Bilim men ǵylymdy bóletin ýaqyt kelgen joq pa?

Al keıde biletinder kezek­ti ózgeristi lobbı qaqty­ǵy­synyń nátıjesi dep te baǵalap jatty. Alaı­da qazir Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligin ortadan qaq bólip, enshilerin bólek shyǵa­ryp, qos mekeme qylatyn kez kel­gendeı. Bul eshkimniń erke­ligi, qalaýy emes, ýaqyt talaby sııaqty.

Eger el tarıhyna qaraıtyn bolsaq, atalǵan sala 90-jyldary bólek jumys istegen. Ǵy­lym jáne jańa tehnologııa mı­nıstrligi men Bilim mınıstrligi bolǵan. Keıin ýaqyt óte kele qos mekeme birigip, bir bútin bolady. Jalpy, logıkaǵa salsaq ta, bilim basqarǵan adamnyń ǵylymdy da ıgerýge qaýqary jetedi ári olar bir shatyrdyń aıasynda ózara qabysa qyzmet etýi kerek. Bul tujyrym 2010 jyldarǵa deıin ózin-ózi aqtaǵan sııaqty. Alaıda qazir ǵylymı jobalardyń, tehnologııalyq jańalyqtardyń mıllıardtaǵan qarajat ákeletin úlken naryqqa aınalǵanyn ári ǵylym ózge elderde ekonomıkanyń negizine aınalyp bara jatqanyn eskersek, onda ǵylym, tehnologııa, ınnovasııa enshisin bólek alýy tıis sııaqty.

Álemniń biraz elinde bul qos salany bólip tastaǵanyna bi­raz ýaqyttyń júzi boldy. Tip­­ti, Reseıdiń ózi byltyr Aǵar­­tý­shylyq mınıstrligi jáne Ǵy­lym men joǵary bilim mı­nıstr­ligi etip, eki mekemeni qaıta qurdy. Fransııada Ulttyq bilim jáne jastar mı­nıs­tr­ligi bar, budan bólek Jo­­ǵary bilim, zertteý jáne ın­­novasııa mınıstrligi jumys is­teıdi. Is­pa­nııada bul sala­ny ekige ból­gen: Bilim jáne ká­siptik oqytý mınıs­trligi men Ǵylym, ınnovasııa jáne ýnı­ver­sıtetter mınıstrligi bar.

Bizdiń Úkimettiń quramynda qos salany biriktirgen mınıs­trlik az emes. Olardy bólip- qos­­qannan ózgeretin dúnıe de shamaly. Aıtalyq, Mádenıet pen sport nemese Ishki ister jáne tótenshe jaǵdaılar. Biraq bilim men ǵylym búginde eki uǵym, eki sala, eki naryq. Nege? Sebe­bi bilim qazir tek balanyń saýa­tyn ashatyn qundylyq degen uǵym­nan ósip, qanatyn keń jaıdy.

Urpaqtyń sapaly bilim alýy olardyń densaýlyǵyna, kele­shektegi tabys kólemine, eldegi qylmystyń deńgeıine jáne basqa da mańyzdy salalarǵa tikeleı yqpal etetini dáleldenip jatyr. Sol úshin sarapshylar orta bilim berý salasynda fın, sıngapýr modelin bas­shy­lyqqa alýǵa keńes beredi.  Onyń sebepteri de joq emes. Má­selen, 2015 jyly júr­gizilgen 15 jasar oqýshylardyń qabiletin baǵa­laıtyn halyqaralyq PISA testinde Sın­gapýr 72 eldiń arasynda top jarǵan. Al dál osy el BUU-nyń 2017 jylǵy Adam damýynyń álemdik ındeksinde 9-orynǵa jaıǵasqan. Iаǵnı, eldiń orta bi­lim berý júıesi úzdik bolsa, ol memleket damıdy degen qorytyndyǵa kelýge bola­tyn sııaqty.

Al ǵylym she? Onyń damýy ekono­mıkaǵa qalaı áser etedi? Bári salystyrmaly, sol úshin taǵy da reıtıngterge jú­ginýge týra keledi. Jyl saıyn álem elde­riniń ınnovasııalyq qabiletterin ól­sheıtin Global Innovation Index reıtıngisi daıarlanady. 2011 jyldan beri birinshi oryndy Shveısarııa eshkimge bergen emes. Al bıyl Qazaqstan bul tizimde 79 orynda. Alpi baýraıyndaǵy eldiń tek ın­novasııalyq zertteýlerge bóletin qara­jaty ǵalamat, 2017 jyly 22,6 mlrd dollar­ǵa jetken jáne ol jyl saıyn ósip keledi. Bul – eldiń IJО́-niń 3,4 paıyzy. Al Qa­zaqstan zertteýlerge emes, jalpy ǵy­lym­ǵa óziniń IJО́-niń 0,12 paıyzyn bóledi.

Iá, bul eldermen Qazaqstandy salystyrý ońaı emes. Úkimet áli de bolsa kóptegen salanyń qar­jylandyrý aýyrtpalyǵyn óz moı­­nyna alyp otyr. Basqasha aıt­sa, ǵylymdy qarjylandyrý júıesi keńestik ádispen jumys istep tur. Talaı ǵylymı ınstı­týt Úkimettiń tapsyrysyn oryn­daıdy, al ol jobalardyń eko­nomıkaǵa qanshalyqty paıda ákeletini týraly zerttelgen esep joq. Sol sebepti ǵylymı qyz­­metkerler ataq-dárejesine qara­maı, 120-140 myń teńgeniń aınalasynda jalaqy alady. Nege? Sebebi biz ǵylymdy qar­jy­landyrýdyń batystyq mo­deline áli tolyq óte almadyq. Kom­panııalar, korporasııalar ǵy­lymǵa qarajat bólýge daıar emes.

Eger bilim jáne ǵylym eki salaǵa bólinip, eki mekeme atansa, onda eki taraptyń da kósegesi sál kógerer me edi?! Árıne ǵylymǵa bólinetin qarajat kóbeımeı, jemqorlyqqa jol beretin júıesi ózgermeı, jeke mınıstrliktiń ǵylymǵa bereri shamaly dep qarsy shyǵatyndar da tabylar. Ol pikirdiń de jany bar. Alaıda, otandyq ǵylymnyń da tragedııasy áli de sol bıýdjetke úmittenýde emes pe? Ǵylym bıznestiń tapsyrmasyn oryndap, óz patentterin óndiriske engizip, jeke dara naryqqa, ındýstrııaǵa aınalmaı, qazirgi hali ózgere qoımas.  Alysqa barmaı, bárine málim touch screen tehnologııa­syn alaıyq. Iаǵnı, aqparatty engizýge múmkindik beretin sensorly ekran. Ol 1960 jyldary ǵylymı ıdeıa retinde paıda boldy. Atalǵan tehnologııany bızneste – smartfondarda  keńinen qoldanǵan Apple kompanııasy (iphone). Bul kompanııa jyl saıyn 200 mln-nan asa iphone smartfondaryn satady. Paıdasyn esepteı berińiz.

Ǵylymı patentter mıl­lıon­­­daǵan dollar paıda ákel­gende, kompanııalar tyń ǵylymı jańalyqtardyń kóbirek ashylýyna ózderi múddeli bolady jáne olardy qarjylandyrady. Osy bir qarapaıym qaǵıda Anglııadaǵy alǵashqy óndi­ris­tik revolıýsııadan beri iri naryqtarǵa negiz boldy. Alaıda, bizdiń elde ol áli tolyq kú­shine engen joq. Onyń da óz se­bebi bar. Otandyq baqýatty kompanııalardyń kópshiligi áli shıkizat, ken baılyqtaryn qa­zyp, shetelge eksporttaýmen shek­teledi. Sol sebepti de olar keıbir qazba jumystaryndaǵy qıynshylyqtardy eseptemegende, ǵylymı jobalarǵa qarajat bólýge múddeli emes.

Bilim men ǵylym salasyn irgesi bólek eki mekeme etýdiń taǵy bir sebebi – búginge deıin Bilim jáne ǵylym mınıstri qyzmetin atqarǵan azamattardyń basym kópshiligi kitaptaǵy qa­telik, muǵalimniń jalaqysy, úsh tuǵyrly til máselesimen kúresip, qoly ǵylymǵa jete bermeıtin. Ǵylym salasynda 2011 jyly arnaıy zań qabyldap, biraz ózgeris ákelgen mınıstr Baqytjan Jumaǵulov bolatyn. Bul argýmenttiń de óz sebebi bar. Búginge deıingi kóptegen mınıstrler burynǵy pedagogtar edi. Al B.Jumaǵulov ǵylym salasynyń ókili boldy. Pedagog-mınıstrlerdiń bul salaǵa ózge­ris ákelmeýiniń sebebinen bolar, ǵylymǵa qarastyrylǵan bıýdjet qarajatynyń kimge, qalaı, ne úshin bólinip, qaıda jumsalatyny túsiniksizdeý edi. Ol týraly ǵalymdar birli-jarly aıtyp júretin, al bıyl jyl basynda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Ulttyq ǵylymı keńestiń 1 mıllıard teń­geden asa qarajatty zań­buzý­shylyqtarmen bólip jiber­genin anyqtady.

Joǵaryda sóz bolǵan qos sa­la­nyń irgesin ajyratýǵa ta­­ǵy bir sebep – joǵary oqý oryndaryna qajet reforma. Iá, endi rektorlardy konkýrs arqyly tańdaý, JOO-ǵa akademııalyq erkindik berý má­selesi qolǵa alyna bastady. Alaıda, otandyq ýnıversıtetterde jas mamandardy daıarlaý sapa­syna kópshiliktiń kóńili tolmaıdy. «Atameken» kásipkerler palatasynyń deregine súıensek, JOO túlekteriniń 60 paıyzy óz mamandyǵymen jumys istemeıdi. Al sol oqý oshaqtarynan tek 2017 jyly 82 myń adam túlep ushty. Sapasyz jas maman ekonomıka men Úkimet úshin bas aýrý. Nege? Sebebi erteń ju­mys berýshiniń talabyna saı kel­meıdi, sodan jumyssyzdar armııasyn tolyqtyrady, nan tabý úshin qolyna ilingen qyz­metke kelise beredi. Budan soń sóz joq, kásibı maman ataný, halyqaralyq sertıfıkattarǵa ıe bolyp, talap­qa saı bolý, joǵary jalaqy alý týraly sóz qozǵaý múmkin emes.

Bilim men ǵylym salasyn keıbir Eýropa elderiniń úlgi­simen ekige bólýge bolady. Aı­talyq, Bilim mınıstrligine ba­labaqshalar, mektepter men kol­­ledjder qarasty bolady. Al Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ǵylym, ýnıversı­tetter, ınnovasııa salasyn ba­qylaýyna alady. Árıne bul jerde ınnovasııa salasynyń ne sebepti Sıfrlyq damý, ın­nova­sııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mı­nıstrligine be­rilgeni de túsi­nik­siz. О́ıtkeni ǵylymsyz ınnova­sııa qaıdan shyqpaq?

2018 jyly Reseı ǵaryshqa 20 zymyran ushyrdy. Al Ilon Masktyń SpaceX kompanııasy 21 zymyran ushyrǵan. Onyń bireýi 64 tonna júk kótere alatyn Falcon Heavy zymyrany. Jeke kompanııa eń kúrdeli sanalatyn ǵaryshqa júk jetkizý salasynda tájirıbesi mol iri memleketti basyp ozdy. Onyń basy-qasynda jeke kásipker júr. CNBC bul kompanııa byltyr 2 mlrd dollar paıda tapqanyn jazady. Álemde ǵylymnyń mıllıardtaǵan aınalymy bar úlken bıznes naryqqa aınalǵanyn dáleldeıtin faktiler jeterlik. Endeshe Qazaqstanǵa da shıkizatqa úmittenýin, munaı baǵamyn únemi baqylaýyn do­ǵaryp, ǵylymǵa negizdelgen eko­nomıkany damytatyn kez kel­gen joq pa? Áıtpese, sonaý 2007 jyly óz Joldaýynda N.Nazarbaev «parasatty ekonomıkany» qolǵa alýdy usynǵan joq pa? Sodan beri baqandaı 12 jyl ótti. Ázirge parasattanǵan ekonomıkanyń ornyna Brent  munaıynyń qunyna tym ásershil naryǵymyzdy kórip otyrmyz.