Iаdrolyq qarý derekteri nege qupııa?

Alyptar arpalysy

Negizi ıadrolyq qarýy bar mem­leketter sanaýly. Stokgolm álem problemalaryn zertteý ınstıtýtynyń (SIPRI) baıandamasyna kóz júgirtip qaraıtyn bolsaq, 2019 jyldyń basynda to­ǵyz memlekette – AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa, Qytaı, Úndistan, Pákistan, Izraıl jáne Soltústik Koreıanyń ıeliginde sha­mamen 13 865 birlik ıadrolyq qarý bolǵan. Baıandamada ıadrolyq qarý sany ótken jyldardan azaı­ǵany jáne bul progress álem­degi atom bombalarynyń 90 paıyzyna ıelik etip otyrǵan AQSh pen Reseıdiń esebinen júzege asqany atap kórsetilgen.

Bul jantalasa qarýlaný kó­ńildegi kúptilikti azaıtqa­nymen, máseleniń ekinshi jaǵy úreı shaqyrady. О́ıtkeni básekeles eki alyp derjava – AQSh pen Reseı ıadrolyq oqtumsyqtardy, ıadrolyq qarý óndirisi nysandaryn, zymyran jáne áýemen jetkizý júıesin jańǵyrtýǵa baǵyt­talǵan kólemdi jáne qym­bat baǵdarlamalaryn jarysa júzege asyrýda.

Oǵan qosa, 2021 jyly bul taraptardyń strategııalyq shabýyldaý qarýlarynyń sanyn qysqartý jáne shekteý týraly kelisiminiń merzimi aıaqtalady. Qazir eki eldiń múddeli organdary kelisim merzimin sozý nemese jańa shart jasaý máselelerin talqylap jatyr.

Osy oraıda SIPRI-diń ıadrolyq qarýsyzdaný baǵdarlamasynyń dırektory Shennon Kaıl: «Reseı men AQSh arasyndaǵy ıadrolyq kúsh­terdi qysqartý jónindegi ke­lisim merziminiń uzarýyna senim azaıyp barady. О́ıtkeni eki eldiń ara­syndaǵy saıası jáne áskerı qaıshylyqtar ýshyǵyp ketti», dedi.

Túptep kelgende, búginde álem­dik deńgeıde osy ıadrolyq qa­rýdyń máni ózgerip ketkendeı áser qaldyrady. Qazir ıadro­lyq qarýy bar memlekettiń qaı-qaı­sysy da ózge elge bomba tas­­taý jaýapkershiligin de kó­ter­mesi anyq. Sonda da ıadrolyq qa­rý qarsylastaryna saıası-eko­nomıkalyq qysym kórsetý, yz­ǵar­laný men aıbat shegý qu­ralyna aınalyp ketti dese bolady. Ekin­shi jaǵynan álemdegi saıası, áske­rı tepe-teńdiktiń saq­talýyna da ıadrolyq qarýdyń oń áseri baryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.

Árıne, kezinde BUU Qaýip­sizdik keńesiniń stolyn týflıimen sabalap, qoqan-loqqy kórsetti delinetin Nıkıta Hrýshevtiń zamany ótti. Biraq sol sosıalıstik ıdeıany ustanatyn Soltústik Koreıa basshysy Kım Chen Yn ara-tura nıettes atasynyń jolyn qýyp, álemdik áskerı-saıası júıeni silkilep alyp turady. Mysaly, 25 shilde kúni Kım Chen Ynnyń armııasy Japon teńizine qaraı qysqa qashyqtyqqa ushatyn zymyran atty degen derek paıda bolyp, Japonııa men Ońtústik Koreıa áskeri óre túregeldi.

«Iаdrolyq qarý joq, biraq ony qoldanamyz»

Halyqaralyq qoǵamdastyq ıadrolyq qarýlaný máselesinde Qytaıdyń belsendiligi arta túskenine edáýir qobaljýly. О́t­­ken aıda Japonııanyń Osaka qalasynda G20 sammıtiniń aıa­synda Aq úı men Kreml qo­jaıyn­dary – Donald Tramp pen Vladımır Pýtın qarýlanýdy ba­qylaýdyń zamanaýı úlgilerin qol­danýǵa baılanysty kelis­sózderdi jalǵastyra berý boıynsha pátýaǵa kelgenimen, Amerıka prezıdenti bul máselege Qytaı tarapyn qatystyrý kerektigin aıtty. Negizi AQSh pen Reseıdiń Orta jáne qysqa qashyqtyqtaǵy zymyrandardy joıý kelisiminen shyǵyp, kelissózderdiń kúıreýine bul kelisimge Qytaı jaǵynyń q­a­tyspaýy da sebep retinde aı­tylǵan bolatyn.

Halyqaralyq sarapshy­lar­dyń paıymdaýynsha, Qytaıdyń 1964 jyly qabyldaǵan ıadro­lyq doktrınasynda qazir aıtar­lyqtaı ózgeris joq. Biraq sońǵy 20 jylda, tipti keıbir sarapshy­lar Qytaı bıliginiń basyna Sı Szınpın kelgeli bul eldiń ıadro­lyq qarýǵa yqylasy erekshe aýǵa­nyn aıtyp otyr. Búginde Qy­taıda boljamdy esepteýler bo­ıyn­sha 290 ıadrolyq oqtumsyq bar eken. Osydan onshaqty jyl bu­ryn onyń sany eki ese az bolǵan.

Bul jóninde Amerıkanyń «Tynyq muhıt forýmy» zertteý ortalyǵynyń ıadrolyq saıasat bóliminiń dırektory Devıd Santoronyń maqalasynda: «Qa­zir Qytaıdyń ıadrolyq zarıad­tar­dy tasymaldaýdaǵy túrli qa­lyptaǵy, mobıldi, ıkemdi já­ne tıimdi júıesiniń jedel jań­ǵyr­ty­lyp, aıasy keńeıe tús­ke­ni alań­datady» degen pikir aıtyl­ǵan.

Jalpy, Qytaıdyń bul salany jańǵyrtýdaǵy amaldary men jetistikteri halyq­ara­lyq sarapshylardyń uı­qysy­n qa­shy­ryp otyrǵany da ras. О́ıt­­keni halyqaralyq qoǵam­das­tyq Qytaı tarapy qarý­la­ryn ábden jetildirip, ıadro­lyq oqtumsyqtarynyń sanyn qa­jetinshe kóbeıtip, ábden ke­me­line kelgen soń ózgelerge saıa­sı-ekonomıkalyq, áskerı kúsh kór­setedi dep alańdaıdy.

Iаdrolyq derjava sana­tyndaǵy Úndistan pen Pákistan ózderiniń keıbir ıadrolyq synaq­tary týraly tam-tumdap málimet ber­genimen, arsenaldarynyń jaǵdaıy men kólemi týraly jaq ashpaıdy. Biraq halyqaralyq qoǵamdastyq ta jaýǵa aınalǵan bul eki eldegi ıadrolyq qarý sany kóbeıip kele jatqanyn ish­teı sezedi. Sonymen qa­tar Pá­kistannyń ishki saıası tu­raq­syzdyǵy, etnıkalyq qaqty­ǵystar, ekonomıkalyq daǵdarys, onyń ishinde baılar men kedeıler arasynyń alshaqtap ketýi qarýly qaqtyǵystarǵa ulasyp ketse, ıadrolyq qarý arsenaly terrorshylar, basqa da aram nıetti toptardyń qolyna túsip keter me degen qaýip bar.

Mundaı qupııa saıasatty Izraıl de qatań ustanyp ke­ledi. Halyqaralyq uıymdar, onyń ishinde SIPRI-diń ózi ızraıl­dyq­tardan aqparat alýdan kúderin úzgen. Negizi Izraıl bıligi ózde­rinde ıadrolyq qarý baryn aıtqan da emes, joqqa da shyǵarǵan kezi joq. Mine, osy qupııalyq nebir kúdikti oılarǵa jeteleı túsedi. Osy rette 1969-1974 jyldary Izraıldiń premer mınıstri bol­­ǵan Golda Meırdiń myna sózi kóp jaıtty ańǵartsa kerek: «Bizde ıadro­­lyq qarý joq, biraq qajet bolsa, ony qoldanamyz».

1985 jyly Izraıldiń ıadro­lyq arsenaly jaıynda alǵash ret qupııa málimetterdi shetelde júrip jarııa etken Izraıl zertteý ortalyǵynyń burynǵy qyzmetkeri Mordehaı Vanýnýdy Izraıldiń arnaýly qyzmeti elge urlap ákelip, 1986 jyly sottalyp ketken edi. Memleketke satqyndyq jasa­dy degen aıyp­pen kináli dep tanylǵan M.Vanýný túrmeden tek 2004 jyly ǵana bosap shyqty.

Qazirdiń ózinde ıadrolyq derjavalarda dál osyndaı syrt­qy jáne ishki maıdan, arpa­lys­tardyń júrip jatqanyna esh­qandaı kúmán joq.