Árbir adamnyń ózindik ereksheligi bolatyny sııaqty ár memlekette de ózindik erekshelik bar. Keshegi Keńes Odaǵynan shyqqan elderdiń bir ereksheligi sol – bizderde sheneýnikter otrıady orasan zor. Bul bizge bıýrokratııalyq sosıalıstik júıeden qalǵan mura. Ol kezde dúnıeniń bári ókimettiki, menshik te tek memlekettiki bolǵan soń, baqylaý kóp bolsyn degen bolýy kerek, sheneýnikterdi qaptatyp jibergen. Sonyń zardabyn áli de belsheden keship kelemiz. Keıde bul kesel tipti asqynyp ketedi.
Al damyǵan shetelderde sheneýnikterdiń sany salystyrmaly túrde kóp emes. Biraq shetelderdegi memlekettik qyzmetshilerdiń sanyn aıtqanda biz keıde asyra siltep jiberetinimiz de bar. 128 mln halqy bar Japonııada 9 myń ǵana sheneýnik qana bar eken degen sózderdi bizdiń aqparat quraldarynyń birazy taratyp jiberip, ony depýtattarǵa deıin mysal qylyp, kópke deıin aýyzdan túspedi. Al shyn máninde Japonııanyń barlyq memlekettik qyzmetkerleri 584 myńdaı eken. Olar «qatardaǵy qyzmet» jáne «aıryqsha qyzmet» bolyp ekige bólinedi. Osynyń sońǵysy ǵana 9 myńnan artyq. Halyq sanyna shaqqanda bul elde 219 adamǵa bir sheneýnikten keledi. Al halqynyń sany onymen qaraılas Reseıdegi (142 mln) sheneýnikter sany 1 mln 273 myń kórinedi. Demek, 111 adamǵa bir sheneýnikten keledi. Osynyń ózi bıýdjetke orasan zor salmaq, sonshama artyq sheneýnikti ustaý úshin jyl saıyn mıllıardtaǵan qarajat artyq shyǵyndalady. Eki memlekettiń ekonomıkalyq damýyn salystyratyn bolsaq, jer men kókteı. Tabıǵı resýrstary Reseımen salystyrǵanda joqqa tán Japonııa álemdegi úshinshi ekonomıka. Bul japon tehnologııasynyń joǵary damýymen ǵana emes, jumysty utymdy uıymdastyra alǵandyǵynyń, bıýrokratııalyq kedergilerdi azaıtqandyǵynyń arqasynda qol jetkizilip otyrǵan tabys.
On segiz mıllıon ǵana halqy bar Qazaqstanda 100 myńǵa jýyq sheneýnik bar eken. Demek, bizde árbir 180-deı adamǵa bir sheneýnikten keledi. Salystyrmaly túrde aıtqanda orta deńgeıde ekenbiz, alaıda jumys sapasy, sheneýnikterdiń biliktiliginiń syn kótermeıtini týraly talaı jerde aıtylyp júr. Sheneýnikter korpýsyn ustaý úshin bizdiń eldiń bıýdjetinen jyl saıyn 600 mıllıardtan artyq qarajat bólinedi. Sondyqtan olardy qysqartý týraly áńgime únemi aıtylýda.
Árıne, ekonomıkanyń damýyn jedeldetý úshin sheneýnikter qataryn jedel qysqartý kerek desek, qatelesemiz. Onyń ústine, negizinen bireýdiń qol astynda isteýge beıil bizdiń halqymyz «qysqartýǵa» ilikse, jarym-jartylaı psıhologııalyq depressııaǵa ushyrap, elde áleýmettik tolqýlar týýy da múmkin. Biraq solaı bolady eken dep sheneýnikter sanynyń tym kóptiginiń saldarynan kózge uryp turǵan áleýmettik, ekonomıkalyq damýdyń da tejelip otyrǵanyn da aıtpaı qoıa almaımyz. Mysaly, bir ruqsat qaǵaz berý ornynda tórt adam isteıdi delik. Ruqsat qaǵazdy qatardaǵy maman daıyndaıdy. Sondyqtan kásibı sheberdiń jarty-aq saǵatta daıyndaıtyn qujatyn qınalǵan jas maman bir kúnge sozady. Odan ony bas mamanǵa kórsetedi. Sońǵysy qatelikterin kórsetip, jóndep ákelýge jumsaıdy jáne ony bir emes, birneshe ret qaıtarýy múmkin. Qaǵazdyń osylaı qydyrýynyń ózi kem degende 1-2 kúnge sozylady.
Sonymen ne kerek, osyndaı tóreshildik kedergilerdiń kesirinen qujat bastyqtyń aldyna baryp, ol qol qoıyp, mórin basqansha kem degende 10 kún ótedi. Al bul ýaqytta shuǵyl bitýge tıisti sharalar qańyrap, qarap turady. Zaryǵyp tapqan klıentinen de bıznesmen aırylyp qalýy múmkin, básekelesi de aldyn orap ketedi. Mine, osyndaılardyń bári aıaqqa tusaý bolyp, bıznesti júrgizýge kedergi keltiredi. Al pysyqaı adamdar ondaılardy tez sheshý úshin para tyqpalaıdy. Sóıtip sybaılas jemqorlyqqa bastaıtyn qylmystyq isterdiń ózi sheneýnikterdiń kóptiginen, oralymsyzdyǵynan eriksiz týatyn prosess sekildi kórinedi...
Qoryta aıtqanda, bir qaǵazǵa qol qoıýǵa qatysty tórt adamdy eki adamǵa azaıtýǵa ábden bolady dep oılaımyz. Bul memlekettik qarajattyń únemdelýine, tóreshil kedergilerdi azaıtyp, bıznestiń alǵa damýyna, belsendi jas tolqynnyń ózinshe jumys istep, iskerlikpen aınalysýyna múmkindik berer edi.
Osydan týra bir jyl buryn sol kezdegi Memlekettik qyzmet jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi jalpy Qazaqstan boıynsha 4500 memlekettik qyzmetkerdi qysqartýdy jarııalaǵan bolatyn. Bul bir jylóda bıýdjettiń 5,5 mlrd teńgesin únemdeýge múmkindik beredi eken. Elbasynyń Ulttyq josparyna sáıkes básekelestik ortaǵa berilgen memlekettik qyzmet túrleriniń arqasynda qol jetkizilgen bul qysqartýlar birqatar vedomstvolar qyzmetteriniń sapasyn arttyrǵanymen jalpy sheneýnikter armııasy áli de ońtaılandyra túsýdi qajet etetindigi kórinip turady.