Jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtý qajet

Atalǵan zertteýde ótken jyly osy qoǵamdyq indet búkil álemde, sonyń ishinde Eýropanyń demokratııasy damyǵan memleketterin­de de órshı túskeni atap kórsetildi. Múmkin bolǵan 100 baldyń ­80-inen astamyn jınaǵan elder sany bur­naǵy jylǵy 8-den 5-ke deıin azaıǵan. 2025 jyly SJQI-diń álemdik ortasha kórsetkishi 42 ball boldy. Bul – keıingi on jyl­dan asa ýaqyt ishindegi eń tó­mengi baǵa. Tipti sybaılas jem­qor­lyqty tizgindep, ozyq ondyqqa kirgen memleketterdiń altaýy kórsetkishterin tómendetip alǵan. Mysaly, kópten beri kósh bastap kele jatqan Danııanyń jınaǵan upaıy 2024 jylǵy 90 bal­dan 89 balǵa deıin azaıǵan. Lıýksembýrgtiki 81-den 78-ge deıin (3 balǵa), Jańa Zelandııaniki 83-ten 81-ge deıin (2 balǵa), Shveısa­rııa­niki 81-den 80-ge deıin (1 balǵa), Aýstralııa men Irlandııaniki ­77-den 76-ǵa deıin (1 balǵa) kemi­gen. Al Germanııa byltyr ­bur­na­ǵy jylmen salystyrǵanda ­2 baldy kóp jınap, 77 balmen ozyq ondyqtan oryn aldy. SJQI-di ­­1 balǵa tómendetip alǵan damyǵan ­elder – Amerıka Qurama Shtat­tary (64 balǵa deıin), Fransııa (66 balǵa deıin), Ulybrıtanııa ­ (70 balǵa deıin).

Zertteý júrgizilgen 182 eldiń eń sońynda qalǵan «ondyqtyń» ishinde burynǵysha Ońtústik Sýdan (9 ball, 181-oryn), Somalı (9 ball, 181-oryn), Venesýela (10 ball, 180-oryn), Iemen (13 ball, 177-oryn), Lıvııa (13 ball,177-oryn), Erıtreıa (13 ball, 177-oryn), Sýdan (14 ball, 175-oryn), Nıkaragýa (14 ball, 175-oryn), Sırııa (15 ball, 172-oryn), Soltústik Koreıa (15 ball, 172-oryn), Ekvatorlyq Gvıneıa (15 ball, 172-oryn) bar.

Jemqorlarǵa jazasy asa qa­tań sanalatyn kórshiles Qytaı burnaǵy jyly da, byltyr da 43 ball jınap, 76-oryndy enshiledi. Baýyrlas, taǵdyrlas elderge kel­sek, Túrkııa 2024 jylmen salys­tyr­ǵanda 3 ball joǵaltyp, 31 bal­men 107-orynnan 124-orynǵa she­gindi. О́zbekstan 1 baldan aıyry­lyp, 31 balmen 121-orynnan 124-orynǵa syrǵydy. Ázerbaıjan kórsetkishin 8 balǵa jaqsartyp, 30 balmen 154-orynnan 130-orynǵa kóterildi. Túrikmenstan burnaǵy jylǵydaı 17 ball alǵanymen, 164-orynnan 166-orynǵa tómendedi. Tájikstan da burynǵy kórsetkishi – 19 balmen 164-orynnan 166-orynǵa tústi.

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń ishinde byltyrdan beri kósh bas­taǵan Armenııa byltyr 1 baldy kem alyp, 63-orynnan 65-orynǵa aýys­ty. Qazaqstan 2 ball joǵaltyp, 38 balmen 88-orynnan 96-orynǵa tómendedi. Belarýs te 2 baldan aıyrylyp, 31 balmen 114-oryn­nan 124-orynǵa yǵysty. Qyrǵyzstan kórsetkishin 1 balǵa jaqsartyp, 26 balmen 146-orynnan 142-oryn­ǵa kóterildi. Reseı burnaǵy jyl­ǵy­­daı 22 ball jınaǵanymen, 154-orynnan 157-orynǵa tústi.

Bir aıta keterlik jaıt – Trans­parency International óz zert­­te­ýinde sarapshylar men bız­nes-qaýymdastyqtyń pikirine súıen­genimen, qarapaıym azamattar­­dyń kózqarasyn eskermeıdi. Mysa­ly, onyń bizdiń eldegi Sybaı­­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi taratylyp, Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy qyz­met retinde Ulttyq qaýipsizdik ko­mı­tetiniń qaramaǵyna beril­gen­­digi týraly synymen bireý ke­lisse, bireý kelispeýi múmkin. Bul sheshimniń qanshalyqty tıimdi ekenin ýaqyt kórsetedi. Sondaı-aq úkimettik emes uıymdardy sheteldik qarjylandyrýdyń qoljetimdiligine qatysty syn­nyń negizdiligi de kúmándi. Bul rette elimizdiń qoldanystaǵy zań­namasynda «sheteldik agent» uǵymy joq ekenin de aıtqan jón. Sonymen qatar atalǵan uıym­nyń memlekettik satyp alý, kva­zımemlekettik sektor, jer qoı­naýyn paıdalaný jáne iri ın­vestısııalyq jobalar boıynsha memlekettik sheshimderdiń ashyqtyǵyn kúsheıtý, jýrna­lıs­terdiń qaýipsizdigine kepildik berý, qoǵamnyń bılikti baqylaý­ǵa qatysýyn qamtamasyz etý, ak­tıv­terdi qaıtarý úderisin jáne olardyń somasy men jumsalýyn múmkindiginshe ashyq etý týraly usynystary nazar aýdararlyq­taı.

Shyntýaıtynda, elimizde jemqorlyqqa qarsy kúres bo­ıynsha naqty da júıeli sharalar qabyldanyp, tıisti nátıjesin berip jatyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes sot arqyly jemqorlardan alynǵan qarajat esebinen keıingi 3 jyldyń ishinde 89 mekteptiń qurylysyna 150 mlrd teńgeden asa qarjy bólingendigi – sonyń aıǵaǵy.

Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, memlekettik qyzmet pen memlekettik basqarý múddelerine qarsy sybaılas jemqorlyq jáne ózge de qylmystyq quqyq­buzýshylyq sany ótken jyly 976 bolǵan. Bul burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 23,1 paıyzǵa az.

Sybaılas jemqorlyq fakti­le­riniń sany Abaı oblysynda ­2024 jyl­ǵy 58-den byltyr 12-ge deıin (79,3 paıyzǵa), Ulytaý oblysynda 24-ten 9-ǵa deıin (62,5 paıyzǵa), Pavlodar oblysynda 56-dan ­22-ge deıin (60,7 paıyzǵa), Aqmola oblysynda 31-den 14-ke deıin ­(54,8 pa­ıyzǵa), Soltústik Qazaqstan ­obly­synda 33-ten 15-ke deıin ­(54,5 pa­ıyzǵa), Batys Qazaqstan ­obly­synda 45-ten 24-ke deıin ­(46,7 paıyzǵa) azaıǵan.

О́kinishke qaraı, birqatar óńirde tirkelgen sybaılas jem­qorlyq sany kóbeıgen. Qostanaı oblysynda burnaǵy jylǵy 36-dan byltyr 54-ke deıin (50 paıyz­ǵa), Aqtóbe oblysynda 46-dan 65-ke deıin (41,3 paıyzǵa), Qyzylorda oblysynda 32-den 37-ge deıin ­(15,6 paıyzǵa), Almaty qalasynda 105-ten 113-ke deıin (7,6 paıyzǵa), Mańǵystaý oblysynda 28-den 30-ǵa deıin (7,1 paıyzǵa) ulǵaıǵan. Al jemqorlyqtyń kóptigi jóni­nen jyldaǵysha Astana qalasy «báıge» bermeı tur. Byltyr elordada osy qylmys sany 45,4 paıyzǵa azaıǵanymen, 124-ke deıin ǵana azaıdy. Jeń ushynan jal­ǵasýshylyq Almaty oblysynda 27,4 paıyzǵa tómendegenmen, 53, Túrkistan oblysynda 42,2 paıyzǵa kemi­genimen, 48 boldy.

Jalpy, elimizde sybaılas jem­qor­lyq sanynyń jyldan-jyl­ǵa azaıý úrdisi baıqalyp otyr. Mem­le­kettik organdardyń ártúrli quqyq­buzýshylyqqa jol bergen mem­lekettik qyzmetshileriniń sany da ótken jyly 431-ge deıin, ıaǵnı 36,7 paıyzǵa kemigen. Alaıda Ult­tyq qaýipsizdik komıtetiniń ár­túrli zań buzýshylyqqa uryn­ǵan qyz­metkerler sany bur­na­ǵy jylǵymen salystyrǵan­da 16-dan 53-ke deıin (231,3 paıyz­ǵa) kó­beıgen. Zań buzǵan eko­nomıka­lyq tergep-tekserý qyz­metiniń qyz­metkerleriniń sany 4-ten 12-ge deıin (200 paıyzǵa), áskerı qyz­met­shiler 15-ten 42-ge deıin (180 paıyzǵa), ákimder 4-ten 10-ǵa deıin (150 paıyzǵa), prokýratýra qyz­metkerleri 6-dan 8-ge deıin (33,3 paıyzǵa) ulǵaıǵan. Osyn­daı kem­shilikter memlekettik or­gandardan óz qatarlarynda tártip ornatý jáne jemqorlyqqa qarsy kúres jumys­taryn kúsheıtýdi talap etedi.