Qarjylyq qadaǵalaý jáne «qara altynnyń» qadiri

Qarjylyq qadaǵalaý jáne «qara altynnyń» qadiri

Seısenbi, 21 mamyr 2013 1:23

«Aram» aqshalaryn offshorlyq aımaqtardan aınalymǵa shyǵaratyn alaıaq olıgarhtardyń  uıymdasqan qylmysy shekten asyp, baqylaýdan tys qalǵan bankter ekonomıkadan mıllıardtaǵan qarjyny soryp jatqanda jahandyq ekonomıkany turalatqan daǵdarystyń joıylýy neǵaıbyl. Belgili sarapshylardyń ashyq málimdeýinshe,

Seısenbi, 21 mamyr 2013 1:23

«Aram» aqshalaryn offshorlyq aımaqtardan aınalymǵa shyǵaratyn alaıaq olıgarhtardyń  uıymdasqan qylmysy shekten asyp, baqylaýdan tys qalǵan bankter ekonomıkadan mıllıardtaǵan qarjyny soryp jatqanda jahandyq ekonomıkany turalatqan daǵdarystyń joıylýy neǵaıbyl. Belgili sarapshylardyń ashyq málimdeýinshe, bankterdegi berekesizdik pen offshorlyq júgensizdikten jappaı beleń alǵan jemqorlyq álemdik qarjy júıesin jar basyna jaqyndatty. Sondyqtan «bank qupııasy» atty syltaýdy jeleý etip, qarjylyq qylmystyń batpaǵyna batqan bankterdiń bassyzdyǵyna tosqaýyl qoıatyn ýaqyt jetti. Álem ekonomıkasy úshin qarjylyq jeńildikter ákeletin osyndaı bastamany taǵy da órkenıet ordasy – Eýropa is júzine asyrǵaly otyr.

 

«Bank qupııasy» ashyla ma?

Jaqynda málim bolǵanyndaı, Eýro­komıssııa bank qupııalaryn shekteıtin zań jobasyn daıyndap jatyr. Bul zań boıynsha, Eýropalyq odaq aımaǵynda bankterdiń biryńǵaı derek bazasy jasalatyn bolady. Soǵan sáıkes bolashaqta bankke aqsha salǵan salymshylardyń jáne kompanııalardyń aty ǵana emes, olarǵa salymy úshin tólenetin dıvıdendterdiń mólsheri, salymdar boıynsha tólenetin syıaqy mólsheri jáne basqa da kiris kózderi naqty jáne ashyq jarııalanatyn bolady. Bul qujattyń qabyldanýy Eýroodaq tarıhynda bank qupııasyn shekteýge jasalynǵan alǵashqy tıimdi qadam bolmaq.

Eýroodaqtyń (EO) joǵarǵy atqarýshy organy bolyp tabylatyn Eýrokomıssııa (EK) osy odaq quramyna kiretin bes iri memlekettiń (Ulybrıtanııa, Fransııa, Italııa, Germanııa jáne Ispanııa) bank derekterimen bólisý jónindegi bastamasyn qyzý qoldady. Osy bastama jarııalanǵannan keıin EO-nyń salyq salý máseleleri jónindegi komıssary Algıdras Shemeta jaqyn aılardyń ishinde búkil odaq kóleminde barlyq múshe-memleketter osyndaı sheshim qabyldaıtyndyǵyna sendirdi. Bul jerde másele bankterdegi salymdardyń ınvestısııalyq kiristerin qosa eseptegendegi barlyq aqparattary boıynsha avtomatty túrde derek almasý júıesin qurý týraly bolyp otyr. Bul shara Brıýsselge bankterdegi jeke salymshylardyń qarjylary týraly ǵana emes, sonymen birge, barlyq iri ınvestısııalyq jáne hedjevtik qorlardyń qarjylary týraly tolyq málimet alýǵa múmkindik beredi.

Osy jerde aıta ketetin bir másele, ótken jyldyń sońynda Algıdras Shemeta salyq tóleýden jaltaratyn zańdy tulǵalar men holdıngterdi anyqtaý máselesinde offshorlyq aımaqtyń kedergi jasaıtynyn aıta kelip, offshorlarmen kúresýdiń is-qımyl josparyn belgilegen bolatyn. Osy sharalardyń nátıjesinde Google, Amazon, Starbucks sııaqty iri transulttyq kompanııalardyń salyqtan jaltarǵan oqıǵalary boıynsha úlken shý shyqty. Bermýdtaǵy osy basty kompanııalar sonymen birge Irlandııa jáne Nıderlandyda tirkelgen jetekshi kompanııalar ózderi naqty jumys istep júrgen elderde salyq tóleýden jaltaryp, orasan zor qarjyny jymqyrǵan. Osyǵan baılanysty tek fransýzdyq salyq organdary bul kompanııalardan 2011 jyl úshin qosymsha 1 mlrd. eýro salyq tóleýdi talap etti. Olar 2011 jyly Fransııaǵa bar bolǵany 5 mln. eýro ǵana salyq tólegen eken.

EO bıligi qabyldaǵan jańa tártip birinshi kezekte Lıýksembýrg jáne Irlandııa elde­­rine soqqy bolyp tıetindigi anyq. Sebebi, bul memleketter sońǵy ýaqytta óz zańdaryn­da birqatar jeńildikter qarastyrǵan bolatyn. Osy jeńildikterge baılanysty Eýropa qurlyǵyndaǵy kóptegen qorlar ózderiniń qarjysyn osy elderdiń bankterine aýys­tyryp, basqa memleketterdiń zańynan qorǵaıtyn jyly oryn taýyp keldi. Búginde alaqandaı Lıýksembýrgte 150 bank tirkelgen. Olardyń kópshiligi sheteldik qarjylyq qurylymdardyń bólimshesi bolyp tabylady. Naq osyndaı jaǵdaı Irlandııa memleketinde de oryn alyp otyr. Bul bank­terge qarjy salǵan kompanııalar salyq tóleýden jaltaryp, mıllıondaǵan paıda tabady.

Lıýksembýrg EO kún tártibine shyǵarǵan jańa qatań sharalardy qoldaǵandaı syńaı tanytqanymen, eldegi bankterdiń qupııasyn ashýǵa asyǵar emes. Lıýksembýrg premer-mınıstri Jan-Klod Iýnker «Biz salymshylarǵa orasan zor zııan shektirmeý úshin tek 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap qana avtomatty túrdegi ashyq derek almasý júıesin engize alamyz», dep «uzyn arqan, keń tusaýǵa» salyp otyr. Al Avstrııa bolsa bank qupııasyn ashý bastamasyna úzildi-kesildi qarsy shyqty.

Bilgir sarapshylardyń aıtýy boıynsha, bul qarsylyqtar uzaqqa barmaıtyn kórinedi. Qazir EO memleketterinde bıýdjet tapshylyǵyn boldyrmaý, ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý maqsatynda jańa qozǵalystar beleń alyp keledi. Búginde EO aımaǵynda bank qupııalaryn joıýǵa baǵyttalǵan naqty saıası-ekonomıkalyq ahýal qalyptasyp otyr. Oǵan Eýropada salyq tóleýden jaltarǵan kompanııalardyń birqatar offshorlyq aımaqta da qarsylyqqa tap bolǵany kýá. Máselen, ótken aptada Ulybrıtanııanyń muhıttaǵy aımaqtary (Kaıman araldary, Brıtandyq Vırgın, Men, Djersı araldary jáne t.b.) Bank derek­terimen almasatyn avtomattyq aqpa­rat­tyq júıe qurýǵa kelisim berdi. Osy ýaqytqa deıin alynbaıtyn offshorlyq bekinis bolyp kelgen bul araldardyń kelisim berýi, Ulybrıtanııa, Fransııa, Germa­nııa, Ispanııa jáne Italııa memleketteri basta­­ǵan «bank qupııalaryn joıý» bastamasy­nyń sózsiz is júzine asyrylatynyna dálel bolady.

 

AQSh-ta munaı óńdirý eseleı artady

Halyqaralyq energetıkalyq agenttik (HEA) 2013 jylǵa arnalǵan álemniń munaı­ǵa degen suranys boljamyn 65 myń barrelge ósirdi. Endi álem tutynatyn munaı táýligine 90,6 mıllıon barreldi quramaq. HEA málimeti boıynsha, OPEK-ke kirmeıtin elderdiń munaı óńdirýi táýligine 54,5 mıl­lıon barreldi quraıtyn kórinedi. Negi­zi­nen, bolashaqta munaı óńdirýdiń ósimin Sol­tústik Amerıka qamtamasyz etetin bolady.

Parıjde ornalasqan osy halyqaralyq uıymnyń sarapshylarynyń málimdeýinshe, Soltústik Amerıka aýmaǵyndaǵy munaı qorynyń artýy negizinen AQSh kóptep ıgerip otyrǵan kanadalyq bıtýmınlengen qumnan munaı alý tásili bolyp otyr.

HEA-nyń atqarýshy dırektory Marııa van der Hýven osyndaı tásilmen munaı óńdirý aldaǵy ýaqytta osy qurlyqtyń barlyq óńirlerinde beleń alatyndyǵyn atap kórsetti. Al OPEK-ke múshe elderdiń 2013 jylǵy sáýir aıynda óndirgen munaıy kúnine 200 myń barrelge artyp, 30,7 mıllıon barreldi qurap otyr. HEA boljamy boıynsha, aldaǵy ýaqytta munaı óńdirýdi arttyrý OPEK quramyna kirmeıtin elderde joǵary bolady. Onyń ishinde munaı óńdirýdi arttyrý AQSh-ta erekshe joǵary deńgeıde bolady dep kútilýde.

Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń málimdeýinshe, slans ken oryndaryn kóptep ıgerý AQSh-ty munaı óńdirý kólemi boıynsha jetekshi memleketter qataryna shyǵarady. 2020 jylǵa taman AQSh álemdegi munaı óńdirýdiń qazirgi kóshbasshylary Reseı men Saýd Arabııasyn basyp ozatyn kórinedi. 2035 jyldary AQSh shetelderden táýligine 2 mıllıon barrel munaı ǵana satyp alatyn bolady. Bul qazirgi kólemnen áldeqaıda tómen.

Agenttiktiń boljamy boıynsha, 2020 jyldary munaıǵa degen álemdik suranys táý­ligine 7 mıllıon barrelge artady. 2035 jyl­dary álemniń munaıǵa degen suranysy táý­ligine 99 mıllıon barreldi quraıdy. Mu­­naı tutynýda taıaý bolashaqta Qytaı bi­rin­shi orynǵa shyǵady. Al 2035 jyldary as­pan asty eliniń munaıǵa degen suranysy 60 paıyzǵa artady. HEA álemniń tabıǵı gaz­dy tutynýy 2035 jyly 50 paıyzǵa deıin ar­typ, 5 trıllıon tekshe metrdi quraıdy dep boljap otyr. Osy kólemdegi gazdyń teń jar­tysy AQSh, Avstralııa jáne Qytaıdyń dás­túrli emes ken oryndarynda ıgerilmek.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».