Mas arany omartaǵa kirgizbeıdi

Mysyr eliniń ǵalym­dary ótken jyly jaqsy jańalyq ashty. Bunyń ashylýyna qasıetti kitap Qurannyń «Naqyl» sú­resiniń 68-shi aıatynda aı­­tylǵandaı «Aranyń qaryndarynan túrli-tústi suıyqtyq shyǵady. Onda adamdar úshin shı­pa bar...» degen ılahı úkim sebep boldy depti mysyrlyq oqymysty Ál-Azhar ýnıversıtetiniń professory Ato as-Syn­batı. Joǵarydaǵy aıat jaıly «Tafsır Mýıassar» atty kitapta «Aranyń qaryndarynan shyǵatyn túrli-tústi suıyqtyq de­genimiz – bal. Ol adamdar úshin dertke – shıpa, tánge – saýlyq» dep táp­sirlegen eken. 

Sonymen bal arasy­nyń omartasyn úzbeı 30 jyl baqylap, aralardyń júris-turys, qımyl-qoz­ǵalysyn zerttegen ǵa­lymdar mynany anyq­taǵan: omartadan ushyp shyǵyp, bal jınaýǵa at­tanǵan jumysshy ara keıbir jaǵdaıda ýaqyty ótkendikten shyryny ashy­­ǵan ósimdikke kez­desip qalady da, nárli bóligi byjyǵandyqtan paıda bolatyn etanol (ethanol) sııaqty ma­saı­tatyn esirt­ki zatyna tumsyǵyn batyra­dy. Sóı­tip ózi mas bolyp qa­la­dy. Onymen qoımaı ma­saıtqysh zatty omar­taǵa alyp keledi. Sebebi masaıǵan ara ǵa­lymdar anyqtaǵandaı, 48 sa­ǵatqa deıin tolyq aıyq­paıdy eken. 

Bir qyzyǵy, zııandy zat ákelgen arany kúzetshi aralar jabyla qýalap omartaǵa jolatpaıdy. Bir jaǵynan ana mas ne­me de qaqpany buzyp kir­mek­ke enteleıtin kó­ri­­ne­di. Mundaı sátte ar­­naıy dybystyq dabyl qa­ǵylyp, barlyq kúzet­shiler mas araǵa ja­by­lyp, ony aıamaı soq­qyǵa jyǵady. Soqqy al­ǵan aranyń omartada esh­qan­daı bedeli bolmaıdy.­ Yzyl­dap jalǵyz ózi ushyp júredi.

Eger de álgi ara mas­tyǵynan tolyq aıyqsa, omartaǵa kirýine ruqsat beriledi jáne onyń bo­ıynda ýly zattyń áseri bar ma, joq pa tekseriledi. Bul jaǵdaı taǵy qaıta­lansa, kúzetshiler onyń aıaqtaryn syndyryp tas­taıdy eken. «Mas ara ákel­gen esirtki omar­ta­da­ǵy baldy buzyp, onyń ýlanýyna ákeletindikten, osylaı qatań jazalanýda, ıaǵnı joǵaryda Quranda aıtylǵan «adamdar úshin shıpa bar» degen aıat úkimi múltiksiz oryndalýda» degen tujyrym jasapty mysyrlyq ǵalymdar.