Jıyn-toıda «Áý, demeıtin qazaq joq» degen syńaıda birin-biri qolqalap, delebesin qozdyryp, mártebesin ozdyryp, án salýshynyń áýeli kóńil kúıin, shabytyn ústemelep, jaǵalaı jamyrap qolpashtaý arqyly saýyqshyl jurttyń ózi de sonymen qosyla mereılenetini, jelekteı jelpinetini qazaqqa tán qubylys edi.
Haıdolla Tilemisov aǵamyzdyń qurastyrýymen 1991 jyly jaryq kórgen «Aýyl keshi kóńildi» án jınaǵyna 90-ǵa jýyq halyq áni engen eken. Al Aleksandr Zataevıchtiń «Qazaq halqynyń 1000 áni» mýzykalyq-etnografııalyq jınaǵyna súıensek, munymyz taýdyń janyndaǵy tóbeshikteı kózge ilinbeı qalatyny sııaqty mardymsyz áser qaldyrady. Muny sol kezdegi Sovnarkomnyń tóraǵasy Sáken Seıfýllın A.Zataevıchke qomaqty aqsha bóldirip shyǵartqany tarıhtan málim. Oǵan halqymyzdyń barlyq zııaly qaýymy atsalysqan. Mysaly, Qanysh Sátbaev jıyrma án jazdyrsa, Ahmet Baıtursynuly da óz tarapynan jıyrmaǵa jýyq ánniń atyn endirgen eken. Al endi sonyń ishinen estip júrgenderimiz, biletinimiz, teńizdiń tamshysyndaı tam-tum ǵana. Jurtshylyqqa «Aqbaqaı», «Nazqońyr», «Iаpyr-aı», «Daıdıdaý», «Bir bala», «Áýpildek», «Ápıtók», «Qara torǵaı», «Shıli ózen», «Qamajaı», «Ahaý, Semeı», «Dedimaı-aý», «Gúlderaıym», «Sary bıdaı», «Úkilim-aı», «Qudasha», «Ádemi qyz», «Sary jez qumǵan-aı», «Qoǵaly-aı» sııaqty bar-joǵy jıyrma shaqtysy ǵana málim de, al bizdiń dáýirimizde jaryq kórgen jınaqtaǵy 60-70-teıi kózi ashylmaǵan bulaqtaı amalsyz tunshyǵyp qala bergen syńaıly. Mysaly, keıingi urpaq mundaǵy «Aqqum», «Ardaq», «Eki jıren», «Baıanaýyl», «Shapıbaı-aý», «Qarǵa», «Kámılá», «Jeńeshe», «Shirkin, ánniń bulbuly-aı», «Oı kók», «Top sheńgel» ánderin bile me? Áı, qaıdam-aý. Ol túgili ózimiz «Sý ishinde metre», «Sulý qyzdyń syny», «Idigaı», «Jan qalqataı», «Abaıkók»... kimniń áni dese, qapelimde ne derimizdi bilmeı abdyrap qalamyz. Osylardy estradalyq, folklorlyq, sımfonııalyq, kameralyq turǵyda qaıta óńdep, tiriltsek, qolymyzdan kim qaǵyp otyr? Shirkin, bul ıdeıa júzege assa, osy arqyly bulardyń ónegelik, tárbıelik máni ashyla túser edi-aý.
Bir ǵana mysal keltireıik. Dımashtyń jandy daýyspen qulpyrta oryndaǵan «Daıdıdaýy» álem jurtshylyǵy júregin jaýlap alǵany sonsha, Fransııadan, Shvesııadan, Ispanııadan, Azııanyń kóptegen elderinen jankúıerler osy ándi aıtqan vıdeolaryn áleýmettik jelige júktep otyrǵan. Muny ile-shala Erjan Maksım balamyz sarynyn saqtaı otyryp, ózgeshe naqyshta shyrqaý arqyly talaıdy tańdaı qaqtyrdy. Qazaqtyń halyq ánderiniń qaı-qaısysy da dál solaı álemdik mádenıettiń qazynasyna, jaqut-jaýharyna aınalyp kete alatyny aqıqat. Halyq ánderine «remeık» kerek dep otyrǵanymyz sondyqtan. Bul rette ózbektiń «Iаlla» ansambliniń «Qara torǵaı», Iýldýz Ýsmanovanyń «Dedimaı-aý» ánderin túrlentip shyrqaýy, sondaı-aq sońǵy ýaqytta buǵan túrik ánshileriniń qosylýy bul máselege ári qaraı tereń úńile túsýimizdi qajet etedi. Bulardyń osy dúnıelerdi tańdaýy jaıdan-jaı emes edi. Halyq ánderiniń mamyq maqamy, salıqaly sazy qaı tańdaıǵa tatqyzsa da tamyljyp erip kete baratynynyń mysaly. Munshama ǵajaıyp dúnıeniń elenbeýine ne sebep jáne de «altyn sandyǵymyz» bola tura, sonyń qulpyn ashyp, túbinde nendeı asyl qazynamyz jatqanyna úńilýge nege samarqaýmyz?
Ras, muny halyq ánderiniń radıodan, telearnalardan az berilip, kem nasıhattalýymen baılanystyratyndar bar. Qısyndy-aq. Alaıda, másele tek soǵan ǵana tirelip tur deı almaımyz. Munymen biz san ǵasyrdan beri aýyzdan-aýyzǵa tarap, babalarymyzdan mura bop jetken halyq ánderiniń qaımaǵyn buzbaı, sonaý Aqan seri, Birjan sal zamanynan bergi dala dúldúlderi izin jalǵap, tól ónerimizdi dáriptep júrgen dástúrli ánshilerimizdiń eńbegin joqqa shyǵarmaq emespiz.
«Mádenı mura» ulttyq jobasy aıasynda jaryq kórgen «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» antologııasynyń ózi ulttyq mýzyka mádenıetine qosylǵan súbeli úles bolyp tabylady. Jınaqqa elimizdiń árbir óńir ereksheligine beıimdelgen 500-ge tarta halyq ániniń enýi sheksiz mol rýhanı qazynany nasıhattaý isiniń munan keıin de esh báseńdemeıtinin baǵamdatady. Qazirgi tilmen aıtqanda, osylardy «hıt» ánderge aınaldyrý aldaǵy kúnder enshisinde tur. Degenmen bul jerde taǵy bir eskeretin jaıt, yrǵaǵy kez kelgenniń yńǵaıyna jyǵyla bermeıtin mýzykalyq murany óńdeýde asa saq ári muqııat bolǵanymyz abzal. Sebebi ol – halyqtyń ómiri men ótkeni, ótkeli men ózegi retinde ózimen birge máńgi órilip jatqan ushan-teńiz baılyq.