«Zolotoı kolos» mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýytynyń tehnology Alekseı Ýlchınmen áńgimeleskenimizde qazaqstandyq agrarshylarmen jumys isteý tıimdi ári senimdi ekenin aıtty. Reseı nemese Belarýste daıyndalǵan mıneraldy tyńaıtqyshtar bizdiń eldiń klımatyna da, jer bederine de sáıkes keledi eken. «Qazaqstanǵa tyńaıtqysh ónimderi Reseıden ǵana emes, QHR, Germanııa jáne EO elderi, Brazılııadan jetkiziledi. Biraq RF tyńaıtqyshtaryna suranys basym ekenin baıqap júrmiz. О́ıtkeni quramynda ósimdiktiń evolıýsııalyq tabıǵı jolmen jerden nár alatyn múmkindigin qosymsha qorektendiretin dárýmender jetkilikti. Jalpy, Reseı men Belarýstyń tyńaıtqysh shyǵaratyn kásiporyndary KSRO kezindegi tájirıbeni saqtap qalýymen erekshelenedi», deıdi reseılik zaýyttyń ókili.
Qazaqstanǵa qajetti tyńaıtqyshtyń 90 paıyzy alys-jaqyn shetelderden kelse, 10 paıyzy ǵana ózimizde daıyndalady eken. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2018 jyly mıneraldy tyńaıtqysh satyp alý úshin 13 mlrd teńge bólgen edi.
Bul kórsetkish 2017 jylmen salystyrǵanda 2 mlrd teńgege kóp eken. Atalǵan qarjy 277 myń tonna mıneraldy tyńaıtqysh satyp alýǵa jumsalypty. Bul búkil egistik jerlerdiń 11 paıyzyn bir ret tyńaıtýǵa jetedi. Demek, biz óz kúshimizben egis alqaptarynyń 11 paıyzyn ǵana saýyqtyra alamyz. Qalǵany – sheteldikterdiń enshisinde. Mamandar sol 89 paıyz ımport ónimniń sapasyna «jarnamasy» ǵana kepildik beretinin aıtady. Elimizde «Qazfosfat», «QazAzot» sııaqty tyńaıtqysh óndiretin agrokompanııalar ónimderin shetelderge eksporttaıdy. Baǵasy qymbat bolǵandyqtan, ishki naryqta suranysqa ıe emes.
Jambyldyq kásipker Tımýr Segizbaevtyń aıtýynsha, memleket fermerlerge sýbsıdııa berýge árqashan daıyn. Alaıda, fermerdiń tuqymdy nemese mıneraldy tyńaıtqyshty qaı elden alatyny qyzyqtyrmaıtyn sııaqty. Memleket pen fermer arasyndaǵy baılanys qarjylaı qoldaýmen ǵana shektelgen. «Eger memleket tarapynan otandyq tuqym nemese mıneraldy tyńaıtqyshtardy satyp alǵandarǵa kóterme baǵamen sýbsıdııa berilse, bul otandyq ónim óndirýshilerge úlken qoldaý bolyp, baǵanyń ımporttyq ónimdermen teńesýine jol ashar edi. Bul tájirıbe barlyq elderde bar. Olar otandyq ónim óndirýshilerdi osyndaı jolmen qoldap, memlekettik tapsyryspen qamtamasyz ete alady. Bizde memlekettiń fermerge kómegi sýbsıdııa berýmen shektelse, otandyq mıneraldy tyńaıtqysh shyǵaratyn kompanııalar áli uıyqtap jatyr. Júgirip júrip naryq kózimen, órisin ishki naryqtan izdeý jaǵy kemshin», deıdi T.Segizbaev.
Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, akademık Raqymjan Eleshevtiń aıtýynsha, 1980 jyldary 1 mıllıon tonnadan astam mıneraldy tyńaıtqysh qoldanyp, orta eseppen 1 gektarǵa 25 kılo azot, fosfor, kalıı tyńaıtqyshtaryn topyraqqa engizsek, qazir bul kórsetkish shamamen alǵanda 15 esege kemigen. «Mamandar ónim sapasynyń tómendeýin aýa raıynyń qolaısyzdyǵymen baılanystyryp júr. Aýa raıynan emes, jerdegi qajetti qorekti zattardy durys qamtamasyz etpeýden bolyp otyr. Damyǵan elderde mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa ónimdilikti arttyrýdyń agrohımııalyq tıimdi tásili retinde qaraıdy. Fransııa agrohımıkter qoǵamynyń málimetine sáıkes, 1 kılo tyńaıtqysh berýdiń nátıjesinde bıdaıdyń ónimi – 7,5, kúrish – 8,6, júgeri – 9,8 kıloǵa artady eken. Al elimizde qazir aýyl sharýashylyǵynda tyńaıtqysh qoldaný tym azaıyp ketti. Qazaqstan búginde tyńaıtqyshtar qoldaný jóninen (ár gektarǵa 16-20 kılo – irilendirilgen sharýashylyqtarda, 5-6 kılo – usaq sharýashylyqtarda) damyǵan elderden de (340-480 kılo), TMD elderinen de (160-280 kılo) qalyp qoıdy. Onyń ústine sońǵy jyldary organıkalyq tyńaıtqysh engizý de kúrt kemip ketti. Eger 1990 jylǵa deıin Qazaqstanda jylyna 1 mıllıon tonna tyńaıtqysh shyǵarylsa, qazir bar bolǵany 40-50 myń tonna ǵana shyǵarady ekenbiz. Al bizge búginniń ózinde kem degende 650 myń tonna tyńaıtqysh kerek. Bolashaqta 1,3 mıllıon tonna qajet bolady», deıdi R.Eleshev.
Otandyq mıneraldy tyńaıtqyshtar ishki naryqqa emes, ımportqa basymdyq bergen. 2017 jylǵy derekter boıynsha mıneraldy tyńaıtqyshtaǵy ımporttyń úlesi 89 paıyzǵa jetipti. Qalǵan 11 paıyzy – otandyq ónim. Al 2017 jyldan bastap mıneraldy tyńaıtqyshtar ımporty 5,4 paıyzǵa ósken. Biraq munyń ózi qajettilikti qanaǵattandyrmaı otyr. «Qazaqstandyq fosfordyń sapasy óte joǵary. Sheteldik zaýyttar ony iri partııamen satyp alyp, quramyn túrli tyńaıtqyshtarmen baıytyp, qymbat baǵaǵa satady. Ishki naryqta qazaqstandyq tyńaıtqysh óndirip otyrǵan kompanııalar ónim quramyn baıytyp, túrin ártaraptandyratyn kez keldi. Sol kezde ǵana oǵan degen suranys kóbeıip, baǵa arzandaıdy» deıdi mamandar.
Kásipker Arman Ábdildaevtyń aıtýynsha, otandyq mıneraldy tyńaıtqyshtardyń elimizde suranysqa ıe bolmaýynyń sebebi – joǵary baǵada emes, mıneraldy tyńaıtqysh túrlerin kóptep shyǵarýǵa yqylas tanytpaýda. Mysaly, «Qarmetkombınat» metall qaldyǵynan tek qana sýlfat-ammonıı shyǵarady, tyńaıtqyshtardyń túrin kóptep shyǵarý – zaýyttyń mindeti emes dep biledi. Al О́zbekstanda ammıak selıtrasymen qosa karbamıd, KAS (karbamıd-ammıak qosyndysy) óndirilse, «QazAzot» ammıak selıtrasynan basqa eshteńe shyǵarmaıdy. «Memlekettik ındýstrııalyq baǵdarlama boıynsha «Qazfosfat» jylyna 500 myń tonna fosfor kalıı shyǵaratyn seh ashty. «QazAzottyń» karbamıd nemese KAS shyǵaratyn múmkindigi bar. Olar osy múmkindikti nege paıdalanbaıdy? Bıotehnologııanyń múmkindigi mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa da jetti. Qustyń sańǵyryǵy, shóptiń shirindisi tárizdi tabıǵattyń qoınaýynda jatyp qorytylǵan organıkalyq zattardan tyńaıtqysh daıyndaýǵa múmkindik bar. Álem hımııa emes, bıorganıkalyq tyńaıtqyshtarǵa basymdyq bere bastady. Qazaqstanda bıorganıkalyq tyńaıtqyshqa suranys óte joǵary», deıdi A.Ábildaev.
Kásipkerdiń aıtýynsha, Reseı, Ýkraına jáne О́zbekstandaǵy irili-usaqty mıneraldy tyńaıtqyshtar shyǵaratyn zaýyttardyń Qazaqstanda saýda núkteleri bar. Olar osy arqyly maýsym kezinde Qazaqstannyń alys aımaqtaryna baryp, ónimderin jarnamalaı alady. Sondaı-aq ónimderin ótkizý úshin fermerlermen kelisimdik sheshimderge barýǵa daıyn. Mysaly, aımaqtyq deńgeıde semınarlar ótkizedi. Semınarǵa qatysqan fermerlerdiń aty-jónderin jazyp alyp, olarǵa óz ónimderin synama retinde poshta arqyly tegin jiberedi. Jyl boıy baılanystaryn úzbeıdi.
Ǵalamtorda sheteldik mıneraldy tyńaıtqysh shyǵaratyn zaýyt dıllerleriniń Qazaqstannan naryq kózin izdegen jazbalarynan kóz súrinedi. 2018 jyly Qazaqstanda shyǵarylǵan mıneraldy tyńaıtqyshtardy satyp alýǵa memleket tarapynan 13 mlrd teńge bólindi. Bul 2017 jylmen salystyrǵanda 2 mlrd teńgege kóp. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Myrzakeldi Kemel Qazaqstan tyńaıtqyshty eń az paıdalanatyn elderdiń qatarynda ekenin aıtady. Mıneraldy tyńaıtqyshtardyń bárine «hımııa» dep shoshyp qaraıtyn senimsizdik sındromy kóp kókeıinen seıilmeı tur. El arasyndaǵy «mıneraldy tyńaıtqysh ónimniń tabıǵı quramyn buzyp jiberedi» degen sózdiń de áseri bolýy ábden múmkin.
Maqta, jońyshqa, jemis-jıdek tuqymy, tyńaıtqysh ońtústikte О́zbekstan men Qytaıdan, soltústikte Reseıden keledi.
«KSRO kezindegi aýyspaly egistikti umyttyq. Bul júıe jerdiń qunaryn bir qalypta saqtaýǵa múmkindik beretin. Al qazir oǵan orala almaımyz. Sebebi jerdi paıdalaný quqyn menshik ıeleri sheshedi. Jerdi demaldyrmasa, quramyndaǵy kalıı, azot túri azaıady. Biz mıneraldy tyńaıtqyshtar arqyly onyń ornyn tolyqtyryp otyramyz. Qazirgi jaǵdaıda jerdiń organıkalyq quramy tómendep ketkendikten, ónimdilik azaıyp barady. Muny ońtústik pen soltústiktegi kórshilerimiz kórip, óz paıdasyna jumys istetip jatyr», deıdi M.Kemel.
Ol sonymen birge jerge qalypty mólsherden kóp tyńaıtqysh endirýge bolmaıtynyn eskertti. Bizdiń jaǵdaıymyzda ár gektarǵa tym bolmasa 10 kılodan, jylyna eki ret engizý kerek. Bul «QazAzot», «Qazfosfat» sııaqty iri kásiporyndardyń jumys qýatyn 150 paıyzǵa deıin kóterýge jáne jyl boıyna toqtaýsyz jumys isteýine múmkindik beredi. Elimiz jyl saıyn 400 myń tonna ammıakty selıtra, 225 myń tonna fosfor shyǵarady. О́nimderi ishki naryq úshin baǵasy qymbat bolǵandyqtan eksportqa ketedi. Biz kalııdi búginge deıin Reseıden, «Ýralkalıı» kompanııasynan alamyz. Qazaqstanda kalıı shyǵarýǵa múmkindik bar. Tek onyń ónim túrin kóbeıtip, dıstrıbýsııalyq jelilerdi ashý kerek. Eger shyǵarylatyn ónim túrlerin eki esege deıin kóbeıtsek, óz qajetimizdi ózimiz óteı alamyz», deıdi M.Kemel.
Mıneraldy tyńaıtqyshtar shyǵaratyn kásiporyndardyń tolyq qýatynda jumys isteýine jol bermeı turǵan kedergiler qoldan jasalyp otyr. «Sheteldik tyńaıtqyshtarǵa beriletin sýbsıdııany azaıtyp, sonyń esebinen otandyq ónimderge beriletin sýbsıdııany kóbeıtse, onyń baǵasyna da, ónim túrleriniń kóbeıýine de áser eter edi. Eń bastysy, ǵalymdardyń jobalaryn zaýyt zerthanalarynda synap kórýge múmkindik týady. Bizdiń negizgi ımporterlerimiz DSU músheligine qaramastan, óz ónimderin ashyq túrde qorǵaıdy, ishki naryqta syrttan kelgen ónimderdiń ústem bolyp ketýine jol bermeıdi», deıdi ekonomıst-ǵalym.
Ol sonymen qatar qazaqstandyq ónim óndirýshilerde dıllerlik júıe álsiz damyǵanyn tilge tıek etti. О́nimdi jartylaı ǵana óńdep, eksportqa shyǵarý úshin dıllerdiń túk te qajeti joq. Bul júıe – sol ónimnen bes-alty túrin daıyndap, ony ishki naryqqa shyǵarý úshin kerek.
«Erte kóktemde, jer kóbesi sógile salysymen Reseıden, Qytaıdan dıllerler qaptap ketedi. Elimizdiń ońtústigi – berisi Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda oblystary ózbekstandyq tyńaıtqysh shyǵaratyn kásiporyndardyń enshisinde. Sondyqtan buǵan elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetteriniń túlekterin tartýǵa bolady. Basty áreketti óz naryǵymyzdy ózimizge qaıtarýdan bastaý kerek. Bul faktor shaǵyn jáne orta bızneske qosymsha tynys beredi. Bizdiń jaǵdaıymyzda munyń ózi bizge úlken salmaq bolyp tur», deıdi M.Kemel. ALMATY