Sybaılas jemqorlyq – qoǵamnyń memleketke degen senimin álsiretip, kez kelgen júıeniń damýyna tusaý bolatyn zalaldy áleýmettik qubylys. Oǵan qarsy kúres jazalaý sharalarymen ǵana shektelmeı, qoǵamda adaldyq pen jaýapkershilikke negizdelgen berik qundylyqtardy qalyptastyrý arqyly da júrgizilýi qajet. Kóp jaǵdaıda jemqorlyqqa qarsy mádenıet pen ımmýnıtet óziniń tıimdi nátıjesin beretini belgili.
Osy oraıda Qarýly kúshter Áskerı polısııasynyń bas basqarmasy profılaktıka basqarmasynyń bastyǵy, ádilet podpolkovnıgi Ádilhan Qalıev armııanyń jastardy adaldyqqa tárbıeleýdegi róli, sondaı-aq jemqorlyqqa qarsy kúreste jazalaýdan góri aldyn alýdyń nelikten tıimdi ekeni jóninde oıymen bólisti.
Onyń aıtýynsha, búgingi jastar aǵa býyn ókilderine qaraǵanda ádildik pen adaldyqqa sergek qaraıdy ári sybaılas jemqorlyqtyń zııany men saldaryn aıqyn túsinedi. Olar áleýmettik jelide de, ózge de ortalarda atalǵan qoǵam jegiqurty eldiń damýyn tejep, memlekettiń tamyryna balta shabatynyn belsendi túrde aıtyp júr.
«Degenmen qoǵamda bul dert joıyldy dep aıtýǵa áli erte. Adamdar kóbine oǵan quqyq buzamyn dep emes, «máseleni sheshý» maqsatynda baryp jatatyny belgili. Dál osy «másele sheshý» qaǵıdaty qoǵamda sybaılas jemqorlyqtyń gúldenýine negiz qalap berip otyr», deıdi ol.
Ádilet podpolkovnıgi Ádilhan Qalıev búgingi tańda profılaktıka basqarmasynyń aldynda turǵan mindet jastar boıynda osyndaı «qaǵıdattarǵa» qarsy turaqty ımmýnıtet qalyptastyrý ekenin atap ótti. Alaıda, onyń aıtýynsha, adam adaldyq, ádildik pen jaýapkershilik degen uǵymdardy eń aldymen erte jastan otbasynda sanasyna ornyqtyrýy qajet. Bul jerde ata-ana ınstıtýtynyń atqarar róli orasan.
«Sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıet qalyptastyrýdy eń aldymen balalar men jastardy tárbıeleýden bastaýymyz qajet. Bala úlkenderden kórgenin isteıdi. Ata-anasy, aǵa býyn ókilderi zańdy qurmettep, adaldyq qaǵıdatyn ustanǵanyn kórgen jas erteńgi kúni ózi de quqyqbuzýshylyqqa barmaıdy. Odan keıin, árıne, mektep pen bilim alý ortasynyń yqpaly zor. Bul jerde adam qoǵammen ózara áreket jasaýdy, minez-qulyq erejeleri men normalaryn túsinýdi úırenedi. Jastaıynan boıyna daryǵan bul ustanymdar úlken ómirde odan ári nyǵaıa túsedi. Adam olardy is júzinde – jumysta, kásibı qyzmetinde, memlekettik ınstıtýttarmen qarym-qatynasta qoldana bastaıdy. Sondyqtan otbasynan bastap kásibı qyzmetke deıingi barlyq kezeńde zańdy qurmetteý, adaldyq pen jeke jaýapkershilik qaǵıdalaryn nasıhattaýdyń mańyzy zor», deıdi maman.
Á.Qalıevtiń aıtýynsha, eger adam zań men tártip ustanymdary, ıaǵnı sybaılas jemqorlyqqa degen qarsylyq bolmasa, eshqandaı qadaǵalaý organy men quqyq qorǵaý qurylymdary bul dertke qarsy kúresip, nátıjege jetýi múmkin emes.
Búginde Qarýly kúshterde jemqorlyqqa qarsy mádenıet qalyptastyrý jumysyna asa qatty mán berilip keledi. Bul jumys Qazaqstan Respýblıkasynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatynyń 2022–2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy men zańnamaǵa sáıkes júrgizilip jatyr. Á.Qalıevtiń aıtýynsha, munda negizinen jemqorlyqqa qarsy mádenıet qalyptastyrýǵa basa nazar aýdarylady. Osy oraıda keıingi eki jyldyń ishinde 4 myńnan asa is-shara ótkizilgen. Onyń ishinde 3 262 jalpy áńgimelesý, 2 955 jeke kezdesý, quzyretti organdar ókilderiniń qatysýymen 174 dóńgelek ústel, 133 jıyn men konferensııa uıymdastyrylǵan.
«Qorǵanys salasy qurylymdarynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy qandaı sharalar qabyldanyp jatyr degenge kelsek, eń aldymen, jemqorlyqqa qarsy monıtorıng pen jemqorlyq qaterlerin taldaý jumysyn aıtýǵa bolady. Keıingi eki jylda Qorǵanys mınıstrliginiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi komıssııasynyń alty otyrysy ótti. Osy otyrystardyń qorytyndysynda jemqorlyq qaterlerin joıý men áskerı basqarý organdary qyzmetiniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan 117 usynym ázirlendi. Sonymen qatar garnızondyq sybaılas jemqorlyqqa qarsy komıssııalar 787-den asa otyrys ótkizip, onda 535 másele qaralyp, 874 usynym qabyldandy», dep atap ótti Á.Qalıev.
Onyń aıtýynsha, qoǵam dertine qarsy kúreste jazalaýdan buryn aldyn alýdyń tıimdiligin arttyrýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni jazalaý qylmys oryn alǵannan keıin jasalatyn bolsa, aldyn alý – sol qylmysqa alyp baratyn sebepterdi joıady.
«Eger sybaılas jemqorlyq qaterlerin der kezinde anyqtap, normatıvtik qujattardaǵy olqylyqty joıyp, resimderdiń ashyqtyǵyn arttyrsa, quqyqbuzýshylyqty jasaý yqtımaldylyǵy áldeqaıda tómendeıdi. Mindetimiz – sybaılas jemqorlyq kórinisteriniń týyndaýyna múldem múmkindik bermeıtin júıe qalyptastyrý», deıdi ol.
Sondaı-aq ádilet podpolkovnıgi armııadaǵy tárbıe jumysy da jemqorlyqtyń aldyn alýǵa orasan zor úles qosatyn ómir mektebi ekenin aıtady. Jaýyngerlik qyzmet adam sanasynda erejelerge qurmet pen árbir amaldyń saldary bolatyny týraly túsinikti qalyptastyrady. Bul, óz kezeginde, adaldyq pen ádildik sezimderiniń oıanýyna yqpal etedi.
«Búginde taldamalyq quraldar men ishki baqylaý tetikteri belsendi qoldanylady. Qorǵanys mınıstrligi, Bas shtab pen Qarýly kúshterdiń qurylymdyq bólimshelerinde sybaılas jemqorlyq qaterlerine turaqty túrde ishki taldaý júrgiziledi. Osyndaı taldaýdyń nátıjesinde yqtımal problemalyq salalar aıqyndalady. Olardyń basym bóligi ádette kadrlyq jumysqa, jergilikti áskerı basqarý organdarynyń qyzmetine, kúrdeli qurylys pen jóndeý jumysyna, turǵyn úıdi bólýge, sondaı-aq áskerı bilim men ǵylym salasyna qatysty bolyp keledi. Árbir anyqtalǵan jaǵdaı boıynsha sybaılas jemqorlyqty boldyrmaýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar qabyldanady», deıdi Á.Qalıev.
Ol kez kelgen salada qujat aınalymy resimderiniń ashyqtyǵy zań talaptaryn belshesinen basý múmkindigin barynsha azaıtatynyn aıtady. Osy oraıda sıfrlandyrý úderisi sybaılas jemqorlyq qaterlerin boldyrmaýǵa eleýli yqpalyn tıgizip otyr. О́ıtkeni bul rásimderdiń adam faktorynsyz jasalýyna múmkindik beredi.
Á.Qalıev kóptegen mekemede sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreske formaldy kózqaraspen qaraý onyń áli de saqtalyp qalýyna yqpal etip otyrǵanyn atap ótti. Rasynda, sharalar negizinen esep berý úshin ǵana qabyldanyp jatatyny aqıqat. Al negizinde jemqorlyqqa qarsy saıasat árbir qater men ózgeristi qalt jibermeı qadaǵalap otyratyn tiri júıe bolýǵa tıis.