Doktorant daıarlaýdaǵy dármensizdik

Bıýrokratııalyq bógetterden arylmaǵan

Doktorantýra – ǵylymnyń bastaýy. Alaıda elimizde grantta oqyp, PhD doktory dárejesin ıelengenderdiń bári ǵylymda qala bermeıdi. Sonda memleketten bólingen qarajat qaıda ketti? Bul doktoranttardy daıarlaý isiniń nátıjesizdigi me, álde úzdikterdi irikteı almaýdan týǵan másele me?

Atalǵan ǵylymı dárejeniń tarıhy tym tereńde. «Doktorlyq deńgeıdiń ózgerisi» (Changing Doctoral Degrees) kitabynyń avtory, aýstralııalyq Keıt Alannyń (Keith Allan Noble) dereginshe, alǵashqy doktorlyq dáreje 1150 jyly Parıj ýnı­versıtetinde berilipti. Toǵyz ǵasyrlyq tarıhy bar bilim be­rýdiń bul deń­geıi Eýropa elderinde ábden qa­lyp­tas­qan. Al elimizde oǵan túsý talap­tary­nyń ózi jıi ózgerýde. Bul jaıt úmitkerlerdiń kúdigin seıiltpeı tur.

Ulybrıtanııanyń Lester ýnıver­sı­tetinde kóshi-qon taqy­rybynda dısser­tasııa qorǵap, quqyq PhD doktory dáre­je­sin alǵan Halıda Ájiǵulova osy ýaqytqa deıin tolyq qa­lyp­taspaǵan qazaq­standyq dokto­rantýranyń qabyldaý talaptary shynymen de talanttardy tańdaı almaı otyrǵanyn aıtady. «Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen góri sheteldik JOO-ǵa túsý áldeqaıda jeńil. Biz­degi oqýǵa túsý talaptary bıýro­kra­tızmnen áli arylmaǵan. 2013 jyly qujat tapsyryp kórge­nimde quqyqtyń  túrli sala­synan 150 suraqty 1 apta qalǵan­da berdi. Onysy – tolǵan teorııa. Tańdaýymdaǵy kóshi-qon qu­qy­ǵynyń ózi bir basyma jetkilikti. Bul suraqtar emtıhan alýshylardyń ózderi qalamaıtyn, ıaǵnı aldyn ala belgilep qoıǵan tiziminde joq úmitkerdi qulatýǵa quryl­ǵan­daı. Al Brıtanııaǵa qujat tap­syrǵanda bolashaqta neni zert­teı­tinińiz, qaı taqyrypqa tereń­degińiz keletini, mo­tı­vasııalyq esseńiz suralady. Aıyr­mashylyq bar ma?», deıdi Ha­lıda.

Onyń aıtýynsha, elimizdegi qabyl­daýda talap etetin qujattar da kóp ke­dergi kel­tiredi. Elekrondy úkimet portaly bıylǵy maý­symnyń sońynda jarııalaǵandaı, doktorantýraǵa emtıhan tapsyrýshylar tizimdegi 9 qujatty ótkizýi tıis. Aıtalyq dıp­lomnyń úsh tildegi qosymshasy bir­deı nege kerek? Sondaı-aq keminde bir jyl­dyq eńbek ótili talap etiledi. Al shetelde magıs­tratýra dıplomy kerek emes. Baka­lavrdan keıin birden doktorantýraǵa qujat tapsyrýyna bolady. «Oǵan qosa bizde zeınetaqy aýdarymdaryn suraıdy. Rek­tordyń atyna ótinish jazasyz. Al hırýrg, terapevt, rentgennen ótkenin dá­leldeıtin medısınalyq anyqtama aldyrtý – menińshe, jeke basqa qol suǵý. О́ıt­keni bul ár adamnyń ózi ǵana biletin máli­met. Sonda eger adam ota jasatsa nemese pnevmonııamen aýyrsa, III toptaǵy múgedek bolsa, bilim almaýy kerek pe? Bul – belgili bir deńgeıde kemsitý ári keı talanttarǵa tusaý», deıdi H.Ájiǵulova.

 Aǵylshyn tili kedergi me?

 О́tken joly jazǵanymyzdaı, joǵa­rydan keıingi bilim berýde ózgerister men tolyqtyrýlar bar. Sonyń ishinde doktorantýraǵa túskisi keletin talap­kerdiń qolynda aǵylshyn tilinen bilimin dáleldeıtin halyqaralyq sertıfıkat (IELTS, TOEFL) bolýy tıis. Sertıfıkat joq­ pa, ǵylymnyń da esigi jabyq. Jyl basynda engizilgen ózgerister kezin­de Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aı­maǵambetov doktorantýraǵa tapsyrý úshin IELTS-tyń shekti baly 6.0 bolý keregin jazǵan edi. Sol kezde: «Qolynda 6 baldyq IELTS sertıfıkaty bar talapker qaı ýnı­versıtetti tańdaıdy: sheteldik pe, álde otandyq pa? Álbette shekara asady. Sonda elimizdegi doktorantýranyń bolashaǵy bar ma?», degen janashyrlyq oıda maqala jarııalaǵanbyz. Jaqynda ǵana esep berý jıynynda mınıstr joǵa­rydaǵy suraǵymyzǵa: «Osy máselelerdi, alýan pikirlerdi eskerip, shekti ball kólemin 6-dan 4,5-ke túsirdik. Sondyqtan halyqaralyq synaqtan osyndaı kórset­kishi bar adamǵa doktorantýranyń esigi ashyq», dep jaýap bergen bolatyn.

Biraq osynyń ózin qıynsynǵan keıbir úmit­kerler báribir sheteldik JOO-nyń dok­torantýrasyn tańdap jatyr. Sonyń biri Dınara Qojabaeva sertıfıkatqa qa­tysty talapty bıyl aıtyp, bıyl engiz­genin quptamaıdy. О́ıtkeni aǵylshyn ti­lin jaqsy meńger­genderdiń ózine IELTS-tan 6 ball alý úshin kemi 1 jyl daıynda­lýy qajet. «Men Bolgarııada oqýǵa qu­jat tapsyryp jatyrmyn. Elimizde dok­torantýraǵa túsý de, oqý da, qorǵaý da – muń. Kózim kórgen jaıtty aıtaıyn, 10 dok­­toranttyń 2-eýi ǵana dıssertasııa­syn qorǵaıdy. Oǵan izdenýshiler ǵana emes, ǵy­lymı jetekshiniń álsizdigi de sebep bolyp jatady jáne jumysty ótkizetin komıs­sııa múshelerine quda kút­kendeı banket jasap berýiń kerek. Bolgarııa biz­degideı óz azamattaryna ǵana grant bóledi, men aqyly bolsa da sol jaqty qolaı kórip otyrmyn. О́ıtkeni atalǵan eldiń Bilim mınıstrligi bizdegideı sertıfıkat talap etpeıdi, tek memlekettik ýnıversıtetteri sura­tady. Al jekemenshik JOO-laryna sertıfıkattyń keregi de joq», deıdi Dınara. Ony bul ǵana qy­zyq­tyrmaıdy, Bolgarııada ǵylymı jumysyńyz daıyn bolsa, doktorantýrany 2-aq jylda bitirip shyǵýǵa bolady. Dı­naranyń oıynsha, tilge degen talap bári­bir ǵy­lymǵa keri áserin tıgizedi. Sebebi til­di meńgerý de – mýzykalyq aspapty úı­rený sekildi ekiniń birine qona ber­meı­tin qabilet. Iаǵnı, tilge ıkemi joq, biraq ashqan jańalyǵyn ǵylymı turǵy­dan qor­­ǵaǵysy keletin shyn sheberge keder­gi, al aılasy asqandarǵa ashyq alań bola­dy. Bizdegi doktoranttardyń kóp­shiligi «Scopus» (Scopus – ǵylymı jýr­naldarda jarııalanǵan eńbekterdiń aýqymdy derekter qory) jýrnaldaryna ǵylymı maqala ja­za almaıdy. О́ıtkeni aǵylshyn tilin jetik bilmeıdi, maqala sapasy jaramaıdy. Biraq doktorantýraǵa túskende aǵylshyn tili­nen joǵary ball jınaıdy. Bul neniń bel­gisi? Osydan-aq D.Qojabaevanyń: «Al­matyda dokto­rantýraǵa tapsyryp kór­genimde 2500 dol­larǵa sertıfıkat satyp alýdy usyn­ǵandar boldy», dege­nine shúbásiz senesiń. Sonda bul júıe jem­qorlyqqa jol ashyp berip tur ma?

Jalpy, doktorantýradaǵy til tóńire­ginde daýly pikir óte kóp, qoldaıtyndar da, qarsylar da jeterlik. Qazaq agro­tehnıkalyq ýnıversıtetiniń aǵa oqy­týshysy, hımııa magıstri Nazıra Muhan­betova: «IELTS, TOFEL syndy sertıfıkattardy doktorantýrada qazaq nemese orys tilderinde emes, aǵylshyn tilin­de oqıtyn bolsa, talap etsin. Árıne dok­torantqa ataqty ǵylymı jýrnaldarǵa aǵyl­shyn tilinde maqala mindetti túrde jazý kerek. Biraq ony sol tilde qalaı jaza­myz, aqshaǵa aýdartamyz ba, tanys­tardan kómek suraımyz ba bizdiń qalaýy­myz. О́zim stýdentterge aǵylshyn tilinde hı­mııa páninen sabaq beremin. Men tes­tileý júıesine emes, ony barlyq úmit­kerlerden talap etýge qarsymyn», deıdi.

Al professor Bolat Keńesov: «Keı­bir gýma­nıtarlyq ǵylymdardy qospaǵanda, magıstratýra men doktorantýrany tek aǵyl­shyn tilinde oqytýǵa kóshetin kez álde­qashan keldi. Bul eki bilim deńgeıi ǵylymmen tyǵyz baılanysty, al barlyq negizgi ǵylymı bilim qazir aǵylshyn ti­linde ǵana qoljetimdi. Kóptegen elder bul júıeni áldeqashan engizdi», deıdi.

Tilge talap týraly dattaýshylar men jaq­taýshylardan bólek usynys aıtýshylar da bar. Solardyń bir toby – bakalavrıatta aǵylshyn bóliminde oqyǵandar. Áıgerim Ospanova atty áleýmettik jeli qoldanýshysy: «Meniń inim Kembrıdj ýnıversıtetin bitirdi, al odan sertıfıkat suraıdy. Mazaq sekildi», dep jazdy. Jas ǵalymdar alıansynyń jetekshisi Ásııa Ermuhanbetova aǵylshynsha bilim beretin sheteldik JOO-lar men otandyq Qazaq-Brıtan, Nazarbaev Ýnıversıtetterin jáne «Bolashaq» baǵdarlamasyn támam­daǵandardan IELTS, TOEFL-dy talap et­peý týraly ózgeris engizýdi usyndy. Shy­nynda, bul artyq shyǵyndanýmen bir­deı, óıtkeni IELTS tapsyrý 55 myń teńge turady.

 Doktorant assıstent, ıá hatshy emes

Doktorantýrada oqyp júrgenderdiń kópshiligi ǵylymı jetekshiniń álsizdigine, jumys sapasyna shaǵymdanady. Biraq ashyp aıtýdan qashady, óıtkeni túbinde onyń kómegine muqtaj bolady. Dese de L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetiniń doktoranty Nurlybek Zınabdın ǵylymı jetekshiler doktorant­pen tolyqqandy jumys isteýge ýaqyt bóle bermeıtinin aıtady. «Olar ýaqyt bólmegendikten ǵylymı-zertteýdi jáne onyń nátıjeleri boıynsha sheteldik ımpakt-faktorly ǵylymı jýrnaldarǵa maqala daıyndaýdy kóbine doktorant óz betinshe júrgizedi», deıdi ol. Álbette onyń sapasy syn kótermeıdi, ony óz kezeginde beldi basylymdar qabyl­damaıdy. 

Senesiz be? Shetelderde doktorantqa ýaqy­ty men jigerin sarqıtyn ǵylymı maqalany jazý mindettelmeıdi. «Men elimizdegi keı doktoranttardan 3 jyldyń ishinde 7 maqala jazýdy talap etetinin estidim. Bul – múmkin emes. Bir ǵylymı maqalany jazýǵa qanshama ýaqyt, qarjy (keıbir muraǵattar men qalalarǵa barý qajet), kúsh kerek. Maqalamen alysyp júretin adamnyń óz dıssertasııasyn jazýǵa esh ýaqyty bolmaıdy. Osydan soń sapa týraly sóz qozǵaýdyń ózi qısynsyz», deı­di H.Ájiǵulova. Onyń aıtýynsha, Eýropa elderinde, máselen, Anglııada doktorant ǵylymı maqala jazýǵa tıisti emes, bar nazaryn ashatyn jańalyǵyna jáne sol týraly jazatyn dıssertasııasyna bóledi. Budan bólek, Halıda otandyq ǵylymı jetekshiler kásibı etıkanyń qarapaıym elementterin saqtamaıtynyn aıtady. «Kóptegen ǵylymı jetekshiler doktorantqa dárisin ótkizip bere salatyn assıstent nemese sharýalaryn tyndyryp bere­tin hatshy retinde qaraıdy. Osynyń ózi bolashaq ǵalymnyń ǵylymǵa degen teris kózqarasyn qalyptastyrady», deıdi ol.

Doktorantýradaǵy qordalanǵan máse­le­lerdi sheshý ǵylymı jetekshilerdiń jumysy men kásibıligine kelip tire­letinin professor B.Keńesov te ma­quldaıdy. «Doktorantty kafedra emes, ǵylymı jetekshi tańdaýy kerek. Jaýapkershilik ózderine artylǵanda, olar eshqashan nashar izbasardy iriktemeıdi», deıdi ol. Onyń oıynsha, jetekshilerge qoıylatyn talap kúsheıtilýi kerek.

Jumys jaǵdaıǵa, nátıje talapqa táýeldi

Doktoranttyń izdenýine jetkilikti jaǵdaı jasalmaǵany kópten beri kóte­rilip keledi. Syrtta bilim ǵana emes, ǵy­­lym­men aınalysýdan lázzat alyp kel­­gender aýzynyń sýy quryp aıtatyn kitaphanalardyń ıntereri men dok­­toranttardyń árqaısysyna bólingen arnaıy jumys ornyn bylaı qoıǵanda, bizde jalpyǵa ortaq qajettiliktermen de qamtamasyz etilmegen JOO-lar bar. Bul oqý oshaqtary memleketten grant alyp, doktorantýraǵa talapkerlerdi qa­byldaıdy. Ulttyq ýnıversıtette oqıtyn doktorant N.Zınabdınniń ózi: «Bizde ǵylymı-tehnıkalyq baza ál­siz, zerthanalar az. Sondyqtan kóbi­ne jarııalanǵan materıaldardyń qorytyn­dylaryna sil­teme jasap, paıdalanatyn kezder bolady», deıdi.

Shetelderde doktorlyq dıssertasııa­lar ashyq kitaphanalarda jarııalanady. Túpnusqasyn alyp ta, onlaın túrde oqýǵa da bolady. Kim qalaı, qaı baǵytta jazdy, ne qozǵaldy, osyǵan deıin qandaı jańalyq ashylyp, qorǵaldy? Barlyǵyna jaýap tabýǵa bolady. Elimizde bul jasyryn, adamnyń aty-jóni men jumys taqyryby ǵana belgili. Olardyń kópshi­likke kórsetilmeýi kúdik týǵyzady. Nege bul shetelde ashyq, bizde jabyq málimet? Osynyń ózi jolbıkelerdiń ataq alýyna jasalǵan jaǵdaıdaı kórinedi. Al biz munda: «Jańalyq ashpaıtyn shoý bıznestiń juldyzdary men ony patentteý túgili kabınetten shyqpaıtyn sheneýnikterde doktorlyq dáreje qaı­dan júr?», dep bas qatyryp álekpiz. Ashyq­tyq pen ádildik oqýǵa qabyldaýda ǵana emes, bitirgennen keıin de talap etilýi tıis. Bul adamǵa jaýapkershilik júkteıdi.

Talapkerler arasynan talanttyny tań­daýdan bastap, doktordy daıarlaý, dárejeni bergenge deıingi barlyq jumys júıeli jáne jurtshylyqqa jarııa túrde júzege asqanda ǵana doktorantýra maıtalman mamandardy daıar­laıdy hám ǵylym damýdyń dańǵyl jolyna túsedi.