Ekspedısııa jetekshisi, tarıh magıstri, «Ǵylymı zertteýlerdi qoldaý qorynyń» dırektory Aıbolat Qurymbaevtyń aıtýynsha, jolsapar 12 kúnge sozylyp, bas-aıaǵy 5 myń shaqyrym artta qalǵan. Ekspedısııa quramynda sýretshi, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Bekjan Jumabaev, dombyra jasaýshy sheber Janpeıil Seıtaq jáne saratovtyq qandasymyz, «Legkıı kazahskıı» kitabynyń avtory Artýr Nurmuhambet bolypty.
- Bókeı ordasy tarıhynda aqtańdaq kezeńder óte kóp, biz solardyń keıbireýine jaryq túsirýge tyrystyq. Máselen, Jáńgir han balalyq shaǵynda Astrahan gýbernatory Stepan Andreevskııdiń úıinde tárbıelengen. Biz osy saparymyzda Astrahan qalasynan dál osy Jáńgir hannyń jasóspirim shaǵy ótken úıdi izdep taptyq. Árıne, biz «Jáńgir han dál osy úıde turdy» degen arhıv qujatyn qolymyzǵa ustaǵan joqpyz. Biraq jergilikti tarıhshylarmen, ólketanýshylarmen kezdesip, osyndaı boljam aıtyp otyrmyz. Al bul boljamdy qujatpen naqtylaý aldyǵa kúnniń enshisinde, - deıdi Aıbolat Shamuratuly.
Tarıhta Jáńgir hannyń áıeli Fatıma totash aýyryp, 1840 jyly han Pıatıgorsk qalasynda emdelgeni, sol joly general jesiri E.Merlını úıinde toqtaǵany belgili. О́z zamanynda Bestaý óńirinde belgili tulǵa bolǵan, óz úıinde A.Pýshkın, M.Lermontovtardy da qonaq etken Ekaterına Merlını Fatıma hanymmen de jaqyn dos-qurby bolǵan. Buǵan Fatıma hanymmen úsh jyl boıy jazysqan hattary dálel. Bir qyzyǵy, osy hattardyń birinde qumyq grafy týraly sóz bolady, al ol áıgili Mıhaıl Lermontovtyń «Geroı nashego vremenı» romanyndaǵy Bellanyń ákesi eken.
Pıatıgorsk shıpajaılarynda qazaqtyń talaı marǵasqalary demalyp, fotosýretke túsken. Sondaı sýrettiń biri – alash qaıratkeri Jahansha Dosmuhamedulyna qatysty. Zertteýshiler buǵan deıin bul sýretti «Qyrymda túsirilgen» dep kelgen edi. Aıbolat Qurymbaev bastaǵan saıahatshylar ony qate ekendigin dáleldedi. Iаǵnı, Jahansha Dosmuhamedulynyń áıelimen birge taý arasynda, qanatyn jaıǵan búrkit eskertkishi janynda beınelengen sýreti túsirilgen oryndy Pıatıgorskiden tapty.
Budan keıin saıahatshylar Qyrym túbegine jol tartyp, Iаlta qalasyna mańdaı tiregen. О́ıtkeni Jáńgir hannyń Ǵubaıdolla jáne Ahmetkereı degen uldary dál osy jerde ómir keshken edi. Jáńgir han 1845 jyly dúnıeden ótken soń onyń uldarynyń taǵdyry qazaq topyraǵynan tys jerde ótti. Bul jerde patsha úkimeti Jáńgir hannyń uldary Bókeılik bıliginen qaıta dámetýinen saqtansa kerek. Sóıtip Sankt-Peterbýrg paj korpýsyn bitirgen Ahmetkereı – polkovnık dárejesinde, al Ǵubaıdolla – ınfanterııa generaly sheninde Iаltada ǵumyr keshti. 1901 jyly Ahmetkereı Shapovalov degen sáýletshiniń jobasymen Iаltada eki qabatty úı turǵyzǵan. Bir qyzyǵy, sol úı áli bar bolyp shyqty.
- Botkın kóshesindegi osy ǵımaratty «Shyńǵys kinázdiń úıi» dep ataıdy eken. «Knıaz Chıngız» - áý basta Jáńgir hannyń uly Ybyraıymnyń esimine qosylǵan ataq, maǵynasy – onyń asyl tekti Shyńǵys han áýletinen ekendigin bildirgen. «Chıngıshan» keıin general Ǵubaıdollanyń da esimsoıyna jalǵanǵan. Osy Iаlta qalasynda Ǵubaıdolla – 1909 jyly, Ahmetkereı – 1914 jyly, Ahmetkereıdiń áıeli Zaǵıra Baqytkereıqyzy – 1919 jyly qaıtys bolǵan. О́kinishtisi, olardyń zıraty saqtalmaǵan, Derıkodaǵy musylmandar zıraty keıin joıylyp, ornyna qurylys salynyp ketken eken, - deıdi Aıbolat Qurymbaev.
Jáńgir uldarynyń modern stılinde salynyp, gotıka men mavrıtan naqyshtary jarysa sáýlettegen bul ǵımaratynyń mańdaıynda Jáńgir áýletiniń rámizi – Ahmetkereı men Ǵubaıdollanyń gerbi ilýli turǵan eken. Sovet jyldarynda ol gerbi joıylǵanymen, tereze jaqtaýlaryndaǵy tóre tańba saqtalyp qalypty. Ǵımarattyń kóne sýretteri men qazirgi beınesin salystyra sýrettegen Aıbolat Qurymbaev «bul tańbalardyń joıylmaı saqtalyp qalǵany – áshekeı oıýǵa uqsastyǵynan bolar» degen boljamyn aıtty.
Oraldyq saıahatshylar budan keıin Baqshasaraı qalasyna jol tartyp, ondaǵy mýzeıde saqtalǵan erekshe jádiger – Bókeı han men Jáńgir hanǵa I Aleksandr patshanyń tartý etken altyn zerli qaıqy qylyshyn kórip, sýretke túsirgen.
- Jáńgir han 1828 jyly Jasqustaǵy han saraıynda qarý-jaraq palatasyn jasaqtaǵan. Bul qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy mýzeıdiń biri bolǵan. Biraq Jáńgir qaıtys bolǵan soń ondaǵy qarý-jaraqtar jan-jaqqa tarap, olardyń keıingi taǵdyry belgisiz bolyp júrgen edi. Bizdiń anyqtaýymyzsha, joǵaryda aıtylǵannan bólek, Baqshasaraı mýzeıindegi Piráli hannyń qylyshy, taǵy da eki qylysh, - barlyǵy 5 qarý Ordadaǵy Jáńgir hannyń saraıynan kelgen, - deıdi Aıbolat.
Mundaǵy Bókeı hannyń qylyshynda «Búkil reseı bıleýshisi I Aleksandr ımperatordyń qyrǵyz-qazaq kishi orda han taǵyna otyrýyna baılanysty Bókeı sultanǵa syılyǵy. 1810» dep jazylǵan. Al Jáńgirdiń qylyshynda da «Bojieıý Mılostiıý Aleksandr Pervyı Imperator ı Samoderjes Vserossiıskiı jalýet seıý sableıý poddannago svoego sýltana Djangıra prı ýtverjdeniı ego Hanskoe dostoınstvo, 1820 goda» degen jazý altynmen bederlengen.
- Bul qylyshtar Bókeı han men Jáńgir hanǵa Oral qalasynda, Han toǵaıynda aq kıizge otyryp han kóterilgen kezinde tabys etilgen bolýy kerek, - deıdi Aıbolat Shamuratuly. Mýzeı qyzmetkerlerimen aldyn ala jasalǵan kelisim boıynsha bul jádigerlerdiń naqty kóshirmesin alý osy jyldyń kúzine jsoparlanyp otyr eken.
Ekspedısııa quramynda sýretshi Bekjan Jumabaev ta bolǵanyn aıtqan edik. Osy sapar barysynda Bekjan túrli tarıhı oryndardyń kórinisinen 30-ǵa jýyq etıýd jazyp alyp kelipti. Odan bólek, elge túrli tarıhı qujattar, fotosýretter, kitaptar da ákelingen.
- Árıne, alda áli kóp jumys bar. Osy sapar barysynda kórip-bilgen keıbir jáıtterge baılanysty endi Astrahan, Stavropol, Sımferopol jáne Grýzııa arhıvterinen qujattar izdeýimiz kerek. Bolashaqta ekspedısııamyzdyń nátıjesin jeke eńbek etip shyǵarý josparymyzda bar, - deıdi Aıbolat Qurymbaev.