Iаdrolyq qarý – adamzattyń dushpany

Iаdrolyq qarý – adamzattyń dushpany

Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:51

Bizdiń elimizde álemdik qaýipsizdik úshin mańyzy joǵary taǵy bir oqıǵa ótkeli otyr. 26 aqpanda Almaty qalasynda Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna baılanysty BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 5 turaqty múshesi (AQSh, Qytaı, Reseı, Anglııa jáne Fransııa), sondaı-aq Germanııa men Eýroodaq ókilderi Iran Islam Respýblıkasynyń ókilimen aradaǵy kelissózderdiń kezekti raýndyn ótkizedi. Osy aıtýly oqıǵaǵa oraı biz Májilistiń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi Abaı TASBOLATOVTY áńgimege tartqan edik.

 

Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:51

Bizdiń elimizde álemdik qaýipsizdik úshin mańyzy joǵary taǵy bir oqıǵa ótkeli otyr. 26 aqpanda Almaty qalasynda Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna baılanysty BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 5 turaqty múshesi (AQSh, Qytaı, Reseı, Anglııa jáne Fransııa), sondaı-aq Germanııa men Eýroodaq ókilderi Iran Islam Respýblıkasynyń ókilimen aradaǵy kelissózderdiń kezekti raýndyn ótkizedi. Osy aıtýly oqıǵaǵa oraı biz Májilistiń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi Abaı TASBOLATOVTY áńgimege tartqan edik.

– Abaı Bólekbaıuly, Iran­nyń ıadrolyq baǵdarlamasyna baılanysty kelissózderdiń bizdiń elimizde ótý sebebi nede?

– Búgingi kúni Qazaqstannyń ıadrolyq qarýǵa jáne ony tarat­paýǵa qarsy júrgizip otyrǵan saıasatyn búkil álem moıyndaý­da. 1991 jylǵy 29 tamyzda Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Semeıdegi ıadrolyq synaq polıgony jabyldy. Bul kún qazir BUU boıynsha bizdiń Prezıdenttiń usynysymen Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni bolyp belgilendi. Eń bas­tysy – biz qolymyzda bar atom qa­rýynyń dúnıe júzindegi tórtinshi oryn alatyn arsenalynan óz erkimizben bas tarttyq. Odan ári Iаdrolyq qarýdy taratpaý tý­raly kelisimge qol qoıyp, dúnıe júzine beıbitshilik súıgish el retinde tanyldyq. Sonyń arqasynda elimizge mıllıardtaǵan dollar sheteldik ınvestısııa tartyp, ekonomıkamyzdyń jandanýyna jáne jańa baǵyttardy ashýǵa múmkinshilik týdyrdyq. Búgingi kúni Qazaqstan IJО́-siniń jan basyna shaqqandaǵy kó­lemi shyǵyseýropalyq eldermen teń, tipti keıbirinen artyq. Osy je­tistikke biz Elbasymyzdyń beı­bit jáne boljaldy syrtqy saıa­satynyń arqasynda qol jetkizdik.

Iаdrolyq synaqtardyń adam­zatqa keltiretin zııany jóninde bizde qanshama halyqaralyq konferensııalar men dóńgelek ús­telder ótkizildi. Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııaladyq jáne bul bastamaǵa barlyq kórshilerimizdi qosyp aldyq.

2010 jyly AQSh-ta 47 mem­le­kettiń basshylary qatysqan Iаdrolyq qaýipsizdik boıynsha jahandyq sammıt boldy. Son­da bizdiń Prezıdentimizdiń osy saladaǵy eńbegin AQSh Pre­zı­denti Barak Obama joǵary ba­ǵalap, qatysýshylar arasynan Elbasymyzǵa erekshe qurmet kórsetti. Sóıleýge tıisti alty memleket basshysynyń biri bolyp sóz alǵan Nursultan Ábishuly ıadrolyq qarýdy álem elderinen jappaı alastatý qajettigin atap kórsetti. 2012 jylǵy Seýlde bol­ǵan II jahandyq sammıtte Barak Obama Nursultan Nazarbaevty ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kúrestiń kóshbasshysy dep tanıtynyn málimdedi. Bizdiń Otanymyzdyń osy saladaǵy zor eńbegin BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn de joǵary baǵalaıtynyn jarııa etken. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Iаdrosyz álem qurý týraly búkilálemdik deklarasııaǵa qol qoıý týraly bastama da kó­terip otyr. Mine, sondyqtan da álemdik atom qarýyna qarsy kúrestiń úlgisi bolyp tabylǵan bizdiń elimizde Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn talqylaý týraly kelissózderdiń jalǵasýyn zańdy qubylys dep sanaımyn.

– Qazir ıadrolyq qarý álemniń biraz elinde bar. Al Iran ıad­ro­lyq otyndy qarý jasaýǵa emes, tek beıbit maqsatta paıda­la­namyz degendi aıtýdan tanbaı keledi. Biraq, sonda da, álem­dik qoǵamdastyqtyń osy eldiń ıad­ro­lyq baǵdarlamasyna qat­ty shuq­shııý sebebi nede dep oılaısyz?

– Iаdrolyq otyndy beıbit maqsatqa qoldanýǵa barlyq elderdiń quqy bar. Biraq ol barynsha ashyq, MAGATE-niń baqylaýymen júrgizilse, eshkim de bul elge qatty shuqshımas edi. Al Iran óziniń baǵdarlamasynda ıadrolyq qýatty beıbit tirlikke ǵana emes, áskerı maqsatta qol­danýy múmkin degen kúdik úlken. О́ıtkeni, baǵdarlamanyń barlyq qyrlary ashyq emes. Bul Parsy shyǵanaǵy elderin ǵana emes, olar­dyń jaqyn odaqtastaryn da qatty mazalap otyr. Tipti, bul másele búkil álemdi alańdatyp otyr desek te artyq emes. О́ıtkeni, Iran ıadrolyq baǵdarlamasynyń boljalsyzdyǵy Soltústik Ko­reıa­nyń osy baǵyttaǵy baǵdar­lamasymen ushtasatynyn kóptegen elderdiń arnaýly qyzmetteri málimdep úlgergen. Al Iran ózi qol qoıǵan Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimniń talaptaryn tolyq oryndaıtynyn jarııalaýda. Ol kórshisi Izraıldi bul kelisimge kirmegendikten jáne ıadrolyq qarýy bolǵandyqtan qaýpi zor, aldymen sony beıbit jolǵa qoıyńdar degen talabyn aıtady. Byltyr Indonezııada bolǵan demokratııalyq forýmda Iran prezıdenti Mahmud Ahmadınejad óz eliniń atom bombasyn jasaýǵa umtylmaıtynyn jarııalady. Ol álemdik problemalar qazir ıadrolyq qarýdyń kómegimen sheshilmeıtindigin ashyq aıtty.  Bizdiń halqymyz jeti myń jyl boıy atom bombasynsyz-aq ómir súrdi, áli de onsyz ómir súre alady degen sózderi este qaldy. Sonymen birge, Eýropa men AQSh atom bombalary bolsa da álemdik ekonomıkalyq daǵdarys pen saıası teke-tiresten aryla almaı otyrǵanyn kóldeneń tartty. Soǵan qaraǵanda, Irannyń ıadrolyq qarýdy qaıtse de ıelengisi keletin maqsaty joq sııaqty. Biraq BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe elderdiń keıbiri jáne Eýroodaq elderiniń birazy Irannyń ıadrolyq qýatty tek beıbit maqsatqa ǵana paıdalanǵysy keletinine sen­beıdi. Sondyqtan da olar Iranǵa qarsy ekonomıkalyq sanksııany kúsheıte túsýde. Avstralııa men Ońtústik Koreıa da sanksııany qataıtyp otyr.

Osynyń bári Iran ekonomıkasyna qatty soqqy bolyp tıip otyrǵany shyndyq. Osydan dál bir jyl buryn Iran MAGATE-niń sarapshylaryn óziniń ıadrolyq nysandaryn tekserýge jiberýge kelisken edi, biraq Tehran úsh kúnnen keıin-aq olardyń qatań talabyn oryndaýdan bas tartyp, elinen shyǵaryp jiberdi. Osy kezde Iran tóńiregindegi daǵdarys qatty shıelenisti. Izraıldiń usy­nysymen Irandy bombalaý qajettigi týraly áńgimeler de qozǵaldy. Irandy qoldaǵan az elderdiń qatarynan Pákstan da tabylyp, ol soǵys bolǵan jaǵ­daıda Irandy jan-jaqty qoldaıtynyn jarııalady. Al Pákstan ıadrolyq qarýy bar elder­diń biri. Sondyqtan álem ıadrolyq soqqylardyń qarsańyna kelip qalǵandaı alańdaýshylyq týǵan edi. Áıteýir, birshama ýaqyttan keıin daǵdarys saıabyrlap, naý­ryz aıynda Ońtústik Koreıada  Iаdrolyq qaýipsizdik boıynsha II jahandyq sammıt ótti. Onda da Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy birshama talqyǵa tústi.

Qysqasy, Almatyda bolatyn kelissózderdiń mańyzy orasan zor, ol álemdegi beıbitshilikti saqtaýǵa áser etedi. Sondyqtan da, beıbitshilik súıgish el retinde bizdiń memleketimiz ony ózinde ótkizýge zor qulshynys bildirdi.

– Iran Iаdrolyq qarýdy ta­ratpaý jónindegi kelisimge qol qoıǵan bolsa, ıadrolyq qa­rýdy jasaǵanymen, ony synaq­tan ótkize almaıdy emes pe? Eger synaq jasaıtyn bolsa, ke­lisimniń talabyn buzǵan bolyp shyqpaı ma?

– Álbette. Biraq Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna kúdik keltiretinder Tehran synaqty sońǵy jyldardaǵy odaqtasy bolyp tabylatyn Soltústik Koreıada jasaýy múmkin degendi alǵa tartady. Keıbireýler ıadrolyq jarylystardy da beıbit maqsatqa paıdalanýǵa bolady deıdi. Bul – teris uǵym. Iаdrolyq jarylystardy eshqashan da beıbit maqsatqa paıdalanýǵa bolmaıdy. Kezinde KSRO-da «Beıbit atom» degen baǵdarlama qabyldanyp, júzdegen ıadrolyq jarylystar jasalǵan. Sonyń biri retinde Shaǵan kólin aıtýǵa bolady. Jarylystyń saldarynan paıda bolǵan bul kóldi basynda keremet móldir sýly, taza aıdyn boldy dep gazetter maqtaǵan da edi. Biraq artynan, qupııasy ashylǵan qujattarǵa qaraǵanda, osy kól mańyndaǵy 11 eldi mekenniń 2 myńnan artyq turǵyndaryn radıasııamen ýlandyrǵan eken. Bul kóldi jasaǵandaǵy maqsat – mańyndaǵy el jaz boıy móldir sýǵa maldaryn sýaryp, ózderi dem alyp qaryq bolsyn degen ǵoı. Alaıda, kóktemde tolǵanymen, kól jaz ortasynda qurǵap, tek radıoaktıvti zattar ǵana qalǵan. Ol mańyndaǵy elge tarap, halyqty da, maldy da ýlandyrǵan.

Mine, sondyqtan ıadrolyq ja­ry­lystardyń qandaıy bolsa da halyqqa zııan. Qasıetti qara jer de ıadrolyq synaqtardan ábden tozdy. Meniń qolymda 1945 jyldan 1996 jylǵy Iаdrolyq synaqtar jasaýǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa (IаSJTSh) qol qoıylǵanǵa deıin barlyǵy qansha jarylys jasalǵandyǵy týraly málimet bar. Atap óter bolsam, AQSh – 1032, KSRO – 715, Ulybrıtanııa – 45, Fransııa – 210, Qytaı – 45, ıaǵnı barlyǵy 2 myńnan artyq ıadrolyq synaqtar jasalǵan eken. Bulardyń Jer-Anaǵa tıgizgen zardabyn sózben aıtyp jetkizý qıyn. IаSJTSh-ǵa qol qoımaǵan elder 1996 jyldan keıin de synaqtar ótkizip keledi. Sonyń ishinde Úndistan 1998 jyly – 2, sol jyly Pákstan da – 2, KHDR 2006 jáne 2009 jyldary jáne jaqynda úshinshi márte ıadrolyq jarylystar jasady. Mine, bular álemdik qaýipsizdikke úlken qater bolyp otyr. Sondyqtan álem jurtshylyǵy taǵy bir ıadrolyq qarýy bar eldiń paıda bolýyna alańdaýshylyq bildirýde.

– Degenmen, Irannyń ıad­ro­lyq baǵdarlamasy jónindegi kelissózderdiń kelesi raýndy úshin naq Almaty qalasynyń tańdap alyný sebebi nede?

– Almaty – bizdiń elimizdiń eń úlken megapolısi. Barlyq ınfraqurylymdary zamana talaptaryna saı álemge belgili shahar. Sondyqtan da kelissózderge qatysýshy barlyq taraptar onyń Almatyda ótýine konsensýstyq tártippen biraýyzdan kelisti. Elbasy Nursultan Nazarbaev sol kezde elimizdiń burynǵy astanasy bolǵan bul qalada Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa 1991 jyldyń 29 tamyzynda qol qoıǵan edi. Osy másele de kelissózderdi ótkizý qalasyn tańdaǵanda belgili dárejede áser etti ǵoı dep oılaımyn.

– Kelissózderge Qazaqstan taraby qatysa ma?

– Joq, Qazaqstan kelissózderge qatyspaıdy. Bizdiń el tek qarsy alýshy jaq retinde kelissózder barysynda barlyq yńǵaıly jaǵ­daılardy uıymdastyrady. Al­matydaǵy bes juldyzdy «In­ter­kontınental» qonaq úıiniń máslıhat zalynda ótetin bul jıyndy aqparattyq jaǵynan qam­ta­masyz etý úshin 150-den artyq qazaqstandyq jáne sheteldik BAQ tirkelgen. Qazirdiń ózinde álem­dik BAQ-tar bul oqıǵa týraly kóldeı-kóldeı aqparattar taratyp, dúnıejúziniń nazaryn aýdarýda. Kelissózder barysynda oǵan qatysýshy elderdiń ókilderi BAQ úshin baspasóz máslıhattaryn ótkizip turatyndyǵy da aıtylýda. Sondyqtan búkil álem kelis­sóz­derdiń barysy týraly tolyq aqparat alyp otyratyn bolady.

Eýroodaq ókili, osy uıymnyń syrtqy saıasat jónindegi Joǵarǵy komıssary Ketrın Eshton hanym Qazaqstan tarapyna kelis­sóz­derdiń kelesi raýndyn ózin­de ótkizý týraly usynys jasa­ǵa­ny úshin alǵysyn bildirdi. Kelis­sóz­der belgili dárejede durys nátı­jege qol jetkizer degen úmittemiz.

– Áńgimeńizge rahmet. Eli­miz­diń abyroı-bedeli arta bersin.

Áńgimelesken

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan».