Jorǵasy sózdiń Jarasbaı

Bizde endeshe jazýshynyń óne­­gege toly ómirbaıanyna toq­talyp otyrmaı, birden onyń ádebı-shyǵarmashylyq eńbe­gine oıysqandy jón kórdik. Maqsatker zııaly ekendigin óziniń kósemsózderinde halyqtyń, za­man­nyń, qoǵamnyń kókeıkesti má­seleleriniń mánisin aqyl kó­zi­men, oı bezbenimen saralap, tarıhı ádilettilik jolynda, ulttyq qundylyqtardy jań­ǵyrtý-jańartý isinde erekshe qush­tarlyq, aıryqsha ińkárlik ta­nytady. Sóz ben istiń jarasymdy tutastyǵyn, el muratyn, «Baba tilim – Bal tilim! «Ana tilim – Altynym!» dep Sabyr Adaı aıtqandaı, memlekettik tildiń mártebesin, kemel kele­shegin, órkendetýdiń óristi jolyn paıymdaıdy. Bul oraıda «Myltyqsyz maıdan nemese Qyzyljar úshin kúres» deıtin baıyptamasynda «Jerińniń aty – elińniń haty» degen halyqtyń qaǵıdatyn barynsha oı-tolǵam­darynyń belomyrtqasyna balap, otarshyldyq saıasattyń zoba­lańynan burmalanǵan ba­ıyr­ǵy el-jer ataýlaryn qaı­tarý, sóıtip ulttyq oı-sana­myz­­dy jaryqtandyrý, eń negiz­gi tanym-túsinikterimizdi tiril­tip tereńdetý, Jarasbaı Súleı­me­nov­tiń kórsetýinshe, «eltanýǵa jeteleıtin aq jol» deıdi.

Qalamgerdiń jan-júregin, oı dúnıesin ultjandylyq bılep, «Táýelsiz eldiń toponımıkasy da táýelsiz bolýy kerek», «Tarıhı ataýdan ajyraý – ulttyń tarıhyna balta shabady» deıtin maqalalarynda osy bir ult tarıhyndaǵy ardaqty shahardyń Qyzyljar dep atalý tarıhyna toqtalady. 1925 jyly resmı túrde «Pravda» gazetinde Petropavldyń «Qyzyljar» bol­ǵandyǵy týraly málimet bolǵan. Naqtylap aıtqanda, 1925 jyldyń 25 shildesinde Aq­mola gýbernııalyq atqarý komı­tetiniń Prezıdıýmy osy qalany «Qyzyljar» dep ataý týrasynda sheshim qabyldap, Qazaq Respýblıkasy Atqarý ko­mı­teti maquldaǵan. Qujattyń túpnusqasy Máskeýdegi VSIK-ke jiberilgen. Shynynda, avtor­dyń deregine júginsek, akademık-jazýshy Sábıt Muqanov «Aqqan juldyz» romanynda «Bul qa­lanyń «Qyzyljar» dep atalatyn sebebi – Esil ózeniniń to­pyraǵy qyzǵylt tústi jaryna or­naǵandyqtan ekenin bilemiz» dep jazǵan-dy.

Al arheologııanyń málimeti boıynsha, Soltústik Muzdy mu­hıt­tyń sýynan osy bir jar qa­baq paıda bolǵan. Sonymen qosa Sábeń 1940 jyldyń 7 naýryzynda jazylǵan «Pısmo jıtelıam Petropavlovska!» degen hatynda Qyzyljar haqynda mol derekterdi órbite otyryp, «Qy­zyl­jar» romanyn bastadym deıdi.

Sondaı-aq 1935 jyly Májıt Dáýletbaevtyń «Qyzyljar» romany jarııalanǵan edi.

Sóz joq, qazaq tarıhynda Qyzyljar ataýynyń tórkini tym áride ekendigi málim. Qashanda «jaqsynyń isi – jarııa!».

Kósemsózshi J.Súleımenov «Shynnyń júzi» kitabynda zaman­nyń sózin sóıleıdi. Mysaly, tul­ǵataný (Smaǵul Sádýaqasov, Jumabek Táshenov tulǵasy), rýhanııat (Qojabergen jyraý, Shal aqyn, Úkili Ybyraı murasy), ult taǵdyry, baspasóz, bilim berý, densaýlyq saqtaý, ilespe aýdarmany damytý, qos azamattyq, qazaq mektebiniń jaǵdaıy, qytaı oıyn­shyqtarynyń zalaly, balalar kolonııasynyń jaıy (olar kolonııa ishinde atasynyń aýylyna demalysqa kelgendeı, «shybyq basyn syndyrmaıdy­ eken»), Alash qozǵalysy jáne ózge de máse­lelerdiń mánisi zerde­lenedi.

El ómiriniń jiti baqylaýshysy, neni bolsyn ádilet turǵysynan baǵamdaıtyn «aýyl akademıgi» (Kákimbek Salyqovtyń baǵasy) Jarasbaı myrza: «Aýyl – qazaq rýhanııatynyń, mádenıetiniń, dástúrli sharýashylyqtyń qaı­nar kózi, qazaqtyń jany men jú­re­gi, ulttyń uıysýyna qajetti qundylyqtar shoǵyrlanǵan jer» – dep tolǵaıdy. Jáne de qazaq aýyldarynyń azǵyn-toz­ǵyn kúıine kúızelgen avtor eń bolmaǵanda Aqan seriniń aýylyn saqtaý, damytý jón bolar edi deıdi. Budan myna­daı pikir órbitýge bolady. Res­pýblıka kó­le­minde ulylar shyq­qan aýyl­dardy saqtap qalsaq, ıman-ádep degen osy bolar edi-aý! Onyń «Aýyldan kóshpe, aǵaıyn!» deýiniń syry da osynda.

«Shynnyń júzinde» qany sor­ǵalaǵan qoǵam shyndyǵy, za­man derti, qoldan jasaǵan «tajal­dyq áreketter», ha­lyq taǵdyryn oıynshyqqa aı­nal­dyrýshylyq, ǵasyrlyq tájirı­belerdi jahandanýdy syltaý etip joqqa shyǵarýshylyq, ult­qa, urpaqqa, bolashaqqa opa­syz­dyq, Uly dala ıgilikterin el kádesine jaratpaýshylyq ásh­kerelenedi. J.Súleımenov óz oıyn uly kemeńgerlerdiń ke­lis­ti tujyrymdarymen, tám­sil­derimen tuzdyqtap otyrady. Mysaly, Konfýsııdiń: «О́zgeris jeli soqqanda aqymaq adam jelden qalqan bolar qorǵanysh turǵyzady, al aqyldy adam jel dıirmenin turǵyzýǵa kirisedi» degen danalyq sózin keltirýinde gáp bar. Oıynyń ar jaǵynda aqyldy, tájirıbeli, kóregen jandardyń baǵy janbady, «Keseldi qýlar» (Abaı) shegirtkedeı qaptap ketti degendi meńzeıdi.

Aqıqat aldynda ary taza, ja­ny jaısań Jarasbaı Súleı­menov qalamgerlik qabiletimen, kórkemdik oılaý sheberligimen, el jaıly, qoǵam jaıly salıqaly oı órbitetindigimen de málim. Onyń «Kómeski iz» povesi men «Kásipkerdiń ólimi», «Kógildir mazda», «Mezgilsiz atylǵan myl­­tyq», «Bir qap aqsha», «Ala bıeniń álegi», «Qaqpan» deıtin áńgimelerindegi qoǵam ómiri, adamdar qarym-qatynasyndaǵy kóriksiz kórinister: naqaqtan kisi óltirýshilik, jaýyzdyq, ur­lyq, paraqorlyq, nashaqorlyq, ish­merezdik kórkem shyǵarmaǵa tán ádis-tásildermen shynaıy sıpattalady.

Jazýshy J.Súleımenov «Emen­­niń ıir butaǵy» deıtin po­­vesinde naryq zamanyndaǵy halyq ómiriniń, el turmysynyń hal-ahýalyn oqyrmannyń qan tamyrlaryn solqyldata baıandaıdy. Shyǵarmanyń qulaq kúıiniń ózi naryqtyń qataldyǵyn tanytady: «Syrtta boran uıytqyp tur. Búgin 4-shi kún. Boran bolǵanda da, kádimgi jyndy boran ash qasqyrdaı ulyp, yshqyna soǵyp terezeni sabalaǵanda janyńdy qoıarǵa jer tappaısyń. Alqa-qotan otyrǵan aýyldy jutyp qoıǵandaı». Osy bir sýretten-aq qazaq aýylynyń otynsyz, ja­ryqsyz, mádenıet oshaǵynsyz, posh­tasyz qalǵanynan habardarsyz. Burynǵy dáýlet, sáýlet, áýlet joq. Qaıshylyqtar shash-etekten: jekeshelendirý, mal satý, aıyrbastaý, jumyssyzdyq, araqqa úıirlik, enjarlyq.

Avtor «Emenniń ıir buta­ǵy» atty týyndysynda naryq jaǵ­daıyn­daǵy aýyldyń mo­raldyq-psı­hologııalyq jáne­ áleýmettik jaǵ­daıattary shyn­shyl­dyqpen kór­setiledi.

J.Súleımenovtiń áńgimele­rinde el sýretteri aıqyn da qanyq boıaýlarmen, barynsha kór­kemdik qýatpen nanymdy jyr­lanady. Aıtalyq, «Týǵan úı­diń tútini» áńgimesinde ata­jurtqa deıtin iltıpati máńgilik saǵynysh, qımastyq sezim, tótenshe qushtarlyq baıandalady. Al «Qýyrdaqta» soǵym soıý jappaı araq ishýge, qurǵaq bósýge, daraqylyqqa, rabaısyz dabyraǵa ulasyp, ıman-ádep, salt-dástúrdiń bir sharty-omyrtqa berýdiń zym-zııa, jym-jylas bolǵanyn sheberlikpen jetkizedi. «Búkir shal» áńgimesi namys tolǵaýy ispetti. Ásirese Jarasbaıdyń áńgimeshildigi «Allergııada» áserli kórinis tapqan. Áńgimeniń arqaýy – Aıman qonaqúıge bas suqqan bette-aq móńkıdi, «qyzyl kórgen kúrketaýyq sııaqty kózi shatynap, beti jybyrlap, astan-kesten bolady» dep jazady. Qyzmetten kelgen bette «kıim ilgishti bir súzip ótedi». Bóten kıim kózine tússe, áp-sátte túpki bólmege zyp beredi. Qazaq bop týsa da qonaq kel­megen úıge perishte jolamaıdy degen uǵym-túsinik múlde joq. Qonaq kelse basynyń saqınasy ustaıtynyn qyzyqty etip kórsetýi – jazýshynyń kór­kemdik logıkasyn tanytady.

Sonymen qatar «Daýasyz dert­te» paraqorlyq, «Jalǵyzdyq únin­de» zamana zary, «Ishtegi qazaq­tarda» beıbaýyrmaldyq, «Aıly túnde» súıispenshilik mánisi kórsetiledi.

J.Súleımenovtiń «Dala-be­­sik» deıtin eńbeginde Alty Alash­­qa aty máshhúr kósem qol­bas­shylar, dúldúl dilmarlar, sal-seriler ómiri, halyqqa qyz­meti, taǵdyr-talaıy, danalyq ónegesi sırek tarıhı-mádenı de­rek­ter negizinde baıandalǵan. Aı­talyq, tarıhı-tanymdyq máni zor «Syrymbet» essesinde uly oqymysty Shoqan Ýálıhanov qubylysyn saralaý maqsatynda G.N.Potanınniń, N.M.Iаdrın­sevtiń, N.M.Annenskııdiń, Da­­la komıssııasynyń mú­she­si, Bas shtabtyń ofıseri A.K.Geınstiń, P.P.Semenov-Tıan-Shanskııdiń, M.K.Iýrasovanyń, F.M.Dostoevskııdiń, Á.Mar­ǵu­lan­nyń, S.Muqanovtyń baǵaly aıǵaq-derekterine jú­ginip, myń qyrly eren tulǵa­nyń kesek-jaratylysynan me­ıir­lenip syr shertedi. Ult rý­ha­nııaty tarıhynda jarqyn iz qaldyrǵan Qojabergen jyraý, Segiz seri, Shal aqyn, Úki­li Yby­raı, Maǵjan, qazaq áde­bıetiniń Elbrýstary Sábıt Mu­qanov pen Ǵabıt Músirepov jaıly derekti esseleri mazmun syr-se­zim baılyǵymen qyzyqtyrady.

Toqeteri, J.Súleımenovtiń shyǵar­mashylyq eńbeginiń negizgi saryny – soltústik óńirden shyq­qan halyqtyń, rýhanı kemel­denýine orasan zor úles qosqan ulylardyń kórkem isteri men ulyq oılarymen sýsyndatyp áń­gimeleý desek bolady.

«Jaqsynyń júrgen jeri – abat» degendeı, onyń berekeli, kórkem isteri, kókeıkesti oılary san alýan qoǵamdyq qyzmetinde jarqyn kórinis taýyp otyrady. Máselen, ol Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Soltústik Qazaqstan oblys­tyq fılıalynyń je­tek­­­­shisi, «Shapaǵat» qory­nyń­ uıym­dastyrýshysy bol­ǵa­­­­nyn­da, «Oı tolqyn», «Oı qam­­shy» avtorlyq telebaǵ­dar­­lama­la­ryn­da esesi ketken qazaq­tyń mu­rat-múddesin, arman-tilegin pa­rasat bıiginen tolǵap jet­kizdi. Akademık Ja­baı­han Ábdil­dın­niń ár isine, só­zine jaýapty ony «parasatty azamat, talantty tul­ǵa» deýi osydan bolsa kerek. Nemese:

Shyndyqty izdep, tynbadyń,

Sharbolat minez shyńdadyń.

Maıysqan joqsyń esh jerde

Eshqashan da short synbadyń.

Tirshilik zańyn uǵynyp,

Táńirge ǵana júginip.

Teketireste taǵdyrmen

Kórgen joq tizeń búgilip –

dep, ádilet, shynshyldyq, elshil­dik turǵysynan Káribaı Musyr­mannyń tolǵaýy dálme-dál baısaldy sıpattama.

Jazýshy, jyrshy-manasshy Baıanǵalı Álimjanovtyń:

Qazaq dep soqqan júregi,

Jorǵasy sózdiń Jarasbaı! – dep aıtqanyndaı, Jarasbaıdaı jaısań jannyń jalyndy júregi men jańashyldyqqa bastaǵan qaıyrly qadamdary azat eldiń, abat jerdiń odan ári jaınap gúl­de­nýine sony serpin syılary haq.

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor