Abaıdy arab oqyrmandaryna tanystyrǵan...

1. Býrhan ál-Hatyb

Qazaq ádebıetiniń ozyq úlgilerin arab tiline aýdaryp, jarııalaýda Máskeýdegi «Progress» baspasy jemisti is atqardy. Ol Muhtar Áýezovtiń «Qarash-qarash oqıǵasy» povesin 1966 jyly «Talaqa fı-l djabal» («Taýda atylǵan oq») degen atpen nashrıattap ıgilikti is atqardy. 1967 jyly Muhańnyń «Qorǵansyzdyń kúni» áńgimesi «Qısma ad-dýsafa» degen atpen taǵy da sol baspadan ujymdyq jınaqta shyqty. Ile-shala 1969 jyly Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Qan men ter» romany Hýseın Djýmanyń aýdarýymen «Ál-Absh» («Ymyrtta») degen atpen arab oqýshylaryna jetti. Osyndaı jaqsy dástúr jalǵasa berdi. 1970 jy­ly Abaıdyń týǵanyna 125 jyl tolýy­na, sondaı-aq 1973 jyly Almatyda óte­tin Azııa jáne Afrıka qurlyǵy jazý­shylarynyń V konferensııasyna oraı atalǵan baspa kemeńger shaıyrdyń tań­damaly óleńderi men poemalaryn Muhtar Áýezovtiń jan-jaqty, tereń oı, úlken parasat, asa bilimpazdyqpen jazǵan alǵy­sózimen basyp shyǵardy.

1979 jyly M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Z.Shashkın, Á.Nurpeıisov, T.Ahtanov, Á.Kekilbaev, Á.Álimjanov, S. Muratbekov áńgimelerinen qurasty­ryl­ǵan «Nadjým as-sýhýb» («Dala jul­dy­zy») atty jańa jınaq arab oqýshy­larynyń qolyna tıdi. Munda ár­bir qalamgerdiń ómirbaıany jaıly da qys­qasha maǵlumattar berilgen. Jınaq­tan arab oqýshylary Ábdijámil Nur­peıisovtiń «Mýýatanı» («Meniń otan­dastaryma») atty alǵysózin de ushy­ra­tady. Áńgimelerdi aýdarǵan arab jazý­shysy Tarıq Masaranı.

1980 jyly S.Aınıdiń «Safahat an-haıatı» («Meniń ómir­baıa­nym») hám M.Áýezovtiń «Talaqa fı-l djabal» («Taý­da atylǵan oq») atty pesasy birikti­rilip kitap bop taǵy da jarııalandy.

M.Áýezovtiń «Abaı» («Dala jul­dy­zy») romanynyń arab tiline aýda­rylǵan nusqasyn men tuńǵysh ret 1986 jyly Týnıstegi Az-Zaıtýna ýnı­ver­sıtetinde oqyp júrgende arab áde­bıeti ınstıtýty men Keńes mádenıet or­ta­lyǵynyń kitaphanalarynan da kórip edim. Halqymyzdyń maqtanyshyna aınal­ǵan bul shyǵarmaǵa kórnekti jazýshy Á.Nurpeıisov «Muhtar Áýezov» atty tereń tebirenis pen izgi oıǵa toly alǵysóz jazypty.

Tárjimashy óz aýdarmasyn atalǵan shyǵarmanyń 1983 jyly Máskeýdegi «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasy shyǵarǵan nusqasy boıynsha jasaǵan. 6280 danamen shyqqan shyǵarma aýdar­masynyń kólemi 41 baspa tabaq. Álem jurtshylyǵy súıip oqıtyn kitapty arabsha sóıletken Irak jazýshysy Býr­han ál-Hatyb eken. Keıin Máskeýge oralǵan soń onyń «Progress» baspasynda qyzmet etkenin, keıin Shvesııaǵa qonys aýdarǵanyn bildim. Sóıtip ony­men jolyǵyp, suhbattasýdyń reti birden kele qoımady. Tek 1988 jyldyń kóktem aıynda ǵana KSRO Ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, arab tili men ádebıe­tiniń mamany, áriptesim Borıs Chýkovtyń kómegi arqasynda ǵana tárjimashymen tanysýdyń reti keldi.

Býrhan óz shy­ǵar­mashylyǵynan góri halqynyń qa­my, el-jurtynyń kókeıkesti, zárý máselesin ashyna aıtyp, ádiletsizdikke jany kúızele qaraıtyn jan kórindi. Áýeli biz Palestına halqynyń tarıhy, arab elderiniń birligi, yntymaǵy, Keńes shyǵystaný ǵylymynyń órisi týraly sóz etýden árige bara almadyq.

Býrhan «Myń bir tún» ertegileri arqyly ataǵy málim Vavılonııa (Babyl) qalasy mańyndaǵy Mýsaııab atty kishkene qystaqta 1944 jyly dúnıege kelipti. Balalyq shaǵy álemniń jeti keremetiniń biri – aspaly baǵy bar osy Babyl qalasynda ótken. Shahardyń batys jaǵyn janaı aǵatyn Evfrat ózeni óńirinde eseıgen ol 1961 jyly otbasymen eldiń soltústiginen toqsan shaqyrym jerdegi ataqty Baǵdad qalasyna qo­nys aýdarady. Býrhan osyndaǵy Ál-Mýs­tansırııa ýnıversıtetiniń ınjener-mehanıkter daıarlaıtyn fakýltetine túsedi. Sebebi ol tusta Iraktyń otar­shy­lar ezgisinen qutylyp, teńdikke qoly jetken kezi bolatyn. El ınje­ner, dáriger jáne de basqa tolyp jat­qan joǵary bilimdi ıntellıgensııa ókil­derine muqtaj-tyn. Sondyqtan Býr­han joǵaryda atalǵan mamandyqty tańdaıdy.

Ýnıversıtetti 1967 jyly oıdaǵydaı bitirgen ol agrarlyq reforma mınıstr­ligine óz mamandyǵy boıynsha qyzmetke ornalasady.

Býrhan kórkem shyǵarma jazýdy áń­gime janrynan bastaǵan. Tuńǵysh týyn­dylaryn tek Irak gazetteri ǵana emes, sonymen qatar ózge de arab el­de­riniń mer­zimdi basylymdarynda jarııalap otyr­dy. Sol jyldary ol óz kúshin aý­darma janrynda da synap kórdi. Aǵyl­shyn tilinen batyseýropalyq hám amerıka­lyq kóptegen jazýshylardyń áńgime, novellalaryn ana tilinde sóı­letti. 

Jas jazýshy 1967 jyly buryn jazǵan áńgimelerin toptap «Hataýat ıla ál ýfk ál-baıd» («Alys kókjıekterge qadam») degen atpen jeke jınaq etip shyǵardy. Ondaǵy áńgimeleri áleýmettik ótkir máselelerge arnalǵan-tyn. Qa­lam­ger problemalardy kóterip qana qoımaı, ony sheshýdiń de jolyn tabýǵa tyrysty. Jınaqtaǵy týyndylardyń barlyǵy derlik realıstik tendensııada jazylǵandyǵyn aıtqan jón. 

Býrhan «Dabab fı dahıra» («Shańqaı tústegi tuman») atty alǵashqy romanyn 1968 jyly jarııalaǵan. Sýretkerdiń bul týyndysyna da kishi janrlardaǵy shyǵarmalary sııaqty ıntellıgensııa ómirin arqaý etedi. Oqıǵa romannyń úsh keıipkeriniń tirshiligi, ómirge kózqarasy men is-áreketi, aınalasyndaǵylarmen qarym-qatynasy arqyly órbıdi. Rafd – sosıalıst, al Anıs – jeke basy­nyń baqytyn joǵary qoıyp, óz ja­ıyn, óz qamyn ǵana kúıtteıtin jan. Úshin­shi keıipker – áńgimeshi. Demo­kra­­­tııa­lyq, aldyńǵy qatarly kózqara­synyń arqasynda ol joǵaryda atalǵan keıipkerlerdiń is-áreketine ádil baǵa berip, oqýshysyn ómir mánine tereńirek oı jiberýge shaqyrady. Sol tustary Irak halqynyń ómirin, tirshilik-tynysyn, qo­ǵamda bolyp jatqan ózgeristerdi shyn­­shyldyqpen sýretteı bilgeni úshin bul shyǵarmany oqýshy qaýymy jyly qabyldaǵan.

Býrhan 1969 jyly Keńes Odaǵyna biliktilik arttyrýǵa jiberiledi. Keıin ol Maksım Gorkıı atyndaǵy Búkil­dúnıejúzilik ádebıet ınstıtýtyna túsip, ony bitirgennen keıin biryńǵaı shy­ǵarmashylyqpen aınalysady. Máskeýde kóptegen aqyn, jazýshy, ádebıet jáne mádenıet hám óner qaıratkerlerimen jaqyn tanysqan onyń Keńes eli týraly dúnıetanymy da keńeıe túsedi.

1973 jyly Býrhannyń «Shıqqa fı sharı Abı Nýas» («Abı Nýas kóshesindegi páter») atty úshinshi romany jaryq kórdi. Jazýshy osy eńbegi arqyly Irak halqynyń alpysynshy jyldardaǵy ómirin sýretteıdi. Atalmysh shyǵarmany ádebıet synshylary arab dúnıesindegi tuńǵysh saıası roman dep tanydy. 

Beırýttegi «Ýaıdat» baspasy 1980 jyly Býrhannyń «Ál-Djısr ál-djý­zadj» («Shyny kópirler») atty jańa romanyn jarııalady. Bul shyǵarmada Irak halqynyń 1958 jylǵy revolıý­sııadan keıingi turmys-tirshiligi qam­tyl­ǵan. Sýretkerdiń bul shyǵarmasy da revolıýsııanyń alǵashqy kezeńin realıs­tik sıpatta baıandap bergen tuńǵysh kór­kem týyndy.

Býrhan ásirese sekseninshi jyldary óndire jazdy. Máselen, ázirge tolyq jarııalana qoımaǵan «Ál-Feıha» («Hosh ıisti») romanynda ejelgi shahar Babyl­dyń keshegisi men búginin ózek etse, «Ál-Laıal Baǵdadııa» («Baǵdad tún­deri») atty romanyn jastyq shaq kúnderine arnaıdy. Alǵashqy shyǵar­masynyń bir­neshe taraýlary «As-Saka­fa ál-dja­dıda» («Jańa mádenıet») jýr­na­ly­nyń 1986 jylǵy birneshe sanyn­da basy­lyp úlgerdi. Ábý-Dabıdiń «Arýaq» («Qaǵaz­dar») jýrnalynda da tek osy jy­ly Býrhannyń «Nýdjým az-zýhr» («Tal­tús­tegi juldyzdar») atty roman­nyń úzin­dileri qatar jarııalandy.

1980-jyldardan bastap Býrhan shy­­­ǵarmashylyǵynda taǵy bir jańa ke­zeń bastaldy. Ol endi aýdarma ónerimen ty­ǵyz aınalysa bastaıdy. Más­keýdegi «Progress», «Radýga» baspalary­men kelise otyryp qalam­ger Keńes jazýshylarynyń on úsh kitabyn aýdarypty. Onyń ishinde K.Fedınniń «Alǵashqy qýanyshtar», Iý.Bondarevtiń «Jaǵalaý», S.Aınıdiń «О́simqor», «Buhara», sondaı-aq «Orys jazýshylarynyń ertegileri» hám «Tájik jazýshylarynyń áńgimeleri» jınaǵyn arab tilinde sóıletken. 

Býrhan qazaq ádebıetiniń de dosy. Ol Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roma­ny­men arab oqýshylaryn tuńǵysh ret ta­nys­tyrady. Býrhan aýdarǵan «Abaı jo­ly» «Radýga» baspasynyń Tash­kenttegi bó­limshesinde 1984 jyly basylyp shyq­ty.

Býrhan «Abaı» romanyn arab tilinde sóıletýdiń ońaıǵa soqpaǵanyn aıtady. Bul rette oǵan onyń aýdarma ónerindegi mol tájirıbesi kómektesken. Onyń ústine ózi de osyǵan deıin qarymdy qalamger retinde qalyptasqan-dy. Jazýshy biz­ben áńgimeleskende XIX ǵasyrdaǵy qazaq halqy ómiriniń túzdik bádáýıler turmys-tirshiligine, senim-nanymyna etene jaqyndyǵy baıqalatyndyǵyn eske aldy. Sondaı-aq ol Áýezovtiń qa­zaq jurtynyń ómirin realıstik she­ber sýrettegenin, sondyqtan da arab oqýshylarynyń «Abaı» romanyn erekshe qyzyǵa oqyp, qýana qarsy alǵandyǵyna toqtaldy.

– «Abaı» romany arqyly, – deıdi tár­jimashy, – qazaq halqynyń tarıhy men taǵdyry ádet-ǵurpy, senim-nanymymen tanysyp, jańa álem, jańa dúnıemen qaýyshqandaı áserde bolasyń. «Abaı» romany zańǵar bıikke samǵaǵan, adam janyn sýsyndatatyn shoqtyqty shyǵar­ma. Ony oqý arqyly rýhanı oı-dúnıeń keńeıip, dúnıetanymyń molaıa túskenin sezesiń. Sóıtip M.Áýezov «Abaı» romany arqyly qazaq halqyn álem mádenıetiniń asqar shyńyna je­teleıdi.

«Abaı» romanyn aýdarý ústinde Býr­han kezinde osy shyǵarmanyń kompo­zısııasy týraly jeke maqala da jaz­ǵan eken. Tárjimashyny asa qyzyq­tyrǵan jaıttardyń biri Áýezovtiń obraz somdaý tásili. 

Qazaq ádebıetiniń dosy Býrhan ál-Hatyb – azamattyq pozısııasy aıqyn, rýhy berik, sýretkerlik parasaty tereń qalamger. Onyń keıipkerleri uly maq­sat, asyl murattar úshin kúresetin, áre­ke­ti kesek jaısań jandar. Ol – shyǵar­mashylyǵy san salaly, ósý ústindegi kúr­deli jazý­shy. Býrhannyń atalyp ótken, árbir roman, baıandaýlary jeke-jeke taldap, zertteýdi qajet etedi. Sondyqtan da biz qazaq ádebıetinde Býrhan týraly ja­zylyp otyrǵan maqalamyz onyń tek qana shyǵarmashylyq ómirbaıany men keıbir shyǵarmalaryna, tárjimashylyq qyryna ǵana toqtaldyq. Halqymyz «dos­tyqqa dostyq – qaryz is» demeı me, ende­she biz de osy maqalamyz arqyly dos aldyndaǵy qaryzymyzdy az da bolsa ótesek dep edik.

2. Gılı Abd ar-Rahman

Máskeýde «Moskovskıe novostı» atty gazet Eýropanyń birneshe tilderinde (aǵylshyn, fransýz, nemis) jáne arab tilinde de «Anba mýský» degen atpen shyǵyp turdy. Sonyń arab tilindegi nusqasyn únemi oqyp turatynbyz. Onda negizinen «Moskovskıe novostıde» ja­rııa­lanǵan dúnıeler arab tiline aý­darylyp beriletin. Aýdarma bolǵandyqtan tili jeńil edi. Sol gazette men oqyǵan Más­keýdegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń «Azııa halyqtary ádebıeti bóliminde» Mýzaf­far Ala ál-Abd ál-Ýahıd atty jigit oqy­dy jáne ol «Anba mýskýde» qyzmet etti. Umytpasam ol Máskeýdegi GITIS-ti bitirgen-tin. Aspırantýrada Irak teatr­lary men arab dramatýrgııasyn zert­teýmen aınalysty. Sol áriptesim birde januıa jaǵdaıymen eline, Baǵdadqa baratyn boldy da «Anba mýskýdegi» qyzmetin ýaqytsha atqara turýdy maǵan tapsyrdy. Redaksııa basshylyǵymen de kelisip qoıǵan eken. Ol meni qyzyqtyryp: Redaksııada qazaqtyń klassık aqyny Abaıdyń óleńderin arab tiline aýdarǵan, túbi sýdandyq Gılı Abd ar-Rahman degen aqyn qyzmet etedi. Odan onyń Abaıdy aýdarý tájirıbesi týraly suhbat alýǵa bolady. Oǵan men eskertip qoıamyn dedi de, birneshe kúnnen keıin Baǵdadqa ushyp ketti. Men de gazettegi qyzmetke kirisip kettim.

Kóp uzamaı Mýzaffar Baǵdadtan oraldy da qyzmetin qaıta jalǵastyrdy. «Anba mýskýde» az ǵana ýaqyt bolǵan­dyqtan Gılı Abd ar-Rahmanmen Býrhan ál-Hatyb sııaqty onyń Abaı óleńderin aýdarý tájirıbesi týraly sheshile suhbattasýdyń reti kelmedi. Áıtse de onyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly az da bolsa qazaq oqýshylaryna tanystyra ketkendi jón kórdim.

Gılı as-Saıd Abd ar-Rahman (1934j. týyl­ǵan) orta boıly qara tory jigit eken. Ol 1973 jyly Azııa jáne Afrıka jazýshylarynyń V konferensııasyna (Almaty), 1975 j. Almatyda ótken ál-Fa­ra­bıdiń 1100 jyldyq toıyna qatys­qan. Shetel aqyn-jazýshylary shyǵar­malaryn arab tiline tárjimalaýmen de aına­lysady. Ol aýdarǵan Abaıdyń tańda­maly óleńderi men dastandary 1974 jyly Máskeýdiń «Progress» baspasynan arab tilinde jaryq kórgen.

Aýdarmashy-aqynnyń qazaq halqy­nyń mádenı-tarıhı ómirimen jete tanys­tyǵy arab oqyrmandaryna Abaı shy­ǵar­malarynyń tili jatyq, mán-maǵy­nasynyń, ózindik kórkemdik-ıdeıalyq dáre­jesiniń buzylmaı jetýine ıgi yqpa­lyn tıgizgen. Bul jóninde Egıpettiń «Ál-gýmhýrııa» («Respýblıka»), «Ál-Masa», («Kesh»), Iraktyń «Tarıq ash-Shaǵb» («Halyq joly») gazetteri jyly lebiz bildirgen.

Gılı as-Saıd Abd ar-Rahman 1975 jy­ly Máskeýdegi Shyǵystaný ınstıtýtynda «Voznıknovenıe ı razvıtıe sýdanskoı novelly» taqyrybynda fılologııa ǵy­lymdarynyń kandıdaty ǵylymı dá­re­jesi úshin jazylǵan dıssertasııa qor­ǵady. Ǵylymı jetekshisi professor E.P.Chelyshev bolsa, al opponentteri G.I.Sharbatov, B.Iа.Shıfar edi.

Máskeýde sýdandyq biraz aqyn-jazý­shylar turatyn. Olardyń ishinde Tadj Sır ál-Hasan atty aqyndy bilýshi edim. Ol Gılıdiń aýdarmasyn oqyp shyqqanyn aıta kele, tárjima jaıly jaqsy pikir bildirdi.

Máskeýde turatyn arab qalamgerleri­niń birqatary óz elderindegi saıası basshylyqpen kelise almaı emıgrasııaǵa ketken kórinedi. Olardyń arasynda keıin halyqaralyq Lenındik syılyqtyń laýreaty bolǵan Abd ar-Rahman ál-Hamısı de bar edi. Gılı de Sýdannan Máskeýge emıgrasııaǵa ketken sondaı qalamger kórindi. Ol aýdarǵan Abaı óleńderine Tadj Sır ál-Hasannan basqa arab elderi oqýshylarynyń pikirleri jaıly sol jyldary «Abaı jáne arab oqýshylary» atty maqalamda aıtqanmyn.

2017 jyly Túrkııanyń Ystanbuldaǵy Strategııalyq zertteýler ortalyǵy Hartýmde halyqaralyq konferensııa ótkizetin boldy. Hartým batysy ortalyq Afrıkadan bastalatyn Aq Nil, shyǵysy Epıofııadan bastaý alatyn kógildir Nildiń Hartým tusynda qosylyp bir Nil bolyp aǵatyn ortasynda. Munda barýǵa qushtar bolǵanym – Gılı elinde bolsa, onymen taǵy bir kezdesý edi.

Konferensııa Hartýmdegi halyqara­lyq «Afrıka» atty ýnıversıtette ótti. Oǵan kóp ǵalymdar, aqyn-jazýshylar, stýdentter qatysty. Sodan Gılı jaı­ly suradym. Jazýshylar Gılı Abd ar-Rahmannyń ótken ǵasyrdyń 60-jyl­dary Máskeýge Sýdannyń áskerı bıli­gi­men kelise almaı ketkenin, onyń talant­ty aqyn bolǵanyn aıta kele, qa­lam­gerdiń qaıtys bolyp ketkenin aıtty. Marqumnyń jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolsyn.

Ábsattar Derbisáli, R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,  UǴA korrespondent-múshesi, professor