Maýsym ereýili. Estelik esseden úzindi

Jergilikti atqarýshy organdar da qarap qal­ma­ǵan eken. «Melodııa» dúkeni aldyn­da­ǵy alańnan ortalyq alańǵa qaraı ótetin Lenın jáne Karl Marks kósheleri kóldeneń qo­ıylǵan avtobýstar jáne áskerı júk mashınalarymen jabyldy. Kóshelerdiń uzyna boıynda qyzyl jaǵalylar men halyq saq­shylary qoıyldy. «Keńester úıiniń» syr­tyn­daǵy qaltarysta 10-15 avtobýsqa lyq tolǵan ishki ásker jaýyngerleri men bir­ne­she órt sóndirgish mashınalar turdy.

19 maýsymnyń tańǵy aýasy da tym ty­myrsyq edi. Úp etken jel joq. Aýada uryq shashqan aǵashtardyń aq ulpalary ǵana qalqyp júr. Beıne bir alapat daýyl aldyndaǵy úreıli tynyshtyq sııaqty. Qala­da qalyptasqan ahýal barǵan saıyn boljaý­syz bolyp barady. Endi bolmasa, qaptaǵan qyzyl jaǵalylar alań toly halyqqa lap qoıa­tyn sııaqty. Shaǵyn alańǵa lyqa tolǵan halyq ta shıryǵa túsken. Tolqyp ketse, tosqaýyl bermes taý sýyndaı alańdy qor­sha­ǵan avtobýstardy tóńkere-móńkere jan-jaq­qa atylatyndaı túnerip tur.

Endi bir sátte alań toly halyqtyń orta­­synan qolyna daýys kúsheıtkish megafon ustaǵan Selınograd oblystyq at­qa­rý komıtetiniń tóraǵasy Abylaıhan Jol­­muhamedov kórindi. Bir kezde ol oıyn ala­ńy­nyń ortasyndaǵy bir jaǵynda kish­ken­taı satysy, bir jaǵynda syrǵanaǵy bar balalardyń minber sııaqty bıik syrǵa­na­ǵy­shy­nyń ústine shyǵyp, daýysyn kernedi.

– Joldastar, bir sátke tynyshtalyp, meniń sózime nazar aýdarýlaryńyzdy ótine­min. О́zderińiz kórip tursyzdar, bizder tur­ǵan alań jan-jaǵynan túgel qorshaýǵa alyn­­dy. Tártip saqshylary men soldattar endi eshkimdi de Ortalyq alańǵa ótkizbeıdi. Bos­­tan-bosqa qaqtyǵysqa urynyp, jazaǵa tar­­tylasyzdar, – dep A.Jolmuhamedov jı­nal­ǵan jurttyń úreıin ushyrǵysy kelgen­deı, yzǵarly daýyspen qatqyl sóıledi. Bul qylyǵyn ózi de kesh túsingendeı, odan ári daýysyn jumsarta sózin jalǵady. 

– Men eshkimdi de qorqytaıyn dep turǵanym joq. Dál qazir qalyptasqan ahýaldy aıtyp turmyn. Mine, joldyń arǵy betinde oblys­tyq kásipodaqtyń ǵımaraty tur. Onyń birneshe júzdegen adam syıatyn máji­lis zaly bar. Sol zalǵa kireıik. Talap­ta­ry­ńyz­dy sol jerde aıtyńyzdar...

Kenet topty kıip-jaryp, júzi órt són­dir­­gendeı tútigip ketken qyzyl kóılekti jas jigit jyltyr qańyltyr tóselgen syr­ǵanaǵyshty eki-aq attap, bıikte turǵan A.Jolmuhamedovke jetti. Oblystyq atqa­rý komıteti tóraǵasynyń qolyndaǵy megafondy alyp, jaryqshaqtanyp shyqqan daýysymen jınalǵan jurtqa aıǵaı saldy:

– Baýyrlar, búgin tańerteń erte Ereı­men­taý qalasynan osy jıynǵa qatysý úshin soǵys jáne eńbek ardagerleri bastaǵan eki-úsh avtobýs adam shyǵyp edik. Jarty jolda qaptaǵan mılısııa avtobýsymyzdy tartyp alyp, adamdardy jaıaý aıdap alyp ketti... Men jol boıymen tyǵylyp, kezdeısoq bir kólikpen zorǵa jettim. Bul ne degen sum­dyq?!

Alań toly halyq býyrqanǵan teńiz­deı tolqyp ketti. Endi bul tasqyndy toqta­ta­tyn kúsh joq edi. Osyny túsingendeı A.Jolmuhamedov bastaǵan top ta únsiz qaldy. Sel tasqyndaı serpilgen adamdar legi Orta­lyq alańǵa bet burdy. Shymyr deneli shı­ryqqan jas jigitter tosqaýylǵa qoıyl­ǵan avtobýstardyń tejegishterin aǵytyp, jol jıegine qańbaqtaı jeńil ıte­rip shyǵardy. Kóldeneń turǵan júk mashınalaryn da kóterip, adamdar tasqynyna bóget bolmaıtyndaı buryp tastady. Jol­dyń qos qanatynda qazdaı tizilip turǵan qyzyl jaǵalylar da nópir halyqqa qarsy tura almaı, keıin shegindi.

Ortalyq alańǵa bet alǵan sherýdiń al­dyń­ǵy leginde keýdeleri orden-medal­dar­­ǵa tolǵan ardagerler men ardaqty ana­lar keledi. Lenın kóshesimen qoz­ǵal­­ǵan negizgi sherýge jol boıy oblys orta­ly­ǵyndaǵy «Selınogradselmash», «Qazaq­­selmash» sııaqty iri zaýyttardyń, M.Mámetova atyndaǵy tigin fabrıkasynyń jumys­shy­la­ry top-top bolyp, qosylyp jatty.

Saǵat tańerteńgi ondar shamasynda myń­daǵan adamdy toptastyrǵan qarsylyq sherýi Ortalyq alańǵa kelip kirdi. Sol boıda «Qazaq jeri bólinbeıdi!», «Nemis avtonomııasyna jol joq!» degen urandardy aıǵaı­lap, alańdy aınalyp shyqty. Sodan keıin «Keńester úıiniń» kireberisindegi bıik satynyń ústinde toptalyp turǵan oblys­tyq partııa komıteti ókilderiniń aldyna kelip toqtady. Olar alańǵa jınalǵan jurt­tyń atynan Selınograd oblystyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy Nıkolıı Moro­­zovtyń halyqtyń aldyna shyǵýyn talap etti.

Bir sát birneshe myńdaǵan adam jınal­ǵan Ortalyq alańda «shybynnyń yzyńy esti­letindeı» tynyshtyq ornady. Alań toly halyq ta, olarǵa qarama-qarsy bıik saty­nyń ústinde siresken bılik te únsiz. Tań­erteńnen beri jubymyz jazylmaı kele jatqan Maǵaý, Mámet jáne men she­rý­­diń alǵashqy leginde, saty ústindegi sires­ken bılik tobyna jaqyn turyp qa­lyp­­pyz. Iyqty ezgen aýyr mınýttar baıaý jyljyp, ýaqyt ta bir orynda turyp qal­ǵan­daı. Qaýipti tynyshtyq tumshalaǵan teketires tym sozylyp barady. Áldebir arandatýshy shyǵyp, «Attan!» dese, alań atylýǵa daıyn tur. Osyny sezgendeı, qol­da­ryna daýys kúsheıtkish rýpor ustaǵan uıymdastyrýshy jigitter alańdy aralap, álsin-álsin halyqty sabyrǵa shaqyryp júr.

Alaıda alańdy tumshalaǵan tynyshtyq tym qorqynyshty edi. Jurt osylaı túnerip tura berse, bir jarǵa urynary anyq. Dál osy sátte alań toly adamnyń qalyń ortasynan bir ásem qońyr daýys Shámshi Qaldaıaqovtyń «Meniń Qazaqstanym» ánin áýezine keltire bastap jiberdi. Sol-aq eken, búkil alań qazaqtyń ulttyq uranyna aınal­ǵan qasıetti ándi myńdaǵan daýyspen qosy­la shyrqap ketti.

Úreıli tynyshtyq kúrt seıilip, jurt jiger­lenip sala berdi. Alań án yrǵaǵymen terbe­lip, qozǵalysqa tústi. Qarsylyq sher­ýi­ne shyqqan jurt budan keıin de «Meniń Qazaq­stanymdy» birneshe ret qosyla shyr­qady. Nemis avtonomııasyna qarsy ereýil­ge shyqqan halyqtyń Ortalyq alańǵa aıaq basqanyna da bir saǵattyń júzi boldy. Biraq oblystyq partııa komıtetiniń birin­shi hatshysy N.Morozovtyń jurttyń aldyna shyǵatyn túri joq. Kenet daýys kúsheıt­kish ustaǵan jigitterdiń biri «Morozov» dep aıǵaı saldy. Jurt ony ilip áketti. «Morozov» dep aıǵaılaǵan myńdaǵan daýys­tan dala dúrkirep, «Keńester úıiniń» terezeleri diril qaqty.

Saǵat tili 11-den aýǵanda, bılik toby tur­ǵan baspaldaq ústi qarbalasqa tústi. Sál­den keıin N.Morozov pen A.Jol­mu­ha­medov bastaǵan oblystyń birinshi basshy­larynyń da qarasy kórindi. Bılik toby arasyndaǵy álgi bir qarbalasta keń bas­paldaqtardyń ústine daýys kúsheıt­kish­­ter qoıylyp, mıkrofon ornatylyp úlgerilgen eken. Aldymen mıkrofonǵa A.Jolmuhamedov kelip, halyq talaby boıynsha uıymdastyrylǵan mıtıngti ashyq dep jarııalap, birinshi sózdi N.Moro­­zovqa berdi. «Qymbatty joldas­tar! Keshe beıbitshilik súıgish elimizdiń qo­ǵam­­dyq ómirinde, jalpy búkilálemdik qoǵam­das­tyqtyń ómirinde erekshe oqıǵa boldy. Venada AQSh prezıdenti Djımmı Karter men KOKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy, qymbatty Leonıd Ilıch Brejnev startegııalyq qarý-jaraqty shek­teý jónindegi OSV-2 shartyna qol qoıdy. Búgin alańǵa osynshama halyqtyń jı­nal­ǵa­n­yn paıdalanyp, osy bir erekshe oqıǵany barlyǵyńyzdyń nazarlaryńyzǵa jetkizgim keledi...».

«Joq, biz ol úshin jınalǵanymyz joq!», «Nemis avtonomııasy bola ma, joq pa? Naqty jaýap berińiz!». «Biz endi aldaǵanǵa tózbeımiz!» dep jan-jaqtan qoıylǵan su­raq­tar men aıqaılaı aıtylǵan urandar Morozovtyń sózin tunshyqtyryp, ashyq aspan astyn jańǵyryqtyryp jiberdi. Birin biri ıtermeleı lyqsyǵan halyqtyń aldy bılik ókilderi turǵan bıik satyǵa tirelip, endi bolmasa, attóbelindeı myna úreıli bılik tobyn japyryp ótip, «Keńester úıin» tóńkerip keterdeı edi. Qalyptasqan jaǵdaıdyń óte kúrdeli ekendigin oblystyń bi­rinshi basshysy da túsine qoıdy. N.Morozov halyqtyń qaharynan shyn qaımyqty. Ony bılik tobynan qol  sozym jerde turǵan biz de anyq baıqadyq. Oblys basshysy endi túlki bulańdy birden doǵaryp, ashyq sózge kóshti.

– Qadirli joldastar! Men sizderdiń alda­ryńyzǵa birden shyǵa almadym, joǵar­ǵy jaqtyń naqty jaýabyn kúttim. Jańa ǵana, sizderdiń aldaryńyzǵa shyǵar aldyn­da men Qazaqstan Kompartııasy OK-niń birinshi hatshysy Dımash Ahmetovıch Qonaev­pen tikeleı telefon arqyly sóı­les­­tim. Sizder maǵan senińizder! KSRO Jo­ǵarǵy Keńesiniń depýtaty retinde, oblys­tyq partııa komıtetiniń birinshi hatshy­sy retinde Qazaqstanda eshqashan jáne eshqan­daı nemis avtonomııasyn qurý týraly máseleniń kún tártibinde bolmaǵanyn jáne bolmaıtyndyǵyn ashyq aıtamyn!.. – dedi ol.

Jurt bir sát siltideı tynyp qaldy. Qalyń toptyń ortasynan bireýler dýylda­ta qol soǵyp jiberdi. Olarǵa qosyla búkil alań dúbirlete qol soqty. Bireýler «Ýra­lap» aıǵaılap jatty. San myń alaqan­dardy aıamaı soqqanda shyqqan qudi­retti ún jaý qaıyrǵan myńdaǵan tul­par­dyń tuıaq dúbirindeı Ortalyq alańdy dúrkiretip jiberdi. Halyq bir-birin qyzý qut­tyqtap jatyr. Jubymyz jazylmaı tur­ǵan Mámet, Maǵaýııa úsheýmiz de qaıta-qaıta qushaqtasyp, ózara aıtýǵa sóz tappaımyz. Jas tunǵan janarlarymyzdan «Biz jeńdik!» degen shynaıy qýanysh ushqyn­daı­dy!

Iá, bul shyn úlken jeńis edi! Qyly­shy­nan qan tamǵan Qyzyl ımperııanyń qysas­tyǵyna qarsy turǵan qazaq halqynyń alǵashqy jeńisi! Jarty álemge sheksiz ústem­digin júrgizip, «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» bolyp, eshqashan beti qaıtyp kórmegeni Keńes ókimetiniń sheshi­min tuńǵysh ret ózgertken birinshi búkil­halyqtyq qarsylyq kúresi, birinshi búkil­ha­lyqtyq jeńis edi!..

Arada eki aptadaı ýaqyt ótti. Selı­no­g­rad qalasynyń Ortalyq alańynda nemis avto­nomııalyq oblysyn qurýǵa qarsy uıym­dastyrylǵan qarsylyq sherýine qa­tys­ty oqıǵalar da kóńilden kómeski tarta bastaǵandaı edi. Shilde aıynyń alǵashqy kúnderiniń biri bolatyn. Jumysqa kelgen betim sol edi, hatshy qyz kelip basshylyq shaqyryp jatqanyn jetkizdi. Men bas redaktordyń mindetin atqarýshy birinshi orynbasar Oktıabr Álibekovtiń bólmesine keldim. Jaýapty hatshy Ramazan Ahmetov ekeýi maket qarap otyr eken.

– Seni oblystyq partııa komıtetiniń úshin­shi hatshysy Esmaǵambetova shuǵyl shaqyr­typ jatyr. Ne búldirip qoıyp ediń?! – dedi О́keń birden zirkildeı sóılep.

Men ań-tań bolyp, basymdy shaıqadym. Oblystyq gazettiń eleýsiz júrgen qatar­da­ǵy kishi ádebı qyzmetkeriniń oblys basshysyna ne úshin qajet bola qoıǵanyn bile almaı, gazet basshylyǵy da dal boldy.

– Kezekten tys úı bereıin dep jatpasa? – dedi Rahań dúdámal daýyspen. – Oǵan munyń qatysy qansha?! – dedi О́keń birden qı­synsyz sózdiń qııýyn qashyryp.

– Jaraıdy, kireberistegi mılısııanyń aldynda aty-jóniń jazýly. Bar endi! – dedi О́keń buıyra sóılep.

Men shuǵyl burylyp, bólmeden shyq­tym. Obkomǵa jetkenshe sanamdy san­sy­rat­qan sansyz suraqqa bir tııanaqty jaýap tappaı qınaldym. «Sýǵa ketken tal qaramaıdy degendeı», áıteýir, Rahańnyń «kezekten tys úı beretin shyǵar» degen dúdámal úmitin dátke qýat etip kelemin. Úshinshi hatshy oty­ratyn bólmeniń qarsy aldyndaǵy uzyn dálizde meni oblystyq partııa komıteti úgit-nasıhat bóliminiń sektor meńgerýshisi Sabyr Sıpatov qarsy aldy. Bas redaktorymyz Ámirǵalı Núrkishevtiń úıinde bir-eki ret kórgen júzi tanys, salıqaly da ınabat­ty aǵamyz edi.

– Búgin Maǵaýııa Seıilovna bolmaıdy. Meniń bólmemde qaýipsizdik komıtetiniń adam­dary otyr. Senen jaýap almaq. Maý­symdaǵy qarsylyq sharasyna qatys­qa­nyń­dy biledi eken. Shamań jetkenshe eshteńeni moıyn­damaýǵa tyrys. Artyq sóıleme, naqty jaýap ber! – dep Sabyr aǵa óziniń bólme­sine jetkenshe asyǵa sóılep, maǵan mán-jaıdy barynsha túsindirip baqty.

Bólmeniń esigin asha bergende, Sabyr aǵa meni jigerlendirgendeı qolymnyń syrtynan bir qysyp, ishke kirgizdi. Uzyn ústeldi jaǵalaı túri susty tórt adam otyr eken. Otyrǵandardyń úsheýi orys, bireýi qazaq, bári de galstýk taǵyp, kostıým kıgen. Áskerı kıingen bir adam joq.

– Myna kisiler 16 jáne 19 maýsymda Ortalyq alańda bolǵan mıtıngtiń jaı-japsaryn bilý úshin Moskvadan arna­ıy ke­lip otyr. Siz 16 maýsymda Orta­lyq alańda bolǵan ekensiz. Kórgen-bilgen­de­riń­iz­di jasyrmaı aıtyp berińiz, – dedi Sabyr aǵa joǵaryda otyrǵan adamdardy qolymen nus­qap, barynsha sabyrly daýyspen til qatyp. Osyny aıtty da ol otyrǵandarǵa sál ıilip, únsiz shyǵyp ketti.

– Kak famılııa, ımıa ı otchestvo? Gde ı kem rabotaete? – dep tómendeý otyrǵan shı­kil sary orys aldynda jatqan qaǵazǵa shuq­shıyp, maǵan dúrse qoıa berdi.

– Zachem tak ofısıalno, kapıtan?! My zdes bez protokola prosto besedýem, – dep tórde otyrǵan qasqa bas, qyzyl shyraıly sary kisi eskertý jasap, qolyn shoshaıtty.

– Vınovat, tovarısh polkovnık! – dep shıkil sary kapıtan ornynan ushyp turdy. «Otyra ber» degendegi qyzyl shyraıly pol­kovnık oǵan taǵy da qolyn siltep, bar zeıi­nimen maǵan burylyp, jymııa suraq qoıdy.

– Kak vy okazalıs v tot den na ploshadı? Kogda ı ot kogo slyshalı o predstoıa­sheı aksıı?

Men Sabyr aǵam aıtqandaı, barynsha qysqa sóılep, naqty jaýap berýge tyrys­tym. Sol kúni tańerteń alańǵa redak­sııanyń tapsyrmasymen kásiptik-teh­nıkalyq ýchılıshe túlekteriniń saltanat­ty merekesinen reportaj jazý úshin barǵa­nym­dy, eshqandaı qarsylyq mıtıngisi bolatyndyǵyn estimegenimdi, bul aksııaǵa kezdeı­soq kýá bolǵanymdy aıttym...

– Hvatıt! Prekratı ývılıvat, ıa zadal kon­keretnyı vopros. Kogda ı ot kogo slyshal o predstoıasheı aksıı? – dep ashýly pol­kovnık meniń sózimdi bólip, yzǵarlana daýystady. Sol-aq eken jan-jaqtan zildi aıǵaı­lar jaýyp ketti. Jańa ǵana «siz» dep syzyl­ǵan mádenıettilikten iz de qalmady. «Qarsy­lyq mıtınginiń bolatynyn kim aıtty? Alańǵa shyǵýǵa úgittegen kim? Sherýdi uıym­dastyrýshylar týraly ne bilesiń? Lıs­tovka taratýshylardyń qatarynda kim­der boldy? Basshylaryń kim?», degen sııaqty sansyz suraq nóserdeı jaýyp, esim­nen tandyrdy. Bir-birlep suraq qoısa, bir jón ǵoı. Tórteýi tórt jaqtan zirkildep, oılanýǵa mursha bermedi.

Ázireıildeı zirkildegen tórteýdiń talaýyna túskenime eki saǵattyń júzi aýdy. Qınalǵanym sonshalyq, qara terge malshyndym. Syǵyp alardaı sýlanǵan aq kóılegim deneme jabysyp, mańdaıymnan aqqan ter aldyma tyrs-tyrs tamady. Tórteýmen tiresýge endi mende de qaýqar qalmaǵan sııaqty. Kózim qaraýytyp «es ketip, jan shyqty-aý» degen bir mezette eńgezerdeı bir orysty ertip, bólmege Sabyr aǵam kirdi. Kelgen adam tórde otyrǵan polkovnık­ke áldenelerdi aıtyp, qaıtadan esikke bettedi. Otyr­ǵandar túgel óre túregelip, onyń sońy­nan ilesýge nıettendi. Osy kezde polkov­nık maǵan burylyp buıyra qysqa-qys­qa til qatty: «Ty mojesh ıdtı. Zavtra rov­no v desıat chasov býd zdes!»...

Erteńine salym sýǵa ketkendeı solby­ra­ıyp, Sabyr aǵanyń bólmesine taǵy keldim. Uıqysyz ótkizgen túnniń saldaryn áshkerelep, kózim kirtıip, unjyrǵam túsip turǵan maǵan Sabyr aǵa bir sát tesile qarap qaldy. Ol kisi shynylary lýpadaı qalyń, qońyr kózáınek kıetin. Qalyń shyny­lardyń syrtynan ántek úlken bolyp kórinetin kóz janarlary maǵan jyly shy­raıyn tóge qarap, «Bir kúnniń ishinde osyn­­shama nege júnjip ketkensiń?! Er jigit­tiń basynan neler kelip, neler ótpeıdi. Azamatqa bul laıyq emes, kóter eńseńdi!», degen aǵalyq aqylyn únsiz uqtyrǵandaı edi.

Kenet Sabyr aǵanyń aldyndaǵy eki-úsh aq telefonnyń biri shyr ete tústi. Ol kisi telefon qulaǵyn kóterer, kótermesten qaıta qoıyp, asyǵys bólmeden shyǵyp ketti. Sút pisirimdeı ýaqyttan keıin qaıta oral­ǵan Sabyr aǵa maǵan qarap, aqyryn jy­mıdy.

– Qazir Esmaǵambetovanyń bólmesine bara­myz. Keshegi tergeý sharasy endi son­da jal­ǵasatyn bolady. Osynda aıt­qan­da­ryńnan jańylma. Erik-jigerińdi jı! Qatty jaza qoldana qoımas, qoryqpa, – dep me­niń ıyǵyma qolyn salyp, aqyryn silkip qoıdy. Asyl aǵa meniń jigerimdi janyp, «qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı» qamqor­lyǵyn tanytyp-aq júr.

Úshinshi hatshynyń atshaptyrym úlken kabınetiniń oń jaǵyndaǵy uzyn ústelge polkovnık bastaǵan tórteý jaıǵasypty. Ústel­diń bas jaǵynda jaýar bulttaı túne­rip, oblystyń úshinshi basshysy otyr. О́zi súıkimsizdeý qara kisiniń ashýdan tútikken júzine qaraýǵa adamnyń dáti shydamaıdy eken. Barlyq basshylardyń bul kisiniń aldynda nege yǵatynyn endi túsingendeı edim.

Keshegi shıkil sary kapıtan meni qoly­men ymdaı shaqyryp, ústelge jaqyndatty. Ústel­diń ústinde ybyrsyp jatqan sýret­ter­diń birin nusqap:

– Myna turǵan sen emessiń be?! Endi nesine jaltarasyń? – dedi.

Iá, sýretterdiń birinde Maǵaý dosym ekeýmizdiń beınemiz anyq kórinip tur. Bul 16 maýsym kúni qarsylyq sherýiniń orta­synda temir jol vokzalyna bara jat­qan­da Beıbitshilik kóshesiniń kópqabatty úıle­ri­niń balkonynan túsirilgen sýret ekenin de jaz­baı tanydym.

Taǵy da jan-jaqtan zirkildegen suraq, aıǵaılaǵan aıyptaý tópelep barady. «Tórt kún qarsylyq sharalarynyń bel ortasyn­da júrgende, uıymdastyrýshylardy bil­meýiń múmkin emes. Áli basyń jas, bola­sha­ǵyń aldyńda, bárin túzetýge bolady... Kim seni qarsylyq aksııalaryna tartty? Uıymdastyrýshylardy aıt?..». Men alda­ǵy kúni aıtqandarymnan jańylmadym. Keıde únsizdik tanytyp, keıde «kezdeısoq kel­dim», «eshkimdi bilmeımin» degen qysqa jaýap­tarmen qasarysyp turyp aldym.

– Sen kimsiń eı ózi?! Qaıdan shyqqan jaýsyń? – dep kenet baǵanadan tórde únsiz túnerip otyrǵan Esmaǵambetova ús­tel­di bir qoıyp, ornynan atyp turdy. – Oblystyq partııa komıtetiniń organyna qalaı jumysqa kirip júrsiń. Kim jumysqa qabyl­daǵan? Saıası bıýronyń sheshimine kúdik keltiretindeı kimsiń sen! «Kózińe kók shy­byn úımeletip» jazalaımyz...

 Úshinshi hatshy budan keıin de jer tep­ki­lep, ústeldi qoıǵylap, uzaq aıqaılady. Eshkimdi betine qaratpaı, eshkimniń aýzyn ashtyrmaı, meni tútip jeıtindeı jerden alyp, jerge saldy. Úshinshi hatshynyń qaha­rynan qoryqqanym sonsha, jazdyń kúni aıazǵa shaldyqqandaı qaltyradym. «Ma­ǵaýııa Esmaǵambetovanyń qaharyna ilikpe, bir ilikseń bitkeniń», deýshi edi bile­tinder. Shynymen jaǵdaıymnyń qıyn­da­ǵa­ny ǵoı...

– Joldas polkovnık, bul jigittiń máse­le­sin endi bizge qaldyryńyz. Bul bizdiń qateligimiz, biz jiberip alǵan kemshilik. Son­dyqtan óz kemshiligimizdi ózimiz túze­tý­ge múmkindik berińizder. Bul endi mun­daı sharaǵa qatyspaq túgili, Ortalyq alań­­­nyń yǵynan júrmeıtin bolady. Kóz­qa­rasyn ózgertpeıtin bolsa, eshqandaı jer­ge jumysqa qabyldamaı qańǵyrtamyz. Kelisesiz be, joldas polkovnık?! – dep úshinshi hatshy oń jaǵynda otyrǵan polkovnıkke burylyp, oǵan týra qarady. Ol Maǵaýııa Seıilqyzy Esmaǵambetovanyń shatynaı ot shashqan ótkir kózderine týra qaraı almaı, basyn ızeı berdi...

Men úshinshi hatshynyń bólmesinen «jerdiń ústimen kelip, astymen shyqqandaı» boldym. «Sen erteń redaksııaǵa bar da, alań­syz jumysyńdy isteı ber. Bul jerde bolǵan áńgimeni redaksııadaǵy birde-bir adam bilmeıtin bolsyn. Oktıabr Qaıyr­uly­men ózim sóılesemin», dep Sabyr aǵa sybyrlaı sóılep meni dálizge deıin shyǵa­ryp saldy...

Mine, sodan beri týra qyryq jyl ýa­qyt ótipti. Ardaqty aǵanyń shynaıy qam­­­qor kóńili men sabyrly qońyr daýy­sy sanamda áli saırap turǵandaı! Oılap qarasam, sol bir kúnderi Sabyr Sıpatov pen Maǵaýııa Esmaǵambetova meniń aryn­da­ǵan jas ómirimdi mıllıondardyń taǵ­dyryn tálkek etken qanquıly «úsh árip­tiń» jeztyrnaǵynan qutqaryp, qatal tota­lı­tarlyq júıeniń memlekettik jazalaý mashınasynyń temir tabanyna túsýden saqtap qalǵan eken ǵoı...

1979 jylǵy maýsym kóterilisiniń tarı­hı mańyzyna keletin bolsaq, onyń búgingi táýelsiz Qazaqstan úshin ólsheýsiz taǵdyr­shesh­ti áseri bolǵandyǵy daýsyz. Eger Más­keý sheshimin ózgertken maýsym oqıǵasy bolmasa, qazir táýelsiz Qazaqstannyń qaq tórinde, el astanasynyń dál irgesinde derbes Nemis avtonomııalyq respýblıkasy ómir súretin edi... Ony kózge elestetýdiń ózi qandaı qorqynyshty?! Eger dál sol bir 1979 jyldyń maýsym kúnderi KOKP OK Saıası bıýrosynyń solaqaı sheshimine der kezinde toıtarys berilmegende, halyqtar dostyǵynyń «laboratorııasyna» aınalǵan Sovettik Qazaqstanda kelesi kezekte taǵy bir avtonomııalyq oblysty uıymdastyrý kún tártibine qoıylatyny ábden múmkin másele edi. Al qabyldanyp ketken sheshimniń qateligin túzeý áreketi orny tolmas oıranǵa uryndyratynyn Ázerbaıjandaǵy Taýly Qarabah avtono­mııa­lyq oblysynyń, Moldovadaǵy «Dnestr jaǵalaýy respýblıkasynyń» ashy mysaldary arqyly ýaqyttyń ózi kórsetip otyr.

Iá, HH ǵasyrdaǵy halyqtar túrmesine aınalǵan qyzyl ımperııa ulttardyń da, ulystardyń da múddesimen eshqashan sanasqan emes. Kreml sheshimi keńester quramyndaǵy halyqtar úshin buljymas zań edi. Qazaqstanda Nemis avtonomııalyq oblysyn qurý jónindegi Saıası bıýronyń 1979 jylǵy maýsymdaǵy sheshimi de buljytpaı oryndalýǵa tıis osyndaı pármen bolatyn. Biraq qasıetti jerin qyzǵyshtaı qorǵaı biletin qazaq halqy urpaǵynyń kıeli murasy úshin basyn báıgege tigip, qyly­shynan qan tamǵan Qyzyl ımperııaǵa qarsy shyqty. Qarsy kelgendi qanǵa bókti­retin totalıtarlyq júıeniń mundaı qarsy­lyq­ty keshirmeıtinin de bildi. Alaıda tarıh tarazysy azattyq súıgish adal halyq­tyń múddesin qorǵap, ádilettilik salta­nat qurdy. Qasıetti qazaq jeriniń tutas­ty­ǵy saqtalyp qaldy. Mine, 1979 jylǵy «Aqmola kóterilisiniń» Táýelsiz Qazaqstan sheji­resindegi tarıhı da, saıası da mańyzy osyn­da.

Sýret jazýshy A.Kákenniń «Shyr­ǵa­lań» ki­ta­­by­nan alyndy.