«I» men «Ý»-dan daýysty jasaýǵa nege úıirmiz?

Bul tusta eń basty nazarda bolatyn dúnıe – jańa alfavıtti qazaq ti­li­niń dybystyq júıesine negizdeý. Al­favıt ózgergendi til ózgerýmen bir­deı kórýdiń qajeti joq. Alfavıt – tańba ǵana. Sondyqtan qazirgi tańda jurtshylyqtyń talqylaýyna túsip jatqan eki dybys I men Ý-dy daýystylar qatarynan alastatqan jón. Eshbir tilde joq úndestik zańynyń qazaq ti­line ǵana tıesiligin naqtylaıtyn – toǵyz daýysty dybysymyz. Osy zań­dylyqtyń aıasyndaǵy býyn úndestigi, dy­bys úndestigi, erin úndestigi áýez ún­destigine ulasady. Tilimizde kırıllı­sany qoldanǵan seksen jylǵa jýyq ýaqyt­ta osy úndestik zańymyzǵa kereǵar kelgen eki jasandy daýysty dybys – I men Ý boldy.

Til bilimi ınstıtýtynyń túzgen em­le erejesi – ujymdyq ereje degenge saıyp, latyn álipbıine kóshken tusta da I men Ý-dy daýysty dybys retinde kósh­ten qaldyrmaıtyn syńaı tanytty. Sonda biz latyn álipbıine orys tili arqyly kelgen «kirme sózderdi» (oryssha emes, túpnusqasy oryssha ózgertilgen) durys jazý úshin qabyldaımyz ba? Býyn úndestigin, dybys úndestigin, erin úndestigin qamtıtyn úndestik za­ńynyń buzylýyn jalǵastyra beremiz be? Táýelsiz ulttyń tilin tól sózinde bolmaǵan dybystardyń yrqyna kóndi­remiz be? degen suraqtardan týyndaı­tyn máselelerdiń sheshimin tabýǵa sep­tigi tıer degen úmitpen «Egemen Qazaqstan» gazetine júginip otyrmyn. Atalmysh eki áripti (dybys desek, dıftong bolyp ke­tedi) daýysty dybys tulǵasynda oqy­tý qııametin mektep pen joǵary oqý or­nynda úzdiksiz 35 jyl praktıkalyq qazaq tilinen sabaq bergen oqytýshy retinde basymnan ótkergendikten, olar­dan qutylýdyń ońtaıly tusy – ja­­ńa emle erejesinde daýystylar qatarynan shyǵarý ǵana ekenin bile­min. Áıtpese, tildi oqytýdaǵy ereje qaı­shylyǵy men til zańdylyǵyn buzý­shylyq tómendegideı kereǵarlyq sıpatta jalǵasady da otyrady:

Birinshi kereǵarlyq. Árip tanyǵan, dybysty aıtyp úırengen balany «júrgizip oqýǵa» daǵdylandyrýdyń dástúrli ádisi – býynǵa bólip oqytqyzý. Qa-ıy-rym, me-ıi-rim, qu-ly-nym úlgisinde býynǵa bó­lip oqý – bala úshin áýezdi, yrǵaqty. Maǵynasyn da oqý barysynda qatar uǵady. Al sý-yq-taý, qı-yn-dyq, qa-sı-et, á-de-bı-et, ı-is úlgisindegi býynǵa bólý – «býynsyz jerge pyshaq urýmen» birdeı. Býyndaǵy yrǵaqty shorqaqtatyp turǵan - I men Ý-dyń daýysty bola al­maıtyndyǵy, onyń ornyna tıisti uý, yı, iı dybystarynyń jazylmaǵandyǵy. Eger su-ýyq-taý, qy-ıyn-dyq, qa-si-ıet, á-de-bi-ıet, i-ıis úlgisinde berilse, oqý yr­ǵaǵy buzylmas edi.

Ekinshi kereǵarlyq. Býyndardyń sóz­diń basynda ǵana daýystydan bastalatyny bárimizge belgili. Sondyqtan tasymaldanǵan býyn daýystydan bas­talmaıdy deımiz. Jalǵyz daýystydan turatyn jalań ashyq býyn da solaı. Sondyqtan jalǵyz daýystyny tasymaldamaımyz. Iаǵnı, tuıyq býyn men jalań ashyq býyn sózdiń ortasyn­da, sońynda kelmeıtinin oqýshyǵa dáleldep turyp túsindiremiz. Sosyn... I men Ý-dy daýysty qylǵan sózderimizdi qa­laı býynǵa bólip, tasymaldaıtyny­myzdy bilmeı qınalamyz (ishteı kúı­zelemiz). Qı-yq, sý-ı-dy, áý-lı-e, jı-yn, kı-ik, ta-sý-y sekildi býynǵa bólý óreskeldigi – jasandy jáne tabıǵı daýys­tylardyń qatar kelýinen emes, yı, iı, uý, úý dybystarynyń ekige bóline al­maǵandyǵynan. Durysy: qy-ıyq, su-ýyı-dy, áý-li-ıe, jy- ıyn, ki-ıik, ta-su-ýy. I jáne Ý daýyssyzdarynyń kelesi býynǵa aýysý múmkindigi shektelgen.

Úshinshi kereǵarlyq. Bizdiń «qazaq tilinde eki daýysty qatar kelmeıdi» dep júrgenimiz – ekinshi býynnan bas­tap jalań ashyq jáne tuıyq býyndar­dy aıta almaýymyz. Sondyqtan qo­sym­shalarymyzdyń ózi daýyssyzdan keıin daýystyǵa, daýystydan keıin daýys­syzǵa bastalady. Bul – dás­túrli qaǵıda. Osylardyń daýystyǵa bastalǵandary jalǵanǵan sózderiniń sońǵy býyndaryn ózgeriske ushyratady. Ne jyljytady, ne kiriktiredi. Mysaly, altyn sózi eki býynnan turady: al-tyn. Osyǵan táýel­dik jalǵaýy -ym, -yń, -y qalpynda tuıyq jáne jalań ashyq býyn bolyp jalǵanady. О́ıtkeni sózimizdiń sońǵy biteý býyny daýyssyzǵa bitken: altynym, altynyń, altyny. Endi býynǵa ból­sek, túbirdegi biteý býyn ashyqqa, al tuıyq jáne jalań ashyq býyn qal­pyndaǵy táýeldik jalǵaýlary biteý jáne kúrdeli ashyq býynǵa aýysady: al - ty - nym, al - ty - nyń, al - ty - ny. Osy úlgide jylý, kúlý, Ýálı sózderin táýel­dep kóreıik: jylýym, kúlýiń, Ýálıi. Nege bulaı? Berilgen sózderdegi Ý jáne I daýysty bolsa, táýeldik jalǵaýy daýys­syzǵa bastalýy kerek qoı. Iаǵnı daýysty emes. Biz osy kúnge deıin jy-lý-ym, kú-lý-iń, Ýá-lı-i tulǵasynda býynǵa bólip, oqýshyǵa osylaı bólgizip kelemiz. Sonda býyn almasýyn da (býyn jylysýy) elemegen bolyp shyǵamyz. Qazaq tilindegi toǵyz daýystymen kelgen sózdiń bári býyn úndestigi, dybys úndestigi zańdylyqtaryna baǵynyp, yrǵaq úndestigi qaǵıdasyn saqtaıdy. Al atalmysh eki áripti (ı,ý) daýysty dy­bys qyzmetinde qoldanyp jazylǵan sóz­derdiń bári til zańdylyǵyna qaıshy keledi.

Tórtinshi kereǵarlyq. Biz sózdiń sońyndaǵy qatań daýyssyz Q,K,P dy­bystarynyń qosymsha daýystyǵa bas­talyp jalǵanǵanda uıań Ǵ,G,B daýyssyz­daryna ózgeretinin bilemiz. Bul qubylys esim sózderge de, etistikterge qatysty bo­lyp keledi: taq - taǵy, tek - tegi, tap- taby, taq - taǵyl, jek - jegil, tap - tabyl, taq - taǵa, jek - jege, tap – taba. Osy úlgidegi etistikterge tuıyq etis­tiktiń jurnaǵy Ý-dy jalǵaǵanda da qatań daýyssyzdar uıańdanatynyn aı­tamyz da, sebebin túsindirmeımiz. О́ıt­keni bul jurnaqtyń ne daýys­ty, ne daýyssyz ekendigin ajyratyp kór­setken eshkim joq. Tuıyq etistiktiń bul jurnaǵy ashyq daýystydan keıin daýys­syz bolyp jalǵanady: qaraý, sanaý, tóleý, bóleý. Tuıyq etistiktiń jur­naǵy qysań daýystyǵa jalǵanǵanda ol daýysty túsiriledi: toqý, oqý, kóký, jeký. Nege? Sebebi daýyssyz dybys­tar men qysań daýystylardan keıin daýyssyz Ý jalǵanbaıdy. Sondyqtan toqy, oqy, kóki, jeki etistikterindegi y, i dybystary uý, úý tulǵasyndaǵy qo­symsha jalǵanǵandyqtan (eki daýys­ty qatar kelmeıtindikten) túsiriledi. Iаǵnı, etistik sońyndaǵy qatań Q,K,P daýys­syzdarynyń uıańdanýy men qysań daýys­tylarynyń túsirilip jazylýy tuıyq etistik jurnaǵynyń jalań daýys­syz Ý ǵana emes, UÝ,ÚÝ tulǵasynda da jalǵanýǵa tıis ekenin dáleldeıdi. Áıtpese, toqýy, oqýy, kókýi, jekýi etis­tikterin taǵy da býynǵa bóle almaı, oqýshynyń aldynda uıatqa qalamyz (durysy: toquýy, oquýy, kókúýi, jekúýi).

Besinshi kereǵarlyq. Jańa emle ere­jesin jasaý úderisiniń basy-qasynda júr­gen belgili ǵalym Nurgeldi Ýálı aǵa­myz: «...Qazirgi kırılshe álipbıdegi 42 árip­ten bes-altaýy ǵana qysqartylypty dep, jańa latynsha álipbıimizdi qomsyna ber­meıik degim keledi. Qysqartylǵan bes-altaý emes, 9 árip: ë, ı, s, sh, , , e, ıý, ıa», – deıdi («Ana tili» gazeti, 24. 04. 2019). Qysqartylǵandardyń qatarynda I árpi júr. Kırıllısanyń dáýirinde de osy áriptiń joly bolmaı qoıdy. Tól sózimizdegi qysań Y men I daýystyla­rynan keıingi ornyn sol daýystylar­men birge joǵaltyp, ornyn qazaq tilinde bol­maǵan I árpine berdi: biıik - bıik, qyıyq - qıyq, iırek - ırek, jyına - jına. Qysań Y men I daýystylaryna bitken etistikterge kósemsheniń I jurnaǵy retinde jalǵanamyn dep, taǵy da sol daýystylarymen birge I árpine jol usyndy: baıyı - baıı, oqyı - oqı, bekiı - bekı, keıiı - keıı. Budan soń A árpi­men qosaqtap Iа-nyń, Ý men qosaqtap Iý-dyń quramyna sińirip jiberdi. Endi sol quramyna sińgen áripterimen birge álip­bıden alyp tastaǵanyn estip otyrmyz. Biraq jańa álipbıdiń túzilýinde Iа-nyń ornyna ıa, Iý-dyń ornyna ıý dep qol­danamyz delinedi. Qazir keıbir basylym betterindegi latyn alfavıtimen jazylǵan mátinderde jańa úlgimen jazylyp júr: sɪɪaqty (sııaqty), qɪɪanat (qııanat), gruzɪɪalyq (grýzııalyq), qɪɪý (qııý), kɪɪý (kııý), jɪɪý (jııý). Sonda ne ózgerdi? Nege syıaqty, qyıanat, grý­zyıalyq, qyıuý, kiıúý, jyıuý dep jazýdan qashqaqtaımyz? Taǵy da I men Ý- dy daýysty qylýǵa búıregimiz burady. Biraq sı - ıaq - ty, qı - ıa - nat, grý - zı - ıa - lyq, qı - ıý, kı - ıý, jı - ıý tú­rin­de býynǵa bólinbeıtinin eskergimiz kel­meıdi.

Altynshy kereǵarlyq. Ár oqytýshy erejeni naqty mysaldarmen túsindirgen tusta óziniń bilim deńgeıin, biliktilik dárejesin tolyq paıdalanyp, shákir­tiniń durys ári tolyq qabyldaýyn qa­daǵalaıdy. Sondyqtan osy kúnge deıin I men Ý áripteriniń daýysty dybys bola almaıtyndyǵyn dáleldep oqyta al­maǵan muǵalimge, olardyń basqa til­diń yrqyna kóndigý úshin jasandy túrde daýystylardyń qataryna en­gizilgenin anyqtap bere almaǵan mu­ǵalimge bala oqytýdyń da qajeti shamaly. Kúni búginge deıin ǵylymı-zertteý eńbekteri men oqýlyq ataýlynyń bá­rinde ústeýler men syn esimniń shyraı­larynda kezdesetin kúsheıtpeli býyndardy sózdiń alǵashqy daýysty dybystarynan keıin (Erejede alǵashqy býynnan keıin deıdi. Qate pikir. Jaqsy degen sózdiń alǵashqy býyny – jaq) -P jurnaǵyn jalǵaý arqyly jasalatynyn ereje túrinde usynyp keledi: jap-jaqsy, sap-salqyn, jep-jeńil, áp-ádemi, sup-sur, jup-jumsaq. Al alǵashqy daýystylary I jáne Ý kúıinde berilgen sózderdiń kúsheıtpeli býyndary «tabıǵı daýystylary» arqyly jasalady: bıik – bip-bıik, jınaqy – jyp-jınaqy, sýyq – sup-sýyq, qısyq – qyp-qısyq, qý – qup-qý, jýan – jup-jýan, tıpyl – typ-tıpyl. Sonda kúsheıtpeli býyndaǵy y, i, u daýystylarynyń qaıdan paıda bol­ǵanyn túsindirmeýimiz kerek pe? Álde I men Ý-dyń daýysty bola almaı­tyndyǵyn aıtpaýymyz kerek pe? Bul eki áriptiń daýysty dybystyń qyz­metin atqara almaıtyndyǵyn tirkes sóz­derdiń aralyǵynan da baıqaýǵa bolady. Tirkes sózderdiń aralyǵynda eki daýysty qatar kelse, aldyńǵysy túsirilip aıtylady: bara almady (aıtylýy – baralmady), kele almady (kelalmady), qaıta alamyn (qaıtalamyn). Bul – tól tilimizge tán qubylys. Biraq oqı almady, ǵylymı eken, oqý ozaty, kórý arqyly... sekildi úlgidegi tirkes sóz­derde keıindi yqpaldyń joqtyǵyn ári bolmaıtyndyǵyn túsindirýge týra keledi. Al túsindirýdiń bir-aq joly bar. Ol – I men Ý-dy daýysty dybys retinde qabyldamaý.

Qazaq tili – ádebı til bolyp joǵary deń­geıde qalyptasqan ǵylym tili. Ár dy­bysy, ár býyny, ár sózi ǵylymı negizde tujyrymdalyp oqytylýy tıis. Erejemen oqytyp, erejesiz jazdyra bersek, basqa tilden orys tili ar­qyly engen sózderdiń «shaýja­ıyn kóterip», latyn alfavıtine solar úshin kóshkendeı bolamyz. Eger daýys­ty­larymyzǵa ult tiliniń sıpatyn qaı­tarsaq, birikken sózderdiń jazylýy, tir­kes sózderdiń jazylýy, qysqarǵan sóz­derdiń jazylýy, sózderdiń tasymaldanýy sııaqty erejelerdi tııanaqtaý eshqandaı qıyndyq týǵyzbaıdy. Ti­li­mizdiń jalǵamaly til ekeni ras. Alaıd­a jalǵaıtyn qosymshalarda ne I, ne Ý daýystylary bolmasa, neden qaýip­tenetinimiz belgisiz de túsiniksiz. Al túbir­degi yı, iı, uý, úý dybystarynyń qatar kelýi tildiń jalǵamalyǵyn sıpattamasa kerek.

«Úsh tuǵyrly til» baǵdarlamasyn meń­gerýdi birinshi synyptan bastap ketken urpaǵymyz orys tilin de, aǵylshyn tilin de qazaq tilinde qabyldanyp jat­qan latyn alfavıtimen oqıtyn bol­ǵany ǵoı. Áıtpese, ana tilinde oqyp, ana tilinde jazatyn azamatqa I men Ý-dy daýysty qylýdyń qajeti qansha?! Halyqaralyq minberlerde ne aǵylshyn, ne orys tilderiniń erejelerine súıe­nip sóılemeýshi me edi?! Qazaq tili­niń kúndelikti qoldanysynda jıi ushy­rasatyn on shaqty sózdiń jazylýy úshin búkil til zańdylyǵymyzdy bur­malaýdyń túbi – qııanat. Ondaı sóz­derdiń jazylýyn ońtaılandyratyn jol tabýǵa bolady. Ol úshin qazaq ti­lin zertteýshi ǵalymdarǵa qosa, qazaq tilin oqytatyn mamandardyń qundy pikirleri qajet. Jalpy, Emle erejesi, «Orfografııalyq sózdik», «Sınonımder sózdigi», «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» tárizdi oı aýqymdyǵy men qol kúshiniń moldyǵyn qajet etetin isterdi joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylaryna mindettegen oryndy. Atqarylǵan istiń nátıjesine baqylaý jasaıtyn túrli satylyq deńgeıdegi jaýapty basshylary bolady. Bir ǵana ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde til ma­mandyǵyna qatysty birneshe fakýltet, myńdaǵan stýdent, júzdegen magıs­trant pen doktorant bar eken. Qazaq tiliniń barlyq salasyn qamtıtyn ǵalym-ustazdarynyń emledegi ár qaǵıdanyń, sózdikterdegi ár sózdiń durystyǵyn qadaǵalaýǵa múmkindikteri jetkilikti. Áıtpese, emle erejesindegi qaǵıda men qoldanystaǵy kereǵarlyq, qoldaǵy bar sózdikterdegideı «mazmuny atyna saı kelmeý úderisi» jalǵasa beredi.

Qaısar QADYRQULOV,

ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty