Bas prokýratýranyń statıstıkalyq kórsetkishterine súıensek, kámeletke jetpegenderdi zorlaý faktisi jyl basynan beri 92 ret tirkelgen, bul byltyrǵymen salystyrǵanda 26-ǵa kóp. Al 18-ge tolmaǵandarǵa jynystyq sıpattaǵy kúsh kórsetý áreketteri ótken jyly maýsymǵa deıin 54 ret tirkelse, osy jyly bul kórsetkish 34-ke artyq.
Bıyl 2 sáýirde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balanyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn uıymdardyń qyzmetimen baılanysty máseleler boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Bul zań arqyly Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik, Azamattyq is júrgizý, Ákimshilik quqyq buzýshylyq, Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi, Neke jáne otbasy týraly kodeksterge ózgerister engizilgen. Kámeletke tolmaǵandarǵa jynystyq zorlyq kórsetkenderge budan bylaı 12 jyl emes, 17 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalady. Buǵan qosa bul bappen sottalǵandar jazasyn ótep shyqqannan keıin de pedagogıkalyq nemese qandaı da bir balalar men jasóspirimderge qatysty mekemelerge ómir boıy jumysqa tura almaıdy. Al qoǵamǵa qozǵaý salatyn bir ózgeris ákimshilik jazaǵa engizilgen tolyqtyrýda bolyp tur. Balalarǵa qatysty kez kelgen zań buzýshylyqty quzyrly organdarǵa jetkizbeı, jasyrǵan bilim, áleýmet, medısına qyzmetkerleri ákimshilik jaýapkershilikke tartylmaq. Degenmen, jazanyń kúsheıtilýi nemese jaýapkershiliktiń arttyrylýy balany qorqynyshty qaýipten qanshalyqty qorǵaıdy, másele sonda.
Quzyrly organ ókilderi de jaýapqa tartylýy tıis
Jaqynda ǵana Bala quqyqtary jónindegi ýákil qyzmetine taǵaıyndalǵan Arýjan Saın joǵaryda atalǵan úsh salanyń qyzmetkerleri ǵana emes, balalarǵa qatysty oryn alǵan qandaı da bir qylmysqa qatysty is qozǵamaǵan, búrkemeleýge tyrysqan quzyrly organ ókilderi de jaýapqa tartylýy tıis dep esepteıdi. О́ıtkeni shalǵaı aýdandar men aýyldarda polısııa áıteýir bireýdiń tanysy, ıakı týysy bolyp shyǵady nemese qylmyskermen aýyz jalasady. Al balanyń quqyǵy taptala beredi. «Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda 25 sáýirdegi Memleket basshysymen kezdesýimde kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jasalǵan kez kelgen, ásirese seksýaldy qylmystardyń aýdandyq ishki ister bólimi emes, Ishki ister departamenti deńgeıinde, oblystyq prokýratýranyń qatysýymen qaralýyn usyndym. Osy sátti paıdalanyp Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeevke alǵys aıtqym keledi. Ol bıylǵy sáýir aıynyń basynda balalarmen jumys isteıtin barlyq sala mamandarymen, búkil aýdan ákimderi jáne quqyq qorǵaý qyzmetkerlerimen qosa jınalys ótkizdi. Sol kezdegi baıandamamda jaýapkershilik týraly másele kóterdim. Abaı aýylynda bolǵan jaǵdaıdy jasyrdy, sony mysalǵa keltirdim», deıdi ol. «Ony moınyna alǵandar qaıda? Is qozǵamaǵan polıseıge kim jaýapty?» degen A.Saınnyń salmaqty saýalyna Túrkistan oblysynyń ákimi sheneýnikter men quqyq qorǵaý organdarynan bastap balalarǵa jasalǵan qylmysty jasyrǵandardyń barlyǵyn jazaǵa tartýdy qatań qadaǵalaıtynyn shegelep aıtqan. Sonan soń bolǵan Saryaǵashtaǵy sumdyq oqıǵada balalardy sabaǵan ógeı sheshe sottaldy. Sondaı-aq aýdan ákiminiń orynbasary, mektep dırektory tártiptik jazaǵa tartylypty.
«Osydan máseleniń ekinshi jaǵy týyndap tur. Atalǵan oblysta 18-ge jetpegender arasyndaǵy qylmys eki esege ósken. Nege? Sebebi bala eresekterdiń qylmyskerdi qoldaıtynyn kórip otyr. Nemeresi qysym kórgenin ájesine aıtady, al úıindegiler balanyń aldaıtynyn alǵa tartyp, qylmyskerdi qorǵaıdy. Biz balalardyń quqyǵyn taptaýmen ǵana shektelmeı, olardy qylmysqa ıtermelep júrmiz», deıdi Bala quqyqtary jónindegi ýákil. О́ıtkeni onyń oıynsha, álsiz top qorǵaýǵa muqtaj, ómirlik tájirıbesi joq, sodan baryp «Men renjisem, meni emes, maǵan zııan keltirgen adamǵa jaqtasady. Eger men jaman bolsam, sonda ǵana maǵan bolysady» degen ózindik oı túıedi. Mine, jasóspirimder arasyndaǵy qylmys osydan órship barady.
Memlekettik júıedegi qatelik
Adam quqyqtary men zańdylyqty saqtaý jónindegi Qazaqstan halyqaralyq bıýrosy dırektorynyń orynbasary Roza Aqylbekova balalar quqyǵynyń jıi buzylý sebebin memlekettik júıeden izdeıdi. Onyń aıtýynsha, bizde shyn máninde áreket etetin, nátıjege jumys isteıtin jáne balanyń quqyǵyn júıeli túrde qorǵaıtyn ýákiletti organ joq. «Komıtet bar ǵoı deısiz be? Ol 2006 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń janynan quryldy. Osynyń ózi memlekettik júıedegi qatelik bolatyn. Balalardyń quqyǵyn qorǵaý komıteti bola tura olardy nege qorǵaı almaı kelemiz? Sebebi onyń quzyreti bir vedomstvonyń qaramaǵynda bolyp tur. Al ol negizinen Úkimetke nemese tipti Memleket basshysyna tikeleı baǵynatyn mekeme bolýy kerek edi», deıdi osy salada 16 jyldan asa eńbek etip kele jatqan maman. Sarapshynyń paıymdaýynsha, bul – tek birinshi qatelik. Memlekettik júıeden ketken ekinshi aǵattyq – komıtettiń barlyq óńirinde jumys istep turǵan 16 departamentiniń taratylýy. 2014 jyly eldegi daǵdarysqa sáıkes Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty uıymdardyń departamentteri qysqartylǵan edi. Endi sonyń zardabyn tartyp otyrǵandaımyz. «Eger zerttep qarasańyzdar, departamentter jabylǵannan bastap nashar praktıka oryn alyp keledi. Halyq kóp shoǵyrlanǵan, týý kórsetkishi joǵary oblystarda balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý faktisi tolastamaı tur. Shymkenttegi jaǵdaı – sonyń aıǵaǵy», deıdi R.Aqylbekova.
Qaıtpek kerek?
Osy maqalany jazý barysynda shaǵyn jýrnalıstik zertteý júrgizýge tyrystyq. Kóp qabatty úılerdiń arasyndaǵy balabaqshany tóńirektedik. Bir ana mektepke deıingi uıym aýlasynan shyǵa bergende balasyna álgi jerde kúte turýyn eskertip, ózi dúkenge kirip ketti. Sol sátti paıdalanyp, baldyrǵandy sózge tarttyq. «Sen kishkentaı kúshikterdi jaqsy kóresiń be?» degen suraqqa elpildep basyn ızedi. Tipti aq túsi erekshe unaıtynyn aıtyp saldy. Sonda oǵan: «Anaý kóliktegi appaq kúshikti kórgiń kele me?», dep usynys bildirdim. Ol qýana ketti. Az ǵana oılanyp turdy da, qolymnan ustap jetektegenge erdi. Dúkennen shyqqan sheshesi bizben keliskendeı, óz balasyna jasalǵan synaqty kózimen kórdi. Anyǵynda ananyń alańdaýshylyǵy artty. Al bizdi ýaıymdatatyny – dál sondaı ananyń jalǵyz emestigi. Qaıtpek kerek?
Balalar men otbasylyq qıyndyqtar kezinde táýlik boıy demalyssyz jumys isteıtin 111 jedel qyzmetiniń mamandarymen, otbasylyq psıhologpen baılanystyq jáne sheteldik sarapshylardyń keńesine júgindik. Sonda olardyń bári bir ortaq oıǵa kelisti: barlyq nárse otbasynan bastalady. Ýkraındyq psıholog Natalıa Hodolenkonyń pikirinshe, kóbine zorlyq-zombylyqtyń, ásirese osy taqyryp tóńiregindegi jynystyq qorlyqtyń qurbany bolatyn balalar – úıde «Eresekterdiń aıtqany zań, tek solar ǵana durys oılaıdy. Úlkender kishkentaılardy basqarady, olardyń degenine kónýimiz kerek. Solardyń ǵana sózi júredi, kelispesem men kináli bolyp shyǵamyn» degen kózqaraspen tárbıelenetinder. Sondyqtan mundaı balalar bóten eresektiń buıryǵyna nemese arbaýyna tez túsedi, óıtkeni onyń ózindik oıy qalyptaspaǵan, problemadan óz betinshe shyǵa almaıdy.
Biraq joǵaryda osy oıdy jazýǵa sebepker bolǵan úsh jarym jasar keıipker neni biledi dersiz? Iá, neni bilýi kerek edi? N.Hodolenko trolleıbýsta jaǵymsyz qadamǵa bara bastaǵan áldekimniń áreketinen keıin bar daýsymen án aıtqan bala kúngi qurbysyn mysalǵa keltirip, beıtanys adamnyń tıiskenine ún shyǵarmaıtyn balalardy eń bolmasa aıǵaılap, kómek shaqyrýǵa úıretý keregin aıtady. Biraq bul pikirmen 111-lik balalar psıhology Aıa kelispeıdi. Onyń oıynsha, bul balany senimnen aıyryp, únemi úreı qushaǵynda júrýge májbúrleıdi. «Balaǵa kún saıyn ózine áldekim jaqyndaǵanda aıǵaılaýdy úıretsek, onda ol ár nárseden sekem alyp júretin bolady. Bul – balaǵa zııan», deıdi jedel qyzmettiń ókili. Al «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy, psıholog Symbat Ábdirahmanova sheteldik áriptesin kerisinshe qoldaıdy: «Tarazynyń eki jaǵyna balanyń úreıi men qaýipsizdigin qoıaıyq. Qaısysy biz úshin mańyzdy? Men de úsh bala tárbıelep otyrǵan anamyn, balanyń ómirine eń aldymen biz – ata-analar jaýapty ekenimizdi umytpaǵanymyz abzal. Ári ana, ári psıholog retinde búldirshindi jas ereksheligine qaraı qaýiptiń aldyn alýǵa, kez kelgen qıyndyqtan shyǵýǵa, qajet nómirlerdi jedel terýge úıretýimiz kerek», deıdi. Rasynda, 13 jasar jasóspirimmen ashyq áńgimelesip, syrlasy ekenin sezindirýge, al 3-ten asqan balaýsaǵa konfetti úıdegi adamdardan ǵana alýǵa daǵdylandyrsaq bolady.
Al qandaı da bir qııanat kórgender, naqtyraq aıtsaq, jynystyq zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵanyn ózi bilmeıtinder nemese aıtýǵa qorqatyndardy ata-analary men jaqyndary, muǵalimderi qalaı bilýge bolady? Psıhologtardyń paıymdaýynsha, olar kúrt tuıyqtalyp ketedi, eresekter usynǵan qandaı da bir zattardy jek kórinish sezimimen laqtyrady, minez-qulqynda aýytqýlar bolady, tábeti tym nasharlap nemese qatty ashylyp ketedi, qorqynyshty tús kóredi, uıyqtaı almaıdy, jaqyndaǵannan jıirkene bastaıdy. Kúdigińiz seıilmese, sýret salǵyzyp kórińiz. Eger bala aǵashtyń qýysyn beınelese jáne kúlgin tústi kóp qoldansa, onda shuǵyl sheshimderge barýǵa týra keletin kórinedi.
Bolashaqty saqtaý búginnen bastalady
Sońǵy bes jylda, ıaǵnı 2013-2018 jyldar aralyǵynda 4740 bala azǵyndardyń qurbanyna aınalǵan. Oǵan burynǵy hám taýsylmaı turǵan bıylǵy faktilerdi qosqan joqpyz. Bul is ońalmasa, qoǵamdyq daǵdarys endigi az kúnde ulttyq problemaǵa aınala ma dep qorqasyń. Biraq munan da árige tereńdeseń, erteńge eleńdeısiń: búgin zábir kórip ósken býyn keleshekte qandaı qoǵam qalyptastyrady? Kóńildi kúpti etetini de, janyńdy jegideı jeıtini de, tym tolǵandyratyny da – osy oı.