Qarjy ortalyǵynyń qyzmeti ilgerilep keledi

Jalpy, qarjy ortalyǵyn qurý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda qol qoıylǵan. Maqsat – halyqaralyq deńgeıdegi qarjy­lyq qyzmetterdiń jetekshi ortaly­ǵyn qalyp­t­astyrý. Sóıtip TMD elderi keńis­tiginde alǵash ret aǵylshyn quqyǵy qaǵıdattary engizildi.

AHQO-nyń mindeti qarjy qyzmeti salasynda ınvestısııalaý úshin tartymdy orta qurý jolymen el ekonomıkasyna ınvestısııalar tartýǵa járdemdesý, otandyq baǵaly qaǵazdar naryǵyn damytý, onyń halyqaralyq kapıtal naryqtarymen ıntegrasııalanýyn qamtamasyz etý. Saqtandyrý, bank qyzmetteri jáne ıslamdyq qarjy­landyrý naryǵyn damytýǵa da nıetti.

Byltyr qańtar aıynda qarjy or­ta­lyǵynyń barlyq organdary men uıym­darynyń jumysy resmı túrde iske qosyldy. Bahreın Bank isi jáne qarjy ınstıtýtymen jáne Baǵaly qaǵazdar men ınvestısııalar jónindegi ınstıtýtpen yntymaqtasyp, ıslam qarjysy boıynsha sertıfıkattaý baǵdarlamasyn uıymdastyrdy. Islam bankteri men qarjy ınstıtýttary bas keńesiniń (CIBAFI) múshesi atandy. Jumys isteı bastaǵannan keıin kóp uzamaı Qazaqstannyń astanasy alǵash ret Qarjy ortalyqtarynyń jahandyq ındeksine (GFCI 23) kirip, álemniń 96 qarjy ortalyǵynyń arasynan 88-shi orynǵa ıe bolǵanyn aıta keteıik. Al qyrkúıek aıynda 61-orynǵa kóterildi.

2018 jyly sáýirde Astana Finance Days (AFD) halyqaralyq konferensııasyn uıymdastyryp, alqaly jıyn barysynda jahandyq qarjy, kapıtal naryqtary, ıslam ekonomıkasy, jasyl ósý, quqyqtyq máseleler jáne Ji­bek joly elderi, Islam damý banki Transformers Roadshow (IsDB) boıynsha forýmdar ótti. Damý bankimen (IsDB) Islamdyq qarjylandyrýdy damytýdyń bas josparyn ázirleý grantyn alý týraly kelisimge qol qoıyldy. Nur-Sultan shahary ıslamdyq qarjylandyrýdyń bedeldi reıtınginde (GIFR 2018) 48 orynnan 24-shi orynǵa kóterildi. Qarjy ortalyǵy Islamdyq qarjy jónindegi jahandyq syılyqtyń (GIFA 2018) aıasynda úsh júldege ıe boldy.

Byltyr qarasha aıynda AHQO Bır­jasynda Tuńǵysh Prezıdent – El­b­asy­nyń qatysýymen «Qazato­mónerkásip» ulttyq kompanııasynyń IPO-sy – saýda-sattyq resmı túrde bastaldy. Bırjada Qarjy mınıstrliginiń eýrooblıgasııalaryn alǵashqy ornalastyrý iske asty.

Sońǵy jyldary álem elderinde keńinen taralǵan «jasyl energııa», «jasyl tehnologııa» syndy jańa uǵymdardyń qatarynda «jasyl oblıgasııa», «jasyl qarjy» degen termınder de bar. Bul úrdisten Qazaqstan da tys qalmaq emes, «jasyl» qarjylandyrýdy damytý «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń strategııalyq basym baǵyttarynyń biri retinde aıqyndaldy.

О́tken jylǵy málimetterge súıensek, dúnıe júzi boıynsha «jasyl oblı­ga­sııa­lardyń shyǵarylymy» 155 mıl­lıard dollardan asyp túsipti. Iаǵnı, asa joǵary suranysqa ıe deýge bolady. «Jasyl oblıgasııanyń» basqalarynan basty aıyrmashylyǵy – túsken qarajat tolyqtaı ekologııalyq jobalarǵa, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa jumsalady. Kómirsýtegi, kómir syndy dástúrli energııa kózderinen bólek balama energııa kózderin damytý, ekologııalyq taza kólikter óndirisi syndy iri jobalardyń barlyǵy osy qatarda.

Búgingi tańda dúnıe júzi boıynsha naryqqa «jasyl qarjy» tartý isinde Qytaıdyń aldyna túsetin el joq. 2016 jyly 23 mıllıard dollar oblıgasııa­ny satylymǵa shyǵarǵan kórshimiz mundaı joǵary kórsetkishke kómirtegi gazyn shyǵarýdy azaıtý saıasatynyń nátıjesinde qol jetkizdi. Áıgili Apple kompanııasy da byltyr 1 mıllıard dollar kiristi «jasyl oblıgasııa» satýdan túsiripti. Oǵan Islam qarjy ınstıtýttary da qyzyǵýshylyq tanytýda. Qazaqstanǵa da birtindep enip keledi. 2025 jylǵa deıin elimiz «jasyl qarjy» salasy boıynsha Ortalyq Azııa aımaǵynda kóshbasshy atanýdy kózdep otyr. Osy maqsatty baǵyndyrýǵa yqpal etetin basty uıym – «Astana» HQO.

Elordadaǵy Qarjy ortalyǵynyń «Jasyl qarjy» departamentiniń dırektory Ásel Nurahmetovanyń aıtýynsha, bul baǵytta dúnıe júzinde atqarylyp jatqan jumystar álem ekonomıkasyna tyń serpin beredi.

– «Jasyl oblıgasııalar» – sý, energııa, jylý jáne taǵy da basqalaryn tutyný kórsetkishterin tómendetýge, qorshaǵan ortany lastaýdyń aldyn alýǵa jumsalatyn óte qýatty qarjylyq qural. Qoldanysqa engenine kóp ýaqyt óte qoımasa da, onyń aıasy qazirdiń ózinde óte keń. Adamzat úshin ekologııa qashanda ózekti bolyp qala beretinin eskersek, bolashaqta mańyzy arta beredi deýge bolady, – deıdi ol.

Qazirgi tańda biz ınvestorlardyń Qazaqstan naryǵyna kelýine qolaıly jaǵdaı jasap, tıisti quraldar ázirlenýde. Investorlar úshin Qazaqstanda tartymdy jobalar retinde taza kólik, qalalardy jaryqtandyrý, Astanaǵa gaz tartý syndy jumystardy aıtýǵa bolady. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, bolashaqta Qazaqstannyń «jasyl naryǵyn» qaryshty damytýǵa múmkindik jetkilikti.

«Astana» HQO basqarýshysy Qaı­rat Kelimbetov aıtqandaı, elordada ótken EKSPO-2017 kórmesi «jasyl» teh­nologııalar salasyndaǵy zertteýler­ge, jańashyl jobalarǵa qajetti ınf­ra­qurylym usyndy. Endigi kezekte qarjy ortalyǵy onyń qarjylyq bóligin to­lyqtyrýǵa tıis. Qalaı bolǵanda da, «jasyl oblıgasııalardy» naryqqa shyǵarý Qazaqstannyń ekologııalyq ahýalyn jaq­sartýǵa yqpal etedi deýge bolady. Al osy saladaǵy startap jobalar tabys­ty júzege asyrylǵan jaǵdaıda jańa ju­mys oryndary ashylyp, áleýmettik-eko­no­­mı­ka­lyq salalarǵa da tıimdi yqpal etedi.

2019 jyldyń aqpan aıynda AHQO soty jáne HTO Ortalyq Azııa aımaǵy úshin birinshi bolyp eJustice elektrondy sot tóreliginiń jańa júıesin resmı túrde iske qosqan bolatyn. Búginde eJustice onlaın-portaly taraptarǵa AHQO soty men HTO elektrondyq túrde álemniń kez kelgen núktesinen talap aryz berýge múmkindik beredi. Zań qujattaryn elektrondy óńdeý prosesin basqarýǵa jáne sot óndirisi men tórelikti ákimshilendirýge kómektesedi. Bul zańdy jáne iskerlik toptar úshin AHQO sotynyń jáne HTO qyzmetterine qolaılylyq pen qoljetimdilikti qamtamasyz etedi, sondaı-aq sýdıalar men tóreshilerge qoldaý kórsetip, eń joǵary halyqaralyq standarttarǵa sáıkes kommersııalyq daýlardy tez ári únemdi sheshýdi qamtamasyz ete otyryp, is júrgizý máselelerin sheshýge kómektesedi.

Azamattyq jáne kommersııalyq daýlardy sheshý úshin Anglııada jáne Ýelste sot medıasııasyn qoldanýdyń tabysty tájirıbesin nazarǵa ala otyryp, 2019 jyldyń maýsymynan bas­tap AHQO soty dástúrli sot isin júr­gizý­diń balamasy retinde sot medıasııa­syn engizgenin aıta keteıik. Eger eki tarap AHQO sotyna júginip, osy qyzmetti tańdasa, sýdıa medıatordyń rólin ózine alyp, taraptarǵa daýdy sheshýge qol jetkizýge kómektesedi. AHQO soty jahandyq bıznestiń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin ıkemdi múmkindikter beredi.

Byltyr bırjalyq operasııalar qyzmeti iske qosylǵanyn joǵaryda aıtyp óttik. Eldiń qor naryǵy úshin jańa zamanaýı ınfraqurylymdy damytý sheńberinde qurylǵan AHQO Bırjasy ashyqtyqty, senimdilikti jáne ınvestorlardy qorǵaýdy qamta­masyz etetin, halyqaralyq arenada tanylǵan normatıvtik-quqyqtyq bazaǵa negizdelgen. Onyń seriktesteri – Goldman Sachs, Jibek joly qory, Shanhaı qor bırjasy jáne óz kezeginde AHQO Bırjasyna saýda-sattyqqa jáne naryqty zerdeleýge arnalǵan eń ozyq tehnologııalarmen qamtamasyz etken amerıkalyq Nasdaq bırjasy. Shanhaı qor bırjasymen seriktestik naryqtaǵy ótimdiliktiń artýyna yqpal etedi jáne «Bir beldeý, bir jol» Qytaı bastamasy sheńberinde AHQO alańynyń qatysýyna negiz boldy.

Byltyr qarasha aıynda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy AHQO Bırjasynyń alańynda baǵaly qaǵazdardyń alǵashqy saýdasyn – álemdegi eń iri ýran óndirýshi «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııa­sy IPO-syn resmı túrde iske qosty. «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń ulttyq kompanııalaryn IPO/SPO-ǵa shyǵarý boıynsha belsendi birlesken jumys júrgizilýde.

AHQO Bırjasy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa arnalǵan alańdy qamtamasyz etýdi josparlap otyr. Osy maqsat úshin AHQO Bır­jasynda «Bir beldeý, bir jol» basta­masynyń aıasynda túrli jobalardy qarjylandyrý úshin qor naryǵynyń ártúrli tetikterin usynýǵa baǵyttalǵan naryqtyń arnaıy sektory quryldy. AHQO álemniń 123 elin, 29 halyqaralyq uıymdy, jalpy halqynyń sany 4 mıllıardtan astam adamnan turatyn álemniń 60 elin qamtıtyn osy bastamanyń óńir­lik ortalyǵyna aınalýǵa tıis.

Byltyr AHQO Bırjasynyń alańynda Qarjy mınıstrliginiń eýrooblıgasııalary, Qazatomónerkásiptiń qarapaıym aksııalary men jahandyq depozıtarlyq qolhattary jáne «Qazaqstan temir joly» kompanııasynyń korporatıvtik oblıgasııalary emıtentterdiń baǵaly qaǵazdary lıstıng rásiminen ótti, Qazaqtelekomnyń kýpondyq oblıgasııalaryn shyǵarylýyn qosa alǵanda, tórt kompanııa AHQO Bırjasynda boryshtyq baǵaly qaǵazdardy jeke ornalastyrýdy júzege asyrdy. Budan basqa, «Shubarkól kómir» jáne «Qazhrom» kompanııalarynyń baǵaly qaǵazdary Pre-IPO sanatyna engizildi.

2019 jyldyń maýsym aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha 18 kompanııa AHQO Bırjasynyń músheleri atanyp otyr, olardyń ishinde QHR-dyń eki iri brokeri jáne Wood & Co. – damýshy naryqtardaǵy jetekshi ınvestısııalyq bank bar. Eki kastodıan bank – Sberbank pen BankSentrKredıt AHQO Bırjasy Baǵaly qaǵazdar ortalyq depozıtarıiniń múshesi atandy. 2018 jyly Ortalyq depozıtarıı 60 myńnan astam ınvestorǵa esepshot ashty.

Taıaýda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń Úzdiksiz kásibı bilim berý bıýrosy qarjy salasy boıynsha arnaıy kýrstar ótkizip, synaqtan súrin­beı ótkenderge tıisti sertıfıkat tap­syrǵan bolatyn. Qarjy ortalyǵy sertı­fıkatynyń bedeli óte joǵary sanalady, sebebi ol halyqaralyq deńgeıdegi bilikti maman atanýǵa jol ashady.

AHQO akademııalyq qarjy salasy­nyń túrli baǵyttary boıynsha bólgen granttarynyń birine qol jetkizgen talapty jastardyń biri – almatylyq Ádil­bek Rysqulov. Ol Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń mehanıka-matematıka fakýltetiniń túlegi, qarjy salasyna da mamandanyp, Ulttyq banktiń magıstratýrasyn támamdaǵan.

– «Almaty» óńirlik qarjy orta­lyǵynda ıslamdyq qarjyny damytý basqarmasynda jumys istep júrip, úshinshi mamandyq retinde Pákistandaǵy Al-Huda Center of Islamic Banking and Finance ýnıversıtetin támamdadym,– deıdi Á.Rysqulov.

Qarjy salasynda biraz tájirıbe jınaǵan, sarapshy retinde de tanylyp qalǵan mamannyń halyqaralyq sertıfıkatqa ne úshin qyzyǵýshylyq tanytqanyn suraǵan edik.

– Ulttyq bank magıstratýrasynyń túlegi bolǵandyqtan, halyqaralyq kási­bı sertıfıkattardyń qanshalyqty ma­ńyz­dy ekenin jaqsy bilemin. Byltyr AHQO bıýrosy jaıly estip, oılanbastan oqýǵa ótinim jazdym. Qazir 2 baǵ­dar­­la­many: Islam qarjysynyń tıim­diligi (IFQ) men Qarjylyq táýe­kelder menedj­mentin (FRM) támam­dadym, – deıdi.

Qarjyger Islam bankteriniń barlyq prınsıpteri sharıǵatqa saı keletinin aıtady. Onda birinshi kezekte ósimqorlyqqa tyıym salynǵan.

– Sharıǵatta kez kelgen qaryzdyń mindettemeleri oǵan qatysy bar talaptar tarapynan tolyq oryndalýy tıis. Eger klıentterdiń biri qandaı da bir sebeppen bereshegin óteı almasa, ıslam kompanııalary onyń jaǵdaıyna túsinistikpen qaraýǵa mindetti. Alaıda, klıent jaǵdaıy bola turyp nesıeni ótemese, bas saýǵalaýǵa tyryssa, alaıaq­tyq áreketter jasasa, onda kompanııa sol eldegi zańnamalar men sharıǵattyń negizinde sotqa júginýge, bereshekti tolyǵymen qaıtaryp alýǵa quqyly. Taǵy bir aıta keterligi, basqa bankter klıentterge salynatyn aıyppuldyń neǵurlym kólemdirek bolǵanyna múd­deli, sebebi ony tabystyń bir kózi retinde qarastyrady. Al ıslam bankteri úshin aıyppul salý qarapaıym tártiptik shara sanalady, ony bank qaıyrymdylyq maqsatqa jumsaýǵa mindetti, – deıdi ol.

AHQO Úzilissiz kásibı damý bıýro­synyń jumysy adam kapıtalyn damy­týǵa baǵyttalǵan. Bıýro jergilikti maman­dardy kásibı turǵyda damytyp, bilik­ti­likterin arttyrýǵa múmkindik bere otyryp, óńirdegi joǵary bilikti jáne bilimdi mamandardyń tobyn qalyp­ta­s­ty­rýdy kózdeıdi. Kásibı damytý or­talyǵy AHQO-nyń negizgi strategııalyq baǵyt­tary boıynsha, sonyń ishinde kapıtal na­ryǵy, ıslam jáne «jasyl qarjy», qar­jylyq tehnologııalar, sondaı-aq aktıvter men jeke tulǵalardyń dáýletin basqarý sııaqty ınvestısııalyq jáne qar­jy­lyq saýattylyq baǵdarlamalary aıasynda  2020 jyldyń sońyna deıin 5 myńnan astam jergilikti mamandardy qaıta daıar­laýdy josparlap otyr.