Jýyrda Almatyda ótken «Ortalyq Azııanyń aýylsharýashylyq landshaftarynda qorshaǵan ortaǵa monıtorıng júrgizý, jer jáne sý resýrstaryn basqarý úshin zertteýdiń jáne baǵalaýdyń zamanaýı ádisteri» halyqaralyq sımpozıýmynda Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Ázerbaıjan, Reseı, Japonııa, Qytaı, Germanııa, taǵy basqa elderden kelgen ǵalymdar jerdi tozdyrmaýdyń zamanaýı ádisterin ortaǵa saldy.
Ǵalymdardyń pikirinshe, búginde birqatar elderdegi zańnamalyq qujattar tájirıbesi salada qordalanǵan máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. Qazaqstandyq ǵalymdar zań qabyldansa, jer paıdalanýshylardyń jerge degen kózqarasy ózgerer edi degen ýáj aıtady. Búginde agrotehnıkalardy, sý jáne qunarlandyrý tártibin durys saqtamaýdyń, aýyl sharýashylyǵyna salǵyrt qaraýdyń saldarynan jerdiń tozýy óte ózekti máselege aınalǵandyǵyn atap ótken QazUAÝ birinshi prorektory Qanat Tireýov 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan AО́K memlekettik baǵdarlamasyna tolyqtyrýlar men ózgerister qajettigin atap ótti.
«О́.O.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǴZI» JShS bas dırektory, akademık Abdýlla Saparovtyń aıtýynsha, jerdiń 30 paıyzǵa jýyǵyn shól-shóleıtke beıim aımaqtar túzedi. Topyraq qunary saqtalǵanda ǵana ónimdilikti arttyra alamyz. Qazirgi tańda Qazaqstanda topyraqtyń tabıǵı qunary 40 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Al aldaǵy júz jylda qandaı jaǵdaı oryn alatyny belgisiz. Elimizde jerdi qorǵaýǵa baılanysty zań qabyldaý máselesi de kesheýildep keledi.О́zge elderdegi zańnamalyq qujattar tájirıbesine toqtalǵan Abdýlla Saparov topyraqtyń qunary azaısa, oǵan paıdalanýshy jaýapty bolýy kerek deıdi. Jerge jaýapsyz qaraǵan jaǵdaıda ony qaıtaryp alatyn tetikter de júzege asýy qajet.
Búginde álem halqy sanynyń ósip bara jatqandyǵyna baılanysty jyldan-jylǵa azyq-túlikke suranys ta artyp keledi. Sondyqtan jer kútimine basa nazar aýdaryp otyrǵan AQSh-tyń tájirıbesin basshylyqqa alý qajettigin alǵa tartqan ǵalym jer tozsa 1 sm topyraqtyń qalpyna kelýi úshin 100-250 jylǵa jýyq ýaqyt qajet dep qynjylady.
Búginde topyraqqa tyńaıtqysh sebý máselesi de asa ózekti bolyp otyr. Damyǵan elder tájirıbesinde gektaryna 1000-1700 kıloǵa deıin qorektik mıneraldar berilse, Qazaqstandaǵy kórsetkish gektaryna 3-5 kılodan aryǵa barmaıdy. Sonyń saldarynan topyraq ta tozady, ónimdilik te tómendeıdi.
Mıneraldardyń tıimdiligin anyqtaýdyń normatıvteri boıynsha saraptama jasaǵan reseılik ǵalym, akademık Vıktor Sychev tyńaıtqyshtardyń aýylsharýashylyq ónimderimen úılesimi, mıneraldy topyraqtyń ártúrli jaǵdaıynda paıdalaný men tabıǵı-ekonomıkalyq tıimdiligi turǵysyndaǵy zertteýlerin usynsa, azotty mıneraldardy paıdalanýǵa toqtalǵan akademık Gennadıı Gamzıkov taýar óndirýshilerdiń jerge degen tutynýshylyq kózqarasyna alańdaýshylyǵyn bildirdi. Ǵalymnyń pikirinshe, jerdiń tyńaıtqyshqa qajettiligi 90 paıyzdy quraıdy. Reseıdiń Krasnodar ólkesi, Belgorod oblysy men Kýban aımaǵynda gektaryna 100-130 kılo tyńaıtqysh beriletin bolsa, kerisinshe azııalyq bóliginde máseleler kúrdelene túsken. Mıneraldy tyńaıtqysh jerdiń negizgi qorek kózi dep sanaıtyn ǵalym Eýropa elderinde gektaryna 200-300 kılo sebiletinin aıtady. Bul kórsetkish Japonııada 500 kılony quraıdy. Kezinde ujymdyq sharýashylyqtardyń bir jerge shoǵyrlanýy nátıjesinde mehanıkalandyrýdyń, joǵary ónimdilikke qol jetkizýdiń óte tıimdi bolǵandyǵyn jetkizgen reseılik ǵalym jer paıdalanýshylardy tutynýshylyq kózqarastan aryltý maqsatynda qazaqstandyq agrohımık mamandardyń tájirıbesin basshylyqqa alý qajet deıdi. Jerden ónim alyp, ony eksportqa jóneltýdi ǵana maqsat etýmen shektelý salany tyǵyryqqa tireıdi. Sondyqtan da ǵalymdar bul máselege tıisti mınıstrlikterdiń aralasqanyn qalaıdy.
Akademık Raqymjan Eleshev búginde jer kólemi jaǵynan toǵyzynshy, egistik jaǵynan besinshi oryn alyp otyrǵan Qazaqstanda 80 mln gektar aýmaq aýyl sharýashylyǵy ıeliginde ekendigine toqtaldy. Mamannyń aıtýynsha, 10-15 jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda elimizde jerdiń qunary 25 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Ásirese qara shymnyń mólsheri azaıa bastaǵan. О́simdikter qorektenetin jyljymaly qorek quramy, ásirese Ortalyq Qazaqstandaǵy negizgi astyq óndiretin ólkelerde topyraq sapasy nasharlaǵan. Al ońtústik óńirlerde durys sýǵarylmaǵandyqtan tuzdanǵan aımaqtardyń mólsheri joǵary. Tyńaıtqyshtar men hımııalyq qospalardy durys qoldanbaýdyń ekologııalyq saldary joǵary ekendigine alańdaýshylyǵyn bildirgen ǵalym jerdi qorǵaıtyn zań kerek deıdi. Búginde Ýkraına, Belarýs, Moldava, Reseı, Qytaı elderiniń tájirıbesi Qazaqstan úshin asa mańyzdy. «Elimizde jalǵa berilgen jerlerdiń bolashaǵy kúmándi» degen ǵalym ekologııalyq turǵydan turaqty baqylaýdyń kerektigin aıtty. Sondyqtan jerdi kútýde jańa tehnologııalardy paıdalaný erekshelikterine de asa zer salý qajet. Oblystardy zamanaýı zerthanalarmen jabdyqtaýdyń da mańyzy zor.
Ekologııalyq turǵydan zalaldanǵan jerlerdi bıologııalyq melıorasııalaý máselesin qozǵaǵan «Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS bas dırektory Amangeldi Sadanovtyń aıtýynsha, respýblıkadaǵy sýarmaly 1,4 mln gektar aýmaqtyń 38 paıyzy – Túrkistan, 29 paıyzy – Almaty oblysyna, 14 paıyzy Qyzylorda oblysyna tıesili. Qyzylorda, Túrkistan (Shardara aýdany), Almaty oblysyndaǵy (Balqash mańy, Úshtóbe) kúrish ósiretin alqaptarda tuzdanǵan jerler kóbeıip barady. Munda topyraqtyń qara shym qabaty azaıyp, zııandy tuzdardyń mólsheri kóbeıip, aýyl sharýashylyǵy ósimdikterin ósirýde qolaısyz jaǵdaılar oryn alyp otyr. Al alqaptardy saýyqtyrýda bıologııalyq ádisterdi paıdalanýdyń ereksheligi zor.
ALMATY