Biz buǵan deıin de sýsamyrdyń alǵashqy belgilerimen kúresý álemdik sıpatqa ıe bolyp otyrǵanyn baıandaǵanbyz. О́ıtkeni qant dıabeti kishkentaı balalarda da kezdesedi. Bul juqpaly kesel emes, biraq tuqym qýalaıdy. Asqyndyryp alǵan jaǵdaıda arty jaqsylyqqa aparmaıtyn atalǵan aýrýdyń alǵashqy belgilerimen kúresý – ómirlik em-domǵa táýeldilikten, múgedektikten qutqarady. Sondyqtan da mamandar halyq «sýsamyr» degen dertti álmısaqtan bilse de, dárigerlerdiń ózi dıabetaldy aýrýynan qulaǵdar bolmaı kelgenin alǵa tartyp otyr. Al bul 2-tıptegi qant dıabetiniń aldyn alýdaǵy asa mańyzdy qadam.
Qazaqstanda qant dıabeti áleýmettik mańyzdy aýrýlardyń qataryna engizilgen. 2011 jyldan beri elimizde dıabetti erte anyqtaýǵa arnalǵan Ulttyq skrınıngileý baǵdarlamasy áreket etedi. Mamandardyń málimdeýinshe, Qazaqstanda jasyryn túrde 2-tıpti qant dıabetimen árbir tórtinshi adam aýyrýy múmkin.
Oraıy kelip turǵanda eske sala ketý kerek. Máselen, elimizde sýsamyrǵa shaldyqqan balalary bar ata-analarǵa da aýyrlyq túsip tur. Sońǵy ýaqytta sýsamyrdyń 1-túrine shaldyqqan balalardy dári-dármekpen qamtý qıyndyq týǵyzyp keledi. Basyna túsken adam ǵana biledi. Qant dıabetiniń 1-túrine shaldyqqan adamnyń ómiri qandaǵy glıýkoza deńgeıin baqylap, ustap otyrýǵa táýeldi. Eshqandaı demalys kúnderinsiz, aptanyń 7 kúninde jáne jyldyń 365 táýliginde ómir úshin kúres jalǵasa beredi. Qant dıabetiniń osy túrine shaldyqqandardyń qanyndaǵy glıýkozany júıeli túrde rettep, em-domy úzilmegen jaǵdaıda ǵana onyń aýyr saldary men asqynýlarynan saqtanýǵa bolady. Muny balasy dertti áke-sheshe ǵana jaqsy biledi.
Sonymen sarapshylar dıabetaldy men qant dıabetiniń ara-jigin ajyratyp, dıabetaldy – bul sharasyzdyq emes, áreket jasaýǵa dabyl, ekenin eskertip otyr. Árıne, «Dıabetaldy» dıagnozy qulaqqa 2-shi tıpti qant dıabetiniń damýyna bir attasań aparatyn jol retinde estiledi.
Shvesııanyń Stokgolm qalasyndaǵy Karolın ınstıtýty janyndaǵy qartaıý máseleleri jónindegi zertteý ortalyǵy zertteýshileriniń pikirinshe, dıabetaldy belgileri bar adamdar der kezinde qaralǵan jaǵdaıda, dıabetke shaldyqpaı qandaǵy qanttyń qalypty deńgeıine anaǵurlym tez oralady eken.
Dúnıejúzilik dıabet federasııasynyń derekteri boıynsha, qazirgi ýaqytta álemde 425 mıllıonnan astam adam dıabetpen ómir súrýde. NOMAD dıabetti erte anyqtaýǵa arnalǵan Ulttyq skrınıngtik baǵdarlamanyń nátıjelerine sáıkes, Qazaqstanda eresekterdiń 38%-y dıabet aldynda tursa, 8,2%-y dıabetten zardap shegedi. Sonymen qatar 2-tıpti dıabet dıagnozymen esepte halyqtyń 1,8%-y nemese 312 myń adam tur. О́kinishke qaraı, bul aýrýdyń jasyryn túri beleń alyp, kesh anyqtalǵanyn kórsetedi.
Doktorantýra aspıranty ári osy saladaǵy zertteýlerdiń jetekshi avtory In Shan áriptesterimen birge «dıabetaldy» dıagnozy qoıylǵan 918 jaǵdaıdy zerttegen. Shved ulttyq zertteý ortalyǵy joǵarydaǵy zertteýge qatysqan 60 jastan asqan jandardyń barlyǵyna «dıabetaldy» dıagnozy qoıylǵanyn, ıaǵnı olarda qandaǵy qant deńgeıi 100-den 125 mıllıgrammnan desılıtr (mg/dl) qurasa (qandaǵy qant deńgeıi 100 mg/dl tómen (5,51 mmol/l) qalypty nemese qalypty glıkemııa bolyp sanalatynyn, al 125 mg/dl joǵary bolsa (6,89 mmol/l) qant dıabetiniń bar ekendigin aıtady.
Zertteýshiler 12 jyl boıy qart adamdardyń tobyn baqylap, qatysýshylardyń 22% -y qalypty glıkemııaǵa qaıtyp kelgenin, qatysýshylardyń 13%-ynda dıabet damyǵanyn jáne adamdardyń bir bóligi qaıtys bolǵanyn anyqtaıdy.
Osylaısha, zertteý sıstolalyq qan qysymnyń tómendeýi, júrek aýrýlarynyń bolmaýy jáne basqarylatyn salmaq qandaǵy qanttyń qalypty deńgeıine qaıtaratynyn kórsetti. Sondaı-aq dene qımylyn kóbeıtý dıabettiń aldyn alyp, ólim-jitim deńgeıin tómendetedi.
«Dıabetaldy» 2- tıpti qant dıabetine birden aýyspaıdy, bul aýrýdyń paıda bolý qaýpin tómendetý úshin der kezinde sharalar qabyldaýǵa múmkindik beretin belgi ǵana. Aýrýdy asqyndyrmaý jolyndaǵy usynystar óte qarapaıym: dene belsendiligi, durys uıqy jáne durys tamaqtaný. Alaıda, bul árbir naýqastyń óz erik-jigeri men yntasyna da tikeleı baılanysty», deıdi elimizdegi «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, dáriger Baqyt Túmenova.
О́z kezeginde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi de «Aýrýlardy basqarý baǵdarlamasyn» iske asyryp otyr. Osyǵan sáıkes BMSK uıymdary naýqastarmen shartqa qol qoıady. Onda árkim ózine belgilengen mindettemelerdi oryndaýy tıis. Naýqastardyń óz densaýlyǵyn basqarýǵa, ortaq jaýapkershilikke tartylýyna basa nazar aýdarylady. Iаǵnı, kelisimshartqa otyrǵan adam zııandy ádetterden bas tartady, salmaǵyn qadaǵalaıdy, dene qımylyn kóbeıtedi, durys tamaqtanady, dári-dármekterdi ýaqytynda qabyldap dárigerdiń baqylaýynda bolady. Baǵdarlamaǵa naýqastyń ózi ǵana emes, sonymen qatar onyń týystary da qatysady. О́ıtkeni qant dıabeti genetıkalyq beıimdiligi bar, ıaǵnı tuqym qýalaıtyndyqtan, balalar men otbasynyń barlyq múshelerin baqylaý qajet.
«Eger qant dıabeti – bul jastaı múgedektik pen erte ólimge ákelýi múmkin aýyr sozylmaly aýrý bolsa, al dıabetaldy dıagnozynyń erekshe belgileri joq. Sondyqtan 45 jastan asqan adamdaǵy joǵary qan qysymy, tuqymynda qant dıabetimen aýyratyn adamdar bolsa, artyq salmaq, az qozǵalystaǵy ómir salty, tátti jáne gazdalǵan sýsyndarǵa degen áýestik – dárigerge baryp, qandaǵy qant quramyn tekserýge birden bir sebep bolyp tabylady. Aýrýdyń paıda bolý qaýpin tómendetýge baǵyttalǵan zııandy tómendetý tujyrymdamasyn ustaný qajet», deıdi mamandar.
ALMATY