Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy: oń sheshimge bastaǵan ońdy qadam

Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy: oń sheshimge bastaǵan ońdy qadam

Seısenbi, 9 sáýir 2013 2:11

Almatyda Iran Islam Respýblıkasynyń ıadrolyq baǵdarlamasy jónindegi E3/EU+3 (AQSh, Germanııa, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Eýropa Odaǵynyń Joǵarǵy ókili) pishinindegi «altylyq» keńesiniń eki kúnge sozylǵan kezekti talqylaýy óz máresine jetti.

Seısenbi, 9 sáýir 2013 2:11

Almatyda Iran Islam Respýblıkasynyń ıadrolyq baǵdarlamasy jónindegi E3/EU+3 (AQSh, Germanııa, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Eýropa Odaǵynyń Joǵarǵy ókili) pishinindegi «altylyq» keńesiniń eki kúnge sozylǵan kezekti talqylaýy óz máresine jetti.

Bul kelissózder alańyn izgilikti meı­man­dostyqpen Qazaqstan tarabynyń usyn­ǵany dúnıejúziniń qulaǵy túrik jurtshy­lyǵyna túgel málim desek te bolar. Álemniń 150-ge tarta, elimizdiń 100-den asa tilshisi eki kún boıyna Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn talqylaý sharasynda «Almaty kelissózderi» degen atpen málim bolǵan saıası múddeler mámilesi týraly kúlli dúnıege tynymsyz aqparat taratýmen boldy.

Barsha adamzatty alańdatyp otyrǵan «Iran máselesi» bul kezdesýde kóptegen ıgi qatynastar men jan-jaqty qoldaýlarǵa qol jetkize tura, taǵy da naqty sheshimin tappaǵan basy ashyq másele kúıinde qaldy. Onyń birneshe sebepteri bar, deıdi halyqaralyq saıası sarapshylar. Solar­dyń biri – jýyrda Iranda ótkiziletin pre­zıdenttik saılaý. Áý basta «altylyq» usynǵan senimdilik sharasyn Iran taraby tolyq qanaǵattandyrmaıtyny jáne ýran óndirý isinen bas tartpaıtyny belgili bol­ǵan. Alaıda, taraptardyń «Almaty kelis­sózderine» yntaly túrde qatysýynyń ózi úlken jetistik sanalyp, osy basqosýdy ótkizgen Qazaq eli halyqaralyq arenada óziniń abyroıyn ústeı túskeni málim.

Iаdrolyq qarý taratý qaýpin azaıtý maqsatynda Qazaqstan memleketi Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik (MAGATE) aıasynda óz aýmaǵynda ıadrolyq otyn bankin quryp, beıbit maqsattarǵa arnalǵan ýran daıyndaý isin usyndy. Resmı Astananyń bul usynysyn Vashıngton qyzý quptap, AQSh-tyń sol kezdegi mem­le­kettik hatshysy Hılları Klınton 2012 jyldyń kúzinde «ıadrolyq qarýdy taratpaý tájirıbesi jóninde Qazaqstanmen teńe­setin el az» degen pikir bildirgen-di. Álemniń buqaralyq aqparat quraldary H.Klıntonnyń sózinen keıin-aq Qazaqstan AQSh, Reseı, Qytaı sekildi alyp derjavalarmen saıası-ekonomıkalyq qatynastaǵy baılanysy turaqty el retinde «Iran máselesin» talqylaýǵa qolaıly eń tıimdi memleket degen kózqarasty keńinen jarııa­lady. Buǵan deıin Ystambul, Egıpet pen Arab elderi ózderiniń araaǵaıyndyǵymen osyndaı kezdesýdi ótkizýge bildirgen usy­nystaryn qabyldamaı otyrǵan Iran bizdiń usynysymyzdy jón sanap, Almatyda «alty­lyq» elderiniń ókilderimen kelissózder ústelinde kezdesýge kelisimin berdi.

Uzaq únsizdikten keıingi «Almaty kelis­­sózderiniń» alǵashqy otyrysynda buǵan deıingi qabyl almaǵan usynystardy hosh kórip, bir-birimen jyly qol alysyp tarqasqan qos tarap Almatyda kúni keshe ótken kezdesýde naqty sheshimge kelmese de, bolashaqta bul másele barsha adamzattyń ıgiligine ulasatyn jaqsy joba bolady degen senimmen elderine attanysty.

E3/EU+3 (AQSh, Germanııa, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Eýropa Odaǵynyń Joǵarǵy ókili) pishinindegi keńestiń birinshi kúni «altylyq» tarapynan Eýropalyq Odaqtyń Syrtqy ister jáne saıası qaýipsizdik jónindegi Joǵarǵy ýákili Ketrın Eshtonnyń baspasóz hatshysy Maıkl Mann jýrnalıster aldyna shyǵyp túsinik berse, ekinshi tarap – Iran jaǵynan Iran ulttyq qaýipsizdik Joǵary keńesiniń hatshysy Saıd Djalılıdiń orynbasary Alı Bagırı álemdik BAQ ókilderine brıfıng ótkizdi. Asa názik saıası másele týrasynda eki jaqtyń ókilderi de óz pozısııalaryn berik ustana otyryp, qarymta kezdesý bastalǵaly tolyqtyrylǵan usynystardy jyly qabyldaǵandyǵyn, senim sharalaryna qatysty jáne ırandyq delegasııanyń alǵa tartyp otyrǵan talaptarynyń barlyq pýnktteri muqııat talqylanýda ekendigin jetkizgen edi. Jýrnalısterdiń qoıǵan suraq­taryna jaýap bere otyryp Maıkl Mann 5+1 toby Iran delegasııasymen ortaq mámilege kelemiz degen úmiti sát sanap ulǵaıýda ekendigin jetkizdi. О́z kezeginde ırandyq delegasııa basshysynyń orynbasary Alı Bagırı de «altylyqtyń» óz usynystaryn úlken túsinistikpen qabyl alǵanyna rızashylyq tanyta otyryp, ýrandy beıbit óndirý isinde Irannyń álemdik qoǵamdastyq aldynda óz quqyqtarynan ózge mindettemeleriniń de bar ekendigin, Iran sol múmkindikterdi sarqa qoldanýdan tanbaıtyndyǵyn bildirdi.

Eki táýlik boıyna kúndi kúnge, túndi túnge jalǵap, asa kúrdeli jaǵdaıda keńesken taraptar kezdesýdiń sońǵy kúni «altylyq» jaǵynan Eýropalyq Odaqtyń Syrtqy ister jáne saıası qaýipsizdik jónindegi Joǵarǵy ýákili Ketrın Eshtonnyń jáne Iran delegasııasynyń basshysy Iran ulttyq qaýipsizdik Joǵary keńesiniń hatshysy Saıd Djalılıdiń qatysýymen bolǵan sońǵy baspasóz máslıhatymen aıaqtaldy.

Máslıhatta Ketrın Eshton «Iran máse­lesin» talqylaýǵa eki márte múmkindik jasap, taraptardyń saıası asa mańyzdy máseleni aqyldasýyna zor jaǵdaı týǵyzǵan Qazaqstan bıligine jáne memleketine ystyq yqylasyn jetkize otyryp, aldaǵy kúnderde Iran delegasııasynyń basshysy Saıd Djalılı myrzamen telefon arqyly sóılesetinin, onda Irannyń ıadrolyq baǵ­dar­lamasyn tereń qaýzaıtyn osynaý úderistiń kelesi qadamy qalaı bolatyndyǵy jóninde suhbattasatynyn aıtty.

– E3/EU+3 (AQSh, Germanııa, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Eýropa Odaǵynyń Joǵarǵy ókili) pishinindegi «altylyq» keńesine jıylǵan qos tarap áli de bolsa bir-birinen keı máseleler jóninde alshaq ekendigin jetkizgim keledi, – dedi Ketrın Eshton jýrnalısterge. – Iran taraby usynǵan jobalar men usynystardy meılinshe úlken túsinistikpen qabyldaı otyryp, biz keıbir máseleler tóńireginde naqty jaýap ala almadyq. Biz BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń ıadrolyq máseleler jónindegi qararyna sáıkes Irannyń beıbit ıadrolyq baǵdarlamany júzege asyryp otyrǵanyna tolyqtaı kóz jetkizgimiz keledi. Al Iranǵa ja­­salǵan sanksııalarǵa keletin bolsaq, ol naq­­ty maqsatqa negizdelgen sharanyń bir ból­­shegi dep bilemin. Alda bul másele bar­sha­­­myz úshin tıimdi sheshimin tabady dep sene­miz.

Jýrnalıstermen bolǵan júzdesýde Iran ulttyq qaýipsizdik Joǵary keńesiniń hatshysy Saıd Djalılı myrza da kúlli adamzat alańdaı kútip otyrǵan atom óndirý máselesin talqyǵa salý úshin «kelissózder alańyn» usynyp, araaǵaıyndyqqa júrgen Qazaq eliniń qonaqjaılyǵyna, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń álem­dik beıbitshilikke qosqan zor úlesine alǵys aıta kele, qarsy tarap, ıaǵnı «altylyq» top Irannyń usynystaryn jyly qabyldaǵanyn jáne keıinnen engizgen tarmaqtar máse­lesinde ózderiniń jobalaryn alǵa tartqanyn, alda sol jobalar men usynystar tereńirek zerdelený úshin sarapshy top úlken jumystar atqaratynyn jáne Eýropalyq Odaqtyń Syrtqy ister jáne saıası qaýipsizdik jónin­degi Joǵarǵy ýákili Ketrın Eshtonmen telefon arqyly máseleniń bolashaǵy jóninde baılanysatyndyǵyn bildirdi.

– «Almaty kelissózderiniń» birinshi kezdesýinde jasaǵan «altylyq» odaqtyń usynysynda osy máselege yqpal eterlik áleýettiń basym ekendigin aıtqym keledi. Árıne, eki taraptyń alǵa qoıǵan mindetteri turǵysynda kóptegen talqylaý, sarap jasaý jumystary júrgizildi. Alaıda, keı máselede áli de pikir alshaqtyǵynyń bar ekenin moıyndaı otyryp, biz Irannyń ýrandy baıytýǵa quqy bar ekenin jáne yntymaqtastyqqa qashanda daıyn pozısııany ustanatynymyzdy bildiremin, – dedi doktor Djalılı buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderine. – Bul kelissózder eki jaq úshin de óte paıdaly boldy. Endigi saıası sheshim qabyldaý – «altylyqtyń» úlesindegi is. 5+1 turpatynda birikken mem­leketterdiń ókilderi belgili ýaqyt araly­ǵynda Iranǵa ózderiniń ustanymy men qa­byldaǵysy keletin sheshimin bildirýge tıis, sol kezde barsha adamzat kóz tikken másele óziniń naqty sheshimin tabatyn bolady.

Qalaı degende de, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy naqty sheshimin tappady. Iran úshin ýaqytty soza túsý, al birikken «altylyq» odaǵy úshin qaıtkende de máseleniń jedel sheshilgeni kerek bolyp otyr. Iran taraby ózderine embargo, altyn jáne munaı salasyna jasalǵan sanksııalardy alǵa tarta otyryp, eldegi saıası naýqan – prezıdenttik saılaýdy ótkizip alýdy, sondaı-aq, ýran óndirý tóńiregindegi úlken saıası kelissózder arqyly álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn ózderine aýdarýdy kózdeıtini anyq. Al «altylyqtyń» jospary – Iranǵa yqpal jasaı otyryp, ózderiniń geosaıası ahýalyn ońtaılandyrý, ózge de mu­sylman elderimen aradaǵy qatynasyn ny­ǵaıta túsý. Taraptar qozǵalmaı turǵan núk­teden jyljyp, bul máseleniń damý úde­risinde edáýir jetistikterge jetýmen qatar, má­seleniń támamdalý shegine jaqyndaı tús­ti. Bir nárse anyq, Qazaqstan kelissózder alańyn usyný arqyly óziniń pozısııasyn nyq­tap, halyqaralyq qoǵamdastyqtar aldyn­daǵy senimin arttyrdy jáne adamzatqa qaý­ip tóndiretin qarýdan bas tartqan el retin­de abyroı bıiginde taǵy bir qadam joǵarylaı tústi.

Sonymen, Irannyń ıadrolyq baǵdar­la­masy jónindegi kelesi kelissózder alańy ázirge belgisiz. Deı tursaq ta, senim sharalary jóninde belsendi kezdesý ótkizgen taraptar ózara tilqatysýdyń jańa belesine ótkendigin ózderi de moıyndap otyr hám búkil álem kýá boldy. Adamzatqa qaýip tóndiretin ıadrolyq qarýdan bas tartqan el – Qazaqstan da bul máseleniń beıbit mámilemen aıaqtalýyn asyǵa kútedi.

Qanat ESKENDIR,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.