Kenet kádimgi kınolardan kórip, estıtin, záre-qutyńdy qashyratyn snarıadtyń zárli ýili jetti. Qulaqqa. Uıaly telefonǵa tańdana qarap, taǵat tappaı, kóksandyqqa telmirdik.
Ornymyzda otyra almaı typyrshımyz. Uıaly telefon bóleksheleý shyryldady. Shymkenttiń shetindegi aıtýly Aqmeshitten eken. Shahardyń bas ımamy Baqtybaı Beısenbaevtyń orynbasary, ári ál-Farabı aýdanynyń bas ımamy, baıtaǵymyzǵa belgili din qaıratkeri Ahmetjan qajy Kerimbekuly eken. «Aǵa, qaıdasyz? Bizge kele alasyz ba? Arystyqtar...» dedi Ahmetjan baýyrymyz daýysy dirildeńkirep.
Aqmeshitke jaqyndaı bere neni kórdik deısiz be? Qaıran Qaıyrymdylyqty kórdik. Iá-ıá! Bas árippen jazylyp, basymyzdy ıip, táý etpekke tıisti Qaıyrymdylyq. Kózimizden jas parlap qoıa berdi. Qaz-qatar, tatý tizbek quraǵan mektep oqýshylary – qaradomalaq, aqdomalaq, sarydomalaq, bıdaı óńdi balalar jańa pisken jazdyq almalaryn, sýsyndaryn, tandyr nandaryn alyp júgirip júr. Satpaımyz...Tegin. Sizderge arnaıy ákeldik», desedi.
Aqmeshittiń aınalasy adamǵa toly. Bir myń da emes, eki myń da emes. Kóp. Bálkim, bes-alty myń. Múmkin, odan da kóp. «Aǵa, Arystan kelgender birneshe myńdaı shyǵar, al olarǵa qamqor qoldaryn sozyp, júrek jylýyn ákelgender áldeneshe myń», deıdi Ahmetjan qajy inimiz. Eki jerde mıkrofon arqyly tizimder oqylyp, habarlandyrýlar aıtylyp jatyr. Adasyp qalǵan balalar men qarttar tizimi. Arystyqtardy óz úılerine, arnaıy daıyndalǵan oqý oryndaryna, jataqhanalarǵa alyp ketýge kelgenderdiń aty-jónderi, qaı jerde kútip turǵandary... Meshittiń, ákimdiktiń, polısııanyń, medısına mekemeleriniń ókilderi kezek-kezek sóz alady.
Aqmeshittiń aýlasynda, aınala tóńireginde, jıek jolǵa deıingi aýmaqta uzyn-uzyn ústelder tizilip, dastarqan jaıylǵan. Ystyq shaı, ystyq sorpa, qazaqsha et, palaý ákep jatqandarda esep joq. Bir shette muńaıyńqyrap otyrǵan jigitke jaqyndadyq. Aty Azamat eken. «Qaýmenovtermiz, – dedi ol. – Mynaý ápkem ǵoı. Ferýza. Anaý kelinshegim Jadyra. Arystaǵy úıimizdi oılap otyrmyn. Ne boldy eken?» Biz jubatyp jatyrmyz. Keleste de qıyn bolǵan. On bir jyl buryn. Altaı men Tarbaǵataıda da. Toǵyz jyl buryn. Bári jaqsy bolady, baýyrym. Deımiz.
«Asan Amanqulovpyn, – dedi jáne bir otaǵasy. – Jasym elý segizde. Sıyr sáskede shaı iship otyrǵanbyz. Maldy jaıǵap bolyp. Zaıybym Zábıra, kelinim Meıizkúl, ulym Nartaı. Bárimiz. Nemerelerim Aıarýdy, Janaıymdy, Erasyldy balabaqshaǵa aparyp, qaıtyp kelgen edim. Meıizkúl kelinim baýyrsaq pisirgen eken. Aýzyma ala bergende jer silkingen sekildendi. Gaz jaryldy dep oıladyq. Apat bolǵanyn bilip, balabaqshaǵa jan ushyryp jetsem, baldyrǵandardy avtobýspen áketip úlgeripti. Úıge oralsam, ondaǵylardy da alyp ketipti. Jalǵyz ózim telemunaraǵa, bıik jotaǵa qashyp bara jatqandarǵa qosyldym. Tústen keıin temir kólikpen 43-shi razezge apardy. Avtobýspen Montaıtasqa jetkizdi. Júz elýdeı adamdy úshke bóldi. Keshki saǵat jetide Shymkentke, Aqmeshitke jettik qoı. Áıelimnen, ulym men kelinimnen, nemerelerimnen adasyp qaldym... Alaıda aınalaıyndar aman-esen, osyndaı qamqorlyqta ekenine senemin. Alǵysym sheksiz. Elge. Jurtqa. Oblystyń, respýblıkanyń, aýdan, qalalardyń basshylaryna. Áne, anaý aq jeleńdi qyzdar jańa ǵana qan qysymymdy ólshep, dári berip ketti».
«Meniń aty-jónim Ásııa Maratqyzy Shyńǵysbaı, aǵaı. Mynaý qolymdaǵy kóterip júrgenim bir jarym jasar Nurálıim ǵoı. Marǵulan degen balamdy tappaı júrmin. Jańa habarlady. Meniń ulymdy ataǵandaı boldy. Mıkrofon jaqqa asyǵyp baramyn. Keshirińiz...»
Shaı iship otyrǵan aq jaýlyqty ananyń qasyna jaqyndadyq. Amankúl Kúderovanyń Erjan, Nurtóre deıtin uldary, Aıgúl, Nurgúl deıtin qyzdary men jıyrma shaqty nemeresi – bári osynda eken. «Áýeli Alla taǵalaǵa myń táýbe, sosyn myna meıirimdi elge, qaıyrymdy qazaǵyma rahmet! Bar eken halqym! – dep, óksip jylap jiberdi Amankúl. – Nemerelerim meshittiń aýlasynda oınap júr. Mektepke baryp túneıtinimizdi aıtyp ketti jańa».
Tús aýa kelgennen túnge deıin tamaq tasyp, adasqandardy tabystyryp, psıhologııalyq jaǵynan járdem jasap, jubatyp júrgen eriktiler qanshama! Eki qyzdy áńgimege tarttyq. Biri Nazerke, ekinshisi Jansaıa. «Ata, men sizdi bilemin ǵoı, «Joǵalǵan Jurnaq» degen tragedııańyzdy teatrdan kórgenmin. Ol 86-jyldyń qasireti edi. Mynadaı da jaǵdaı bolady dep oıladyq pa?! Tústen beri júzdegen adamdy, ondaǵan otbasyny qaladaǵy qaıyrymdy adamdar úılerine áketip jatyr. Birtalaıyn birge aparystyq. Keıbir balalar qınalyp, sóıleı almaı, óz attaryn da aıta almaı qalady eken mundaıda. Bastarynan sıpap, betterinen súıip, bar yqylasymyzdy salyp, jansebildenemiz ǵoı, ata. Shokovoe sostoıanıeden shyqqandaryna qatty qýanamyz. Áke-sheshelerimen shurqyrap, shyrqyrap tabysqan balalardyń jaı-kúıin kórgende...» Nazerke men Jansaıa kóz jastaryna býlyqty. Ázer jubattyq.
Mine, Túrkistan oblystyq sport basqarmasynyń ókili, Tóle bı aýdanyndaǵy «Báısheshek» saýyqtyrý ornynyń basshysy Berdaly Baıdúısenuly Ádilbekov elý adamdy avtobýspen áketip barady. «Bizdiń mektepke júrińizder!», «Bizdiń úıge júrińizder!», «Balamdy taptym! Taptym ǵoı janymdy! Rahmet bárińe!» degen daýystar estiledi. Ishki ister departamentiniń ókili, polısııa maıory Erjan Ábilqasymov taǵy da adasyp qalǵan balalardyń tizimin oqı bastady.
Ahmetjan qajy da qatty tolqýly. Janarlary jasaýraıdy. Alǵashqy arystyqtar tańerteńgi saǵat on birge taman taksılermen jete bastapty. Taksıler de tegin jumys istepti. Ásirese avtobýspen jetken balabaqsha baldyrǵandaryn qabyldaý qıyn bolypty. Túsinikti ǵoı. Aqmeshit janynda 300 jasóspirim jazǵy lagerde eken. Solarǵa arnalǵan túski tamaq Arystan kelgen balalarǵa berilgen. Kóp uzamaı-aq Shymqalanyń turǵyndary sýsyndar, jemister, kókónister, ystyq tamaq ákele bastaǵan. Ákimdikter, polısııa, densaýlyq saqtaý salasy, Nur Otan, t.b. partııalar, uıymdar, ujymdar, jastar, eriktiler...
«Aǵa, kórip tursyz ǵoı, tańerteńgi saǵat 11-ge jetpeı kele bastaǵan. Arystyqtar. Mine, túngi saǵat 11-den asty. Kómekke kelgender kóbeımese azaıar emes. Qarjy túsip jatyr, kıim-keshek, tamaq... Jastarǵa rızamyz, aǵa. Qarańyzshy, qoqystardy ózderi tazalap júr. Eshkim aıtpaı-aq. Alla razy bolsyn! Bizdiń eldiń erteńi senimdi eken, aǵa! El ekenbiz!» deıdi Ahmetjan qajy.
Aı, aınalaıyn Arysym-aı... Deımiz biz. Qaıta-qaıta. Kúbirlep.
Uly danyshpan ál-Farabı babamyz bádizdegendeı, adamı zatyńyzdy adam etip saqtaıtyn eń qasıetti qundylyq – Qaıyrymdylyq. Qasiretti Qaıyrymdylyq jeńedi.
Marhabat BAIǴUT