Qazaqstan halqy Assambleıasy: etnosaralyq únqatysýdyń utymdy uıymy

Qazaqstan halqy Assambleıasy: etnosaralyq únqatysýdyń utymdy uıymy

Seısenbi, 16 sáýir 2013 2:06

Táýelsizdiktiń alǵashqy kúrdeli jyldary memlekettiń barlyq salasynda reformalar tereń júrip jatty. Eldiń saıasat maıdanyndaǵy túıindi problemalar jáne kúr­deli qoǵamdyq-áleýmettik máse­le­ler­men qatar, syrtqy saıasatta da keleli máseleler kún tárti­binen túsken joq. Sheshimin ýaqytynda qabyldaýdy talap etti. Qazaqstan qoǵamy óziniń qun­dylyqtaryn qaıta baǵalaý men ulttyq biregeıligin izdeýdiń qıyn jolyn ótkerdi. О́mirdiń kúrdeli kezeńderinde halyqtyń danalyǵy men ulttyń rýhy baqylaýshy ári baǵdarlaýshy qyzmet atqardy.

Seısenbi, 16 sáýir 2013 2:06

Táýelsizdiktiń alǵashqy kúrdeli jyldary memlekettiń barlyq salasynda reformalar tereń júrip jatty. Eldiń saıasat maıdanyndaǵy túıindi problemalar jáne kúr­deli qoǵamdyq-áleýmettik máse­le­ler­men qatar, syrtqy saıasatta da keleli máseleler kún tárti­binen túsken joq. Sheshimin ýaqytynda qabyldaýdy talap etti. Qazaqstan qoǵamy óziniń qun­dylyqtaryn qaıta baǵalaý men ulttyq biregeıligin izdeýdiń qıyn jolyn ótkerdi. О́mirdiń kúrdeli kezeńderinde halyqtyń danalyǵy men ulttyń rýhy baqylaýshy ári baǵdarlaýshy qyzmet atqardy.

Elbasy N.Á.Nazarbaev sabyr­ly­lyq pen shydamdylyqqa ba­sym­dyq berip, eldiń barlyq azamat­tarynyń múddelerin, táýelsiz memlekettiń strategııa­sy men ádisterin negizge ala oty­ryp, elimizdegi, álemdegi bala­masyz uıym – Qazaqstan hal­qy Assambleıasyn qurdy. Mem­leket basshysy osydan attaı 18 jyl buryn maqsatyn aı­qyn­­dap, damý traektorııasyn belgilep, irgesin qalaǵan Qazaq­­stan halqy Assambleıasy qazir­gi tańda aýyzbirshilik pen keli­simniń túpnegizi, turaqtylyq pen tynyshtyqtyń myzǵymas shańy­raǵy ispetti. Assambleıa óz damýynda, aıshyqty joldan ótti, baıypty, paıymdy da para­sat­ty tájirıbe jınaqtady. Ol elimizdegi etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq qatynastardy damy­týdyń irgeli de zerdeli ınstı­týtyna, toleranttylyq pen kelisimniń berekeli beketine aınaldy.Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń qalyptasý men damý jolynyń alǵashqy kezeńinde-aq atalǵan mańyzdy da názik salaǵa ǵylymı qaýymdastyq ókilderiniń qatysýyna kóńil bólgen Memleket basshysy, QHA Tóraǵasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XVII sessııa­synda ǵylymı qaýymdastyq ókilderine, tarıhshylar, saıasattanýshylar, áleýmettanýshylarǵa úndeı otyryp: «Qoǵamymyzda atalǵan sala boıynsha elimizde ǵana emes, sonymen qatar, álemde bolyp jatqan úderisterge naqty sıpattama berý, etnosaralyq qa­tynastar qalyptasýynyń bola­shaǵyn taný, bilý, uǵý, zerdeleý qajettilikteri týyndap otyr», – dep atap ótken bolatyn.Osyǵan baılanysty, Memleket basshysynyń tapsyrmasyn tyńǵylyqty oryndaý, sondaı-aq elimizdegi etnosaralyq qatynastar salasy men memlekettik saıa­sat­ty tıimdi júzege asyrýda ǵyly­mı negizdelgen baǵyttar men sa­lı­qaly saıası sheshimderdi aıqyn­daýdy talap etken qoǵamdyq suranysty qamtamasyz etý jáne elimizde beıbitshilik pen kelisim, táýelsizdik pen ulttyq birlik ıdeıasyn damytýda memlekettik jáne azamattyq qurylymdardyń kúshin bir arnaǵa toǵystyryp, qýatty ınstıtýtqa aınalyp otyrǵan Assambleıa qyzmetin ǵylymı-sarapshylyq súıemeldeý maqsatynda 2009 jyly quramyna 25 doktor, 11 ǵylym kandıdaty, 6 qoǵam qaıratkeri engen Qazaqstan halqy Assambleıasy Ǵylymı-sarapshylyq keńesi quryldy.Oblystar, Astana jáne Almaty qalalary Qazaqstan halqy assambleıalary janynan ǵylymı-sarapshylyq toptary jumys isteýde. Olardyń jumysynyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda joǵary oqý oryndarynyń ókilderi, qoǵam qaıratkerleri, etno­má­denı birlestikterdiń jetek­shileri, etnosaralyq jáne konfes­sııaaralyq qatynastar máselesimen aınalysatyn memlekettik qyz­metshiler arasynan 52 ǵylym dok­tory, 73 ǵylym kandıdaty, bar­lyǵy 183 adam tartylǵan.QHA Ǵylymı-sarapshylyq keńestiń mindetine elimizdegi etnosaıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne konfessııalyq damý úderis­terin keshendi saraptamalyq ba­­ǵa­laý, atalǵan úderisterdiń el­de­gi jáne álemdegi damýyna bol­jam jasaý, Assambleıa qyz­me­tin etnosaralyq jáne kon­fes­sııa­aralyq qatynastar sala­syn­­daǵy memlekettik etnosaıa­sat­tyń ózekti baǵyttary boıyn­sha ǵylymı saraptamalyq súıe­mel­­deý, etnosaralyq jáne kon­fes­­sııaaralyq qatynastar sala­syn­daǵy ǵylymı-zertteý jumys­taryn úılestirý, Assam­bleıanyń demokratııany damy­týda, qazaqstandyq qoǵamnyń tutastyǵyn nyǵaıtýda, jalpy­ulttyq kelisimge qol jetkizýde saıası jáne azamattyq ınstıtýt retindegi rólin kúsheıtýge jár­demdesý jáne t.b. kirdi.Keńestiń qyzmeti ǵylymı-zertteý, taldaý jáne bilim berý syndy negizgi úsh baǵytta júzege asýda. Qazirgi tańda, keńes qo­ǵam­dyq kelisim, turaqtylyq, toleranttylyq pen ulttyq bir­lik, etnosaralyq jáne konfes­sııaaralyq qatynastar salasyn­daǵy ótkir máselelerdi ǵylymı alań­darda ashyq talqylap, sara­­lanǵan, zerdelengen sheshim qabyl­daýǵa múmkindik týdyryp otyr. Keńes jumysyna mem­leketimizdiń ulaǵatty isterine atsalysyp júr­gen elimizdegi bedeldi ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary men otandyq jáne sheteldik táýelsiz sarapshylar, qoǵam qaıratkerleri men etnomádenı birlestikter ókil­deri tartylyp, aýqymdy jumystar atqarýda.Ǵylymı-sarapshylyq ke­ńes qurylǵan sátten bastap, onyń negizgi qyzmetiniń mán-maǵy­na­sy mádenıetaralyq únqa­tysý men etnosaralyq qaty­nas­tar qyrlarynyń barlyq jıyn­tyq­taryn júıeleý men úlgileýdi teo­rııalyq turǵydan ázirleý boldy. Bul, óz kezeginde, normatıvtik-quqyqtyq jáne qoǵamdyq-saıası ózgerister men tolyqtyrýlardyń ǵylymı mánin uǵynýdy jáne júıeleýdi qajet etti. Ol úshin Qazaqstandaǵy etnosaralyq qaty­nastardyń erekshelikteri, Qazaq­stan halqyn nyǵaıtý jónindegi ulttyq birliktiń biregeı táji­rı­besi qosymsha tarıhı, áleýmettik-saıası turǵydan qaıta zerdelenip, qaıtalanbas úlginiń ádisteri, úde­risteri jáne onyń damý baǵyttary ázirlendi.Osyndaı tynymsyz da qajyr­ly eńbektiń nátıjesinde Qazaqstan halqy Assambleıasy Ǵylymı-sarapshylyq keńesiniń tikeleı bastamasymen qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde «Nursultan Nazarbaev. Beıbitshilik jáne qoǵamdyq kelisim ıdeıasy» monografııasy jaryqqa shyǵyp, onyń tusaýkeser rásimi M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-de, Reseı mem­lekettik gýmanıtarlyq ýnı­ver­sıtetinde, Ystambul ýnı­ver­sıtetiniń Eýrazııa ınstıtýty men ózge otandyq jáne sheteldik ǵylymı qaýymdastyqtar alań­darynda ótkizildi. Búgingi ýa­qyt­ta atalǵan eńbek otandyq jáne sheteldik ǵalymdar, dıplo­mat­tar, qoǵam qaıratkerleri men stýdentterdiń ǵylymı eńbek­teriniń negizgi arqaýyna aınalyp otyr.Qazaqstan halqynyń rýhanı ahýalyn, shyǵarmashylyq áleýetin, onyń jańa maqsattar men ıdeıalarǵa umtylysyn damyta otyryp, «Bir el – bir taǵdyr», «Tegi basqa – teńdigi bir», «Ult rýhynyń damýy» sııaqty jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa negizdelgen ulttyq birliktiń ózekti qaǵıdattaryn azamattardyń sanasyna ornyqtyrýdy maqsat tutqan «Qazaqstannyń El birligi doktrınasy» jaryqqa shyqty. Atalǵan eńbek ár azamattyń taǵdyry men Otanynyń – Qazaq­stan Respýblıkasynyń taǵ­dyry ortaq ekenin uǵynýǵa, et­nos­tyq, bolmasa basqa da shyqqan tegine, dinı ustanymyna jáne áleýmettik jaǵdaıyna qaramaı teń múmkindikterin sezinýge, ju­dy­ryqtaı jumylǵan qazaqstandyq ult bolyp damýyna negiz bola bil­di.Elimizde turatyn barlyq ulys­tardyń, jalpy qoǵamnyń sanasyna sáýle quıatyn dáıekti muraǵat materıaldary men qujattarǵa negiz­delgen, Qazaqstanda turatyn ár­túrli ult pen ulystyń ókilderi týraly syr shertetin «Qazaqstan hal­qy Assambleıasy: tarıhı ocherk» atty ǵylymı eńbek jaryq kórdi. Sondaı-aq, ótken ǵasyrdyń birinshi jartysynda elimizge májbúrlep qonys aýdarylǵan jáne qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattar týraly, olardyń keńpeıildi, darhan minezdi qazaq halqy jónindegi pikirlerinen turatyn «Qazaqstan bizdi biriktirdi» atty ǵylymı-aǵartýshylyq eńbegi qoǵamdyq jaǵymdy pikir týdyryp, kópshilik izdep oqıtyn kitapqa aınaldy.Qazirgi tańda, etnosaralyq sa­ladaǵy úderisterdi tıimdi túsinýge biregeı kózqaras qalyp­tastyrý maqsatynda memlekettik organ­darǵa arnalǵan taldaý materıaldary men ádistemelik usy­nym­dardan túzilgen etno­saıa­sattyń ımperatıvteri men olardyń qa­zaq­standyq erekshelikteri negiz­delgen «Memlekettik etno­saıa­sattyń ım­pe­ratıvteri» atty aýqymdy eńbek jaryq kórdi.Qazaq halqynyń HH ǵasyrdyń basyndaǵy ult-azattyq qozǵalysy jetekshileriniń biri, memleket qaıratkeri, aqyn, pýblısıst, qazaq til bilimi men ádebıettaný ǵylymdarynyń negizin salýshy ǵalym, ulttyq jazýdyń reformatory, aǵartýshy Ahmet Baıtursynuly men onyń jubaıy Bádrısafanyń (Aleksandra Ivanovna) taǵdyry týraly naqty oqıǵalarǵa negizdelip, sol dáýirdiń daýyldy jyldary men ómir shyndyǵynan alys ketpegen «Aq kelinniń mahabbaty men ajaly» atty teatrlyq qoıylymy Qostanaı oblystyq orys drama teatrynda alǵash ret qoıyldy. Orys drama teatry qoıǵan bul qoıylym aldyna jalpy qoǵamnyń sanasyna sáýle quıyp, tarıhty zertteý, ótkennen taǵylym alý, ult bolyp jumyla túsýge serpilis jasaý maqsatyn qoıdy.Sonymen qatar, Assambleıanyń tikeleı qoldaýymen «Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym», «Qazaq dıasporasy arasynda Alash Orda fılosofııasynyń qazirgi zamanǵy túsindirmesi: jaǵdaıy, baǵa berý, sabaqtary (áleýmettik-tarıhı taldaý)» syndy birqatar mańyzdy halyqaralyq jobalar, áleýmettik zertteýler uıymdastyrylyp, olardyń negizinde (qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde) ǵylymı-aǵartýshylyq fılm túsirilip, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna oraı «Sónbesin ot alaýy» atty monografııa jaryq kórdi.Atalǵan ǵylymı eńbekter men jobalardyń negizgi máni, mazmuny N.Á.Nazarbaevtyń Etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisiniń teorııalyq jáne qurylymdyq negizin qalap, biregeı úlginiń naqty júıelengen nusqasy men elektrondy tusaýkeserin jaryqqa shyǵarýǵa múmkindik berdi. N.Á.Nazarbaevtyń Etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisiminiń qazaqstandyq úlgisiniń tusaýkeseri álemniń 11 memleketinde, onyń ishinde EQYU-da (Vena), BUU-da (BUU-nyń Nıý-Iorktegi jáne Jenevadaǵy shtab-páterlerinde) ótkizilip, otandyq jáne sheteldik sarapshy mamandar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy.Etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaq­standyq úlgisiniń ádistemesi álem­niń birneshe tiline aýdary­lyp, EQYU-nyń barlyq tilderinde jaryq kórdi. Búgingi tańda, M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ jáne RMGÝ-de (Máskeý) «Etnos­aralyq toleranttylyqtyń qazaq­stan­dyq úlgisi» taqyrybynda qa­zaq jáne orys tilderinde 36 saǵat­tyq arnaıy kýrs engizilip, oqy­tylǵan. Atalǵan kýrsty elimiz­ge belgili etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq qatynastar, tole­rant­tylyq, qoǵamdyq kelisimdi saq­taý salasyndaǵy ǵalymdar, je­tekshi sarapshy mamandar júrgiz­gen.Qazaqstan halqy Assambleıasy Ǵylymı-sarapshylyq keńesiniń úılestirýi nátıjesinde 2009 jyldan beri Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ulttyq akademııalyq kitaphanasynda toleranttylyq, qoǵamdyq kelisim, turaqtylyq, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastar salasyndaǵy baspa jáne elektrondy nusqadaǵy 1000-nan asa ǵylymı aqparattardy quraıtyn Assambleıa depozıtarııi jumys isteýde. Qazaqstan halqy Assambleıasy depozıtarııiniń ǵalamtordaǵy portalyn 2012 jyly álemniń (Reseı, Qytaı, Germanııa, Túrkııa, AQSh, Avstralııa jáne basqa) 73 memleketinen 135 161 adam turaqty qoldanǵan.Qazaqstan Respýblıkasy – azamattyq birlikke negizdelgen, etnostyq, óńirlik, aýmaqtyq biregeılikten azamattyq bire­geılikke basymdyq bergen ult­tyq memleket. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııasy «Biz, Qazaqstan halqy…» formýlasy negizinde barlyq azamattardyń birligin bekitedi. Halyqaralyq arenadaǵy eldiń berik tuǵyry, senimdi ekonomıkalyq negizi, tıimdi saıası qurylymy jáne ulttyń yntymaqtasý ıdeıasy – Qazaqstan halqynyń birligi men ál-aýqatynyń irgetasy. Al táýelsizdik ıdeıasy qazaqstandyq qoǵamnyń barlyq áleýmettik toptarynyń bir baǵytta qozǵalýyna múmkindik beretin orasan zor biriktirýshi fýnksııaǵa ıe.Málik ShEGEBAI,Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy  zertteý ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri.