Arharı (esse)

– Kópen myrza, kelip ketshi! – dedi. Qumyrsqanyń ıleýindeı qujynaǵan jýrnalısterdiń bári bir ǵımarattyń ishindemiz. Jedel satyǵa mindim de jetip bardym.

– «Ara» jýrnaly jylyna neshe ret shyǵady? – dep suraqty qabyrǵadan qoıdy.

– On eki ret.

– Biz jylyna 300 ret shyǵamyz.

,Ata jaýyńdy ańdyp okoptyń ishinde jata beresiń be?

Túsinbedim. Aýzym ashylyp ańyraǵan keıpime jymııa qarady da:

– Nysanaǵa alǵan nysapsyzdardy, aramtamaqtar men alaıaqtardy jylyna on eki ret urǵan jaqsy ma, álde bas kótertpeı bar oǵyńdy shyǵaryp úsh júz ret atqylaǵan durys pa?

Ishim qylp ete qaldy. Jumysqa shaqyryp otyr.

– Sen bizge feleton bóliminiń meń­ge­­rýshisi bop kelesiń be? – dedi Sheraǵań. Bas ızedim. Buıryq berdi. Bul 1989 jyl bolatyn. Jasym qyryqqa jete qoı­maǵan. «Tozǵan jýrnalıst tot bas­qan bolt sııaqty: ne alynbaıdy, ne salynbaıdy» degen Ázilhan Nur­sha­ıy­qovtyń topshylaýyn qup kór­gen­deı, qatyp-semip qasańdyqtan aryl­ma­ǵan partııalyq gazetti jastarmen jasaqtap jatsa kerek. Kezinde Arqadan Aqseleý Seıdimbekti, Atyraýdan Fa­rı­za Ońǵarsynovany, Ońtústikten Muh­tar Shahanovty, Shyǵystan Oralhan Bókeıdi talanty arqyly tanyp, talaı jarysqa qosqan Sheraǵań ǵoı. Jastar arasynda jan-jaqty maqalasymen kózge túsip, or tekedeı orǵyp júrgen Qaınar Oljaıdy qasyna alǵan. Pavlodar ob­lys­­tyq gazetinde jarııalanǵan Nurtóre Júsiptiń bir maqalasyn oqyp súı­­sin­gen Sheraǵań túr-túsin kórmese de jumysqa shaqyrǵan.

Egemen elimizdiń erteńgi kúni eńsesin kóteretin bedeldi jýrnalısterdiń bet-beınesin aıqyndady. «Sosıalıstik...» «Ege­mendi Qazaqstan» bop ózgerdi. О́z­gert­ken sol baıaǵy Sheraǵań. «Sosıa­lı­zm», «Sosıalıstik» degen sózdi estise el selk ete qalatyndaı dárejege jettik emes pe? – dedi birde lezdemeniń ústinde. – О́zgertý kerek. Basylymnyń ishki maz­muny jalpy ataýynan da bilinip tura­tyn­daı bolǵany jón. Baıaǵyda babalarymyz «Egemen bolmaı, el bolmas, etekten kesip jeń bolmas» dep jyrlaǵan joq pa?».

Boıarlardyń qaýǵadaı saqal-murtyn kúzep, jer syzyp júretin shapan­darynyń etegin tizeden qysqartyp tastaǵan Birin­shi Petr sekildi, ata-tegimizdegi «...ov, ova, ev, eva» sekildi jurnaqtardy jul­dyryp, reforma jasady. «...ov» – orys­tyń bizge, qazaqqa, kıgizgen quldyq qa­my­ty», – dedi.

Ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, aqyn Aıan Nysanalın aǵamyz maqalasynyń sońyna famılııasyn da jazbaıtyn boldy. Aıan. Bitti. Búrkenshik at sekildi. Buǵan úırenbegen sekretarıattaǵy jigitter bas redaktorǵa baryp shaǵym­dandy.

– Aıan óz maqalasyna famılııasyn qoıý­dan úzildi-kesildi bas tartyp otyr. Neǵy­lamyz, Sheraǵa? – deıdi.

– Neǵylamyn? О́z ákesi ózine kerek bol­masa, kete bersin solaı!..

Redaksııa jasardy. Jasy úlkeni – Myńbaı Iles, Mamadııar Jaqyp, Sovet Shımanbaı, Aıan Nysanaly, Nurı Mýftah, sosyn Ádil Dúısenbek. Ádekeńniń minezi mańǵaz. Aspaıdy. Saspaıdy. «Mań, mań, mań basqan, shýdalaryn shań basqan» atan túıeden aýmaıdy. Sheraǵańnyń sherli sózi esimizde. «Jýrnalıster túıege uqsaıdy, túıeniń arqalaǵany altyn bolsa da, jegeni jantaq» dep muń shaqqan kezin baıqamadyq. Barymen – bazar. Nysapty. Shydamdy. Sabyrly. «Bu kisi qartaımasa da qaraıyp qalǵan joq pa?» dep syrtynan ton pishemiz. Joq, tipti de olaı emes. Qaı-qaıdaǵy taqyryptardy qaýzap, qoǵamdyq oılardyń qoıqabyn qozǵap qoıady. Ázilhan aǵamnyń «tozǵan boltyna» uqsamaıdy. Kerisinshe. Úsh aýy­symda tynym tappaı jumys isteıtin zaýyt sııaqty.

 «Dúnıege nuryn shashqan eki nárse: birinshisi – Kún, ekinshisi – jýrnalıs­ter» degendi kim aıtsa da tóbesinen dóp túsip bilip aıtqan. Aspandaǵy altyn kúnnen keıin dúnıege nuryn tógip, shýaǵyn shashyp, sáýlesin sińdirgen Sherhan Murtaza týraly derekti romandy oqydyńyz ba? Qalyńdyǵy kereqarys – 440 bet. Kitaptyń aty – «Sheraǵamnyń sherýi». Avtory – Ádil Dúısenbek. Qashan jazyp úlgergen? Otyra qalyp oıdan qurastyrylǵan qııal-ǵajaıyp dúnıe emes. Otyz jyl buryn Sheraǵańnyń «Egemenge» bas redaktor bolyp kelgen kezinen bastap «Bir kem dúnıe» dep baqılyq bolǵanǵa deıingi shejire. Sheraǵańmen talaı jıyn-toılar men issaparlarda birge júrgende, áserli áńgimesi men áýezdi ánderin tyńdap, serilik te erlik isterine kýá bolǵan Ádekeń aǵasynyń aýzynan shyqqan dýaly sózderdi qaǵyp alyp, qaǵazǵa túsirip otyrǵan. Sheraǵanyń tanymy. Taǵylymy. Paıymy. Parasaty. Oqshaý oılary. Sheri. Toryǵýy. Topshylaýy. Jan-jaqty jetilý úshin jarasymdy oılary. Qysqasy, elimiz egemen bop enshi alǵan kezdegi shırek ǵasyrlyq tarıhynyń taraýlary ispettes. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy О́zbekáli Jánibekov bas gazettiń basshylyǵyna Sherhan Murtazany ákep tanystyrady da, sóz sońynda «Bul basylymdy jalpy ulttyq gazetke aınaldyrǵan jón. Oǵan myna basshylaryńyzdyń kúsh-qýaty da, tájirıbesi de jetedi» dep túıindeıdi.

Gazetke ıe keldi, ıesine ilesip kıe kel­di. Baspasózge jazylý naýqany bas­­tal­ǵanda Jambyl oblysynyń bas­shy­­laryna aldyn ala habarlamaı-aq Qor­daı, Merki, Shý, Moıynqum, Talas, Sarysý, Jýaly aýdandaryn aralap qalyń oqyrmandarmen kezdesý jasaıdy. Sheraǵańnyń sherýi. «Gazetke ne úshin jazylý kerek?» degen óz suraǵyna ózi tııanaqtap jaýap beredi. «Búgingi bolyp jatqan qıynshylyqtardyń bárin ýaqytsha dep bilýimiz kerek. Atam qazaq «Budan da jamanymyzda toıǵa barǵanbyz» dep tekke aıtpaǵan ǵoı. Alla buıyrtsa, alda jarqyn bolashaq kútip tur.

Babalarymyz ǵasyrlar boıy arman­daǵan bostandyqqa qol jetti. Mem­le­ke­timiz jas. Táýelsizdigimizdiń bir tini – til. Al ekonomıka men rýhanııat – mem­le­ketimizdiń qos qanaty.

Qazir kitap shyqpaıdy, jýrnaldar jabylyp jatyr. Radıo sóılemeıdi. Jaryq sónbese televızor kórgen bolasyzdar. Onyń ózi de ońyp turǵan joq. Qaıdaǵy páleni kórsetedi. Ar da, ıman da joq. Sony aıtyp, eldiń kókiregine sáýle túsiretin osy – gazet. Qazaq gazetine qazaq jazylmasa, qaıtip kún kóremiz? Bul eldigimizge syn emes pe?..».

Sol jyly «Egemen Qazaqstannyń» taralymy tórt-bes ese ósip, 200 myńǵa jýyq oqyrmanyn tapty. Kúni búginge deıin sol bıikten túsken joq.

Táýelsizdik alǵaly «Táýbe!» deıtin tirlik kóp. Ádil aǵanyń ósip-óngen jeri Taraz irge­sindegi Sverdlov aýda­ny. Atyn ózger­tý kerek. Ne dep? «Ataqty Baı­zaq datqanyń atyn berse ábden la­ıyq!» – deıdi Sheraǵań. – Aýdandyq gazettiń aty qandaı? «Selo jańalyǵy». Sondaı solǵyn at kimge kerek? «Baızaq baıraǵy» dese jaraspaı ma? Jarasqanda qandaı! Osy baıraqqa baılanysty Súıin­baı súleıdiń óleńi bar emes pe?!

Bórili meniń baıraǵym!

Bórili baıraq astynda

Bógelip kórgen jan emen.

Bórideı jortyp ketkende,

Bólinip qalǵan jan emen.

Bórili naıza ustasa,

Túıremeı ketken jan emen.

Bórili baıraq qulasa,

Kúıremeı ótken jan emen!..

Sekseninshi jyldary bir top jazýshylar sonaý Sibirge jaqut aǵaıyndarǵa bara qalady. Olardyń famılııalary oryssha bolǵanymen arǵy tegi qazaqqa kelińkireıdi. Osyndaı bir toptyń ortasynda otyrǵan Sheraǵańnyń tosynnan án bastaǵany bar emes pe? Jańa ǵana aranyń uıasyndaı dýyldap jatqan zal siltideı tyna qaldy. Qazaqqa da, qalmaqqa da, japonǵa da, jaqutqa da, jalpy buryndary qapasta bolǵan qara halyqtyń bárine etene jaqyn zarly áýen. Adamnyń saı-súıegin syrqyratady. Qaı eldiń áni? Tatarsha sııaqty. Sheraǵań taǵy da tatardyń bir-eki ánin oryndaǵanda Dýlat Isabekov «Áı, Sháke! – deıdi, – biz qaı jerde otyrmyz osy, qaı eldiń jazýshysymyz, nege qazaqsha aıtpaısyz?».

Sol-aq eken. Sheraǵań jańaǵy aıtyp turǵan ánine uqsas qazaqtyń bir áýenin áýelete jónelgen. Sosyn «Myna Dýlat maǵan óte oryndy zamechanıe jasady. Biz aldymen qazaq ánine kezek berýimiz kerek edi. Al myna oryndaǵanym – qazaqtyń kóne dáýiriniń áýeni. Baı­qaı­syzdar ma, tatarǵa da, jaqutqa da, noǵaıǵa da, qumyqqa da keledi. Budan bizdiń bárimizdiń de túbirimiz bir ekeni baıqalmaı ma? Túbi bir túrik qaǵan­dary­nyń urpaǵy emespiz be?

Dýlat ornynan atyp turyp «Ke­shi­riń­iz, Sheraǵa!» dep aǵasyn qu­shaq­taıdy. «Oqasy joq, sen de keshir!» dep aǵasy arqa­synan qaǵady.

Jýrnalıster qaýymy ornalasqan on eki qabat ǵımarattyń astyńǵy ja­ǵyn­da shaǵyn shaıhana bolatyn. Oǵan Sheraǵań «Kamal kafe» dep at qoıǵan. Shól­degender sýsyndap, sýatqa qulaǵan jyl­qydaı shurqyrasyp jatatyn. Bas suǵyp bara qalsam Sheraǵań men Kamal aǵa Smaıylov ekeýi otyr eken. Baryp sálem berdim. Sheraǵań qolymdy esik qysqandaı qysyp yqylasymen amandasty. Kamal aǵam she? Solǵyn. О́kpeli sııaqty. Onysyn jasyrmady da.

– Áı, Kópen, – dedi, – sen parodııa jazyp meni ońdyrmapsyń ǵoı.

– Qandaı?

– Sen Sherhandy traktorǵa, meni sonyń sońyna tirkegen soqaǵa teńepsiń...

Esime tústi. Jazǵanym ras. Eki aǵa­myz «Egemen Qazaqstan» gazetiniń be­tin­de táýelsizdiktiń jolyna jańadan tús­ken elimizdiń búgingi jáne erteńgi taǵdyr-talaıy týraly tolǵamdaryn jarııa­laǵan bolatyn. Sheraǵań týraly paro­dııamda sony tilge tıek etip, ázil tú­rinde áspettegen edim.

– Oqyshy! – dedi Sheraǵam. Kamal aǵama qatysty tusyn jatqa soqtym.

 «Elim, saǵan aıtam,

Elbasy, sen de tyńda»

Kamal dos,

Sen de qulaq túr.

Sebebi, sen – soqa,

Men – traktor...

– Oý, Kameke-e-e, – dedi Sheraǵań nyǵyrlaı sóılep. – Qý traktor aıdalada jalǵyz ózi ne bitiredi? Jerdi jyrtatyn traktor emes, soqa ǵoı. Soqanyń róli traktorǵa qaraǵanda anaǵurlym artyq! Kópen myrza sizdi durys teńegen.

– Á-á, solaı ma?

– Solaı!

Kamal aǵamnyń óńine qan júgirip, monshadan jańa shyqqandaı jaınap sala berdi.

– Men áıtpese basqasha oılap qap em...

Tula boıy tunǵan sıfr, tunǵan fakti Kamal kókemniń ókpesin jazyp, ekeýmizdi tabystyryp jibergen qaıran meniń Sheraǵam-aı!

Ǵasyr men ǵasyr toǵysynda Qa­zaq­stan Respýblıkasy Parlamenti Má­jilisiniń depýtattyǵyna úmitker bop Ońtústik óńirinen tústim. «Adam úmit­pen ǵana ómir súredi» degen ras eken. Ustazym Sherhan Murtazadan bata alsam ótip ketetindeı kórindim. O kisi de Jam­byl oblysynan sol saılaýǵa túsip, dodada júrgen kezi-tin. Baryp bata suradym. Qo­lyn jaıdy.

– Jorytqanda jolyń bolsyn jolbarystaı! – dedi de sál oılanyńqyrap basqa áńgime aıtyp ketti.

– Baıaǵyda en dalada eki túlki áńgime­le­sip tursa, bes-alty ańshy qıqýlap ke­lip qapty.

– Sheraǵa, bata berseńizshi. Bata!

– Jorytqanda jolyń bolsyn jolbarystaı! – dep taǵy múdirdi de, álgi áńgi­me­sin sabaqtady.

– Eki túlki eki jaqqa qashyp bara ja­typ, bir-birinen «Endi qaı jerde kezdesemiz?» dep surapty. Sonda bir túlki «Myna ańshylardyń tárizi jaman. Endi tymaq bazarynda kezdesetin shyǵarmyz», – depti. Túlkiniń sózi ózimen ketsin. Parlamenttiń qan bazarynda qaýyshaıyq. Áýmın! – dep bet sıpaı bergende:

– Aǵa, álgi óleńmen bastalǵan batany qosyp berińiz! – dedim.

– Jorytqanda jolyń bolsyn jolbarystaı!

 Júre ber júırik bolyp joldy bas­taı!

 Áýmın! – dep eki betin bir-aq sıpady.

Sol joly Sheraǵańnyń óz batasy ózi­ne daryp, depýtattyqqa ótti. Nege ótpe­sin, abyz ǵoı!».

Mundaı detaldar romannyń ishinde órip júr. Baıaǵynyń bılerindeı bıik minbede turyp bildirgen kesimdi de keleli oı-pikirleri, ulttyq rýh týraly uıǵarymdary, «ashynǵannan shyqqan ashy daýys» emes – qaıratkerligi. Qam­qorlyǵy. Baıaǵy babalarymyzdaı bulardyń bárin «qaýip etkennen» qa­byr­ǵasy sógilip aıtty. О́zi basqarǵan ujym­nyń dastarqanynda bolsyn nemese qaı aýylǵa at basyn burmasyn bir óńirde týyp ósken Baýyrjan Mo­myshuly­nyń batasyn qaıtalaıtyn. Keıin­gi urpaqtyń qulaǵyna sińe bersin deıtin bolý kerek. Ásirese «Iá, Alla! О́mir berseń jaıly ǵyp bergin. Dáýlet berseń saıly ǵyp bergin. Kelin berseń kelisti ǵyp bergin. Aǵash berseń, jemisti ǵyp bergin. Ul-qyz berseń namysty ǵyp bergin. Tulpar berseń shabysty ǵyp bergin. Arǵymaq ber, pyraq ber. Jomart bolsań osy aıtqanymnyń bárin úıip-tógip bir-aq ber. Áýmın! Baýyrjan Momyshuly!» dep aıaqtalatyn batasyn nyǵyrlap, nyǵyzdap aıtatyn.

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Arys qalasyndaǵy oqyrmandarmen kez­desý jasaǵanda bir jigit suraq qoıyp­ty. «Sheraǵa! Buryndary siz «Egemen Qazaqstannyń» bas redaktory bolyp tórge otyrýshy edińiz, qazir jaı qyz­metkersiz. Qaıda otyrsyz? Jeke kabı­netińiz bar ma?». «– Iá, kezinde men «Egemen Qazaqstandy» basqaryp, tórinde otyrdym. Qazir qatardaǵy jaı qyzmetkermin, biraq men oǵan namystanbaımyn. Sebebi – «Egemen Qazaqstan» el gazeti. Al eldiń tóri – myna ózderińizsizder. Sizder meni han kóterip otyrsyzdar. Onyń ústine bul kıeli shańyraq. Kezinde bul gazette Sáken Seıfýllın, Oraz Isaev, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqanov sekildi nebir marǵasqalar eńbek etken. Sondaı ardaqty adamdar jumys istegen kıeli shańyraqtyń men bosaǵasynda otyrsam da arlanbaımyn...».

Árıne Ádil Dúısenbek aǵam mundaı tulǵalardyń quzyrynda quldyq uryp qyzmet istegen joq. Áıtse de sondaı soqtaly atalardyń izin jalǵastyrǵan Keńes Úsebaev, Uzaq Baǵaev, Sapar Baıjanov, Balǵabek Qydyrbekuly, Keńes Dúıseev, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaı, Nurlan Orazalın, Ýálıhan Qalıjan, Erjuman Smaıyl, Saýytbek Abdrahmanov sııaqty on bir redaktordyń mektebinen ótken. Sheraǵańnyń tilimen aıtqanda «Olar da pende, olar da et pen súıekten jaralǵan jandar. Olardyń da ózindik minezi men talap-tilekteri bolady degendeı, olardyń bárimen ortaq til tabysyp jumys isteýdiń ózi de bile bilgenge kóp jaıtty ańǵartpaı ma...»!

Jaryqtyq Qalaǵań, Qaltaı Muha­med­­janov isine súısingen inilerine «Aı, jolbarysym-aı!» dep meıirlene qaraı­tyn. Sheraǵań she? Ádil aǵanyń bolmys-bitimi men júris-turysyn bir-aq sózben beınelep «Arharı!» dep erkeletetin.

Zeınetke shyǵar tusta Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń baspasóz qyzmetine shaqyryldy. Kútpegen jaǵdaı. Bas redaktor Sheraǵań: «Kim zeınetke shyqqannan keıin Úlken úıge qaraı qyzmetke ósip jatyr? Áı, qaıdam? Ondaıdy kórmek túgili, estigen de emespin. Al meniń Arharıimniń týa bitti qasıeti men peıiline baılanysty joly ashyq. О́ziń tıtteıińnen ata saqalyń aýzyńa túskenshe, tapjylmaı eńbek etken «Egemenińdi» umytpa! Jıi kelip tur!» dep qol soǵyp qoshemet bildirdi. «Egemen Qazaqstan» gazetin asý bermes Alataýǵa teńesek, Ádil Dúısenbek aǵamyz tastan-tasqa sekirip kóz jaýyn alǵan kóp arhardyń biri.

Sherhan. Túbiri ne? Sher. Atam qazaq «Sher tolqysa shyǵady» deıdi. «Sheraǵamnyń sherýi» romanyn oqyǵa­nym­da men de bir ishimdegi sherdi tart­qan­daı sezinip, qolyma qalaı qalam alǵanymdy ańǵarmaı da qaldym.

 

Kópen Ámirbek,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri