Vıktor Gıýgonyń «Toqsan úshinshi jyly» men Qajyǵalı Muhanbetqalıulynyń «Tar kezeńi» jaıly tolǵanys

Romannyń alǵashqy taraýlary osydan jıyrma jyldan astam buryn «Jalyn» jýrnalynda ja­­ryq kórdi de, basty keıipkeri ári ba­tyr, ári sheshen Syrym bolyp qyzyq­tyryp, jalǵasyn odan sa­ıyn asyǵa kúttik. Keıin shyǵarma tolyq kúıinde qolymyzǵa tıgende, romannyń pálen betine deıin Syrymnyń aty atalmaı, kádim­gideı ańtarylyp qaldyq. Biraq ańtarylýdyń jóni joq ekeni kóp uzamaı-aq belgili boldy. Merzimdi basylymdardaǵy lebizder legi, al­ǵashqy tusaýkeserlerdegi shaq­paqsha shaǵylǵan pikirler so­nyń dáleli. Biri muny qazaq áde­bıetindegi erekshe qubylysqa te­ńep jatsa, endi biri «Syrym óte kúrdeli tulǵa, tek sheber el­destirýshi, batyr ǵana emes ári she­shen. Osy sheshendik qyry ashy­lyńqyramaı qalǵan sekildi» degen tárizdi pikirdi de alǵa tartty.

Al ádebıetimizdiń qazirgi abyzy Á.Nurpeıisov: «Qajyǵalıdyń ja­­ńa romanyn qoljazba kúıinde al­ǵash bastap oqyǵanda negizgi keıip­­kerimdi taba almaı, qatty kóńi­lim qaldy, dastarqan ústinde kelin ekeýine renishimdi ashyq aıttym» – dep synnyń qoıý bultyn múldem tóndirip baryp, túıindi oıyn bylaı bildirdi: «Keıin aýrýhanaǵa túskende romandy qaı­­­tadan qolǵa alyp, oqýdy jal­ǵastyrdym. Romannyń sońǵy be­tin japqanda, qalamgerdiń áde­bıetimizge tyń, sony serpilis ákel­­genine kózim jetip, súısindim. Qa­jyǵalı qazaq halqyn ǵasyrlar boıy bılegen otarshyldyqtyń ta­bı­ǵatyn tereń ashypty, ım­perııa­lyq zalymdyqtyń saldaryn da, sebebin de tereń zerttep, ony al­ǵash ret ǵylymı-kórkem keıip­ker deńgeıine kótere alǵan». Áb­aǵa ro­mandaǵy otarshyldyq sarynyn nege erekshe ekpinmen, dara keıip­ker deńgeıine kóterip otyr? Otar­­shyldyq pýblısıstıkalyq-ta­nymdyq deńgeıden kórkem ob­razǵa qalaı aınaldy? Qoǵamdyq oı men qalamgerlik oıdyń rýhanı álemdegi taıtalasa ushtasýy qoǵamǵa ne beredi, ádebıetke ne be­redi? Osynaý jaýaby áli de bul­dyr soqpaqqa tarta beretin su­raqqa Q.Muhan­betqalıuly qalaı jaýap berdi?

Qazir zaman ózgerip, ózimiz de ulttyq rýhymyzǵa shyndap bet burǵan kezde tanymdyq álemimizge mol sáýle túsirer osy ýaqyt múm­­kindigin Q.Muhanbetqalıuly qa­laı tıimdi paıdalandy degen su­raq kóz aldymyzda eriksiz kese kóldeneńdeıdi.

Jalpy, qoǵamdyq «mendi» av­torlyq «mennen» joǵary qoıý kórkemdik elementterdiń aıaǵyna tusaý bolýy múmkin desek te, ómir shynaıylyǵy úshin qalamger odan qalys qala almaıdy, nekrasovtyq qaǵıda avtorlyq konsepsııanyń, báribir, eń suranysty arqaýyna aı­nalady. Osy rette álemde demo­kratııalyq basqarýdyń qar­lyǵashy retinde qabyldanǵan Pa­rıj kommýnasy tilge oralady. Kommýna Fransııanyń saıası elıtasyn ǵana dúr kóterip qoı­ǵan joq, rýh qaıratkerleriniń ishki adamı qarsylyqtarynyń da kisenin bosatty. Jas ofıser Rýje de Lıldiń «Marselezasy» Fransýz respýblıkasynyń re­volıýsııalyq gımnine aınalyp, álem­di sharlap ketti. Jazýshy, Vık­tor Gıýgonyń azattyqty ań­saǵan júregine de tynyshtyq ber­medi. Ol revolıýsııalyq rýh­tyń jarqylyndaı «Toqsan úshinshi jylyn» jazdy. Mine, osyn­daı rýh qazaq jazýshysy Q.Muhanbetqalıulyn da shı­rek ǵasyr boıy shıratty. Uzaq izdendi, uzaq tolǵandy. О́ıt­keni avtordyń ózi aıtqandaı: «Adamzat balasynyń tarıhynda álem halyqtarynyń qajetine ja­rarlyq áldebir jańalyq bo­la qalsa, ony tek Batystan, Eý­ropadan, órkenıetti elderden shyq­qan ıdeıa etip kórsetýge ty­ry­satyn jaman ádet bar bizde. Nege? Eger handyqty kishkentaı mo­narhııalyq qurylys dep eseptesek, Syrym sol monarhııalyq (handyq) bılikti de, monarhty (handy) da qulatyp, eldi ha­lyq­tyń qaınaǵan qalyń ortasynan shyqqan óz ókilderi – halyq ókil­deri basqarsyn! – dese, bul – sol tustaǵy Eýropanyń da esin tan­dyrarlyq jańa ıdeıa edi jáne bul – Parıjdegi qalalyq ózin ózi bas­qarý organy «Parıj kommýnasyn» dúnıege ákelgen 1789-1794 jyldardaǵy Uly fransýz revolıýsııasynan da tórt jyl buryn qazaq dalasynda dúnıege kelgen el basqarý ádisi ekenin eskersek, ózi bastaǵan kóterilis nátıjesinde Syrym adam balasynyń qoǵam­dyq ómirine qandaı úlken jańa­lyq ákelgenin tereńirek uǵar edik» (Q.Muhanbetqalıev. Sy­rym Datuly. «Egemendi Qazaq­stan», 1992 jylǵy 22 aqpan).

De­mek, el basqarýdyń mundaı demo­kratııalyq ádisiniń, ıaǵnı «Halyq keńesiniń» álemde tuń­ǵysh ret Eýropada emes, qazaq dalasynda dúnıege kelgenin oqyr­man sanasyna múmkindiginshe te­reń sińdirýdiń qanshalyqty jaýap­kershilik júkteıtinin osydan-aq baıqaýǵa bolady. Qajyǵalıdyń roman taqyrybyn alǵashqyda oı­laǵandaı «Syrym» dep almaı «Tar kezeń» dep alýy, qalamgerlik konsepsııasyn osyǵan baǵyndyrýy, mine, osy jaýapkershilikti tereń se­zinýden týsa kerek jáne ózi­niń suhbattarynda Yǵylman Shó­re­k­ulynyń «El qamyn jegen er­lerdiń, sóz bilgen janda qaqy bar» degenin jıi qaıtalaıtyny da osyny nyqtaı túsedi.

Vıktor Gıýgonyń romantı­ka­lyq ustanymyna qyldaı qııanat keltirmeıtin, uly murat jolynda ómirin qııýdan da taısalmaı­tyn Lantenak pen Sımýrden qart­tardyń senýge qıyn, biraq sen­diretin erekshe is-qımyldary – osyndaı erekshe minezdiń mysaldary. Mine, Qajyǵalı Syrymnyń boıyndaǵy uly adamdarǵa tán osyndaı qaısar minezdi tap basqan da, taǵy da tas qabyrǵaǵa kelip mań­daıyn tiregen qalyń qazaqtyń toryǵyp, tunshyǵyp, týra ólimge atylar sátindegi kezin has sýretkerlerge tán sheberlikpen, kózben kórip, qolmen ustaǵandaı etip, shynaıy kórsete bilgen. Ony ol qalaı júzege asyrdy?

Syrym kekti adam! Avtordyń da júıke­si ábden shıryqqan... Sy­rymdy kektendirgen zamany­nyń ozbyrlyǵy, Qajyǵalıdy shıryqtyrǵan – tutas qoǵam jú­gin moınyna alǵan adamnyń – Sy­rym­nyń osy jaýapkershiligin she­berlikpen somdaý qajettigi. Mun­daı tulǵany somdaý úshin, qalamger, Ǵ.Músirepov aıtqandaı, kektenip jazýy kerek. Syrymdy da kektendirgen, Qajyǵalıdy da shıryqtyrǵan jaý – osal jaý emes! Ol – otarshyldyq, otarlaý­shy – Reseı ımperııasy! Endeshe, jaýyńnan jeńilmeý úshin, eń al­dymen, sonyń ózin durystap tanyp alý kerek. Dárigerdiń aýrý­dy emdeýi úshin, eń aldymen onyń aýrýyna dıagnoz qoıa­tyny sııaqty, Syrymnyń da Re­seı ımperııasy sııaqty alpaýyt­pen aıqasýy úshin, eń aldymen, kúres jolyn belgileýi kerek. Q.Muhan­betqalıulynyń Syrym­nan bu­ryn, áýeli Reseı qoǵamynyń qa­zaq dalasyn otarlaýǵa qatysty saıa­satyn, ony júzege asyrýshy qaıratkerleriniń tutas beı­nesin jasaýǵa umtylysynyń syry osynda. Al Vıktor Gıý­go­nyń kek­tenýi, ásirese basty keıip­ker­leriniń pendelikke múldem kereǵar, «otany úshin órtenýdiń» qandaı bolatynyn kórsetýge ant etkendeı, ár qımylynan, ár sózi­nen ot shashyraıtyn, sonyń jalyny oqyrmandy eriksiz ertip áketetin, ǵajap sýretkerlikpen beı­nelenetin kekshildik. Ol qahar­mandyq pen raqymsyz qatygezdik rýhy jaılaǵan Fransııanyń burq-burq qaınaǵan saıası ómi­riniń alaýy aıasynda revolıýsııa jatyrynda bas kótergen, ıaǵ­nı terror respýblıkasy men meıir­bandyq respýblıkasy ór per­zentteriniń, barrıkadanyń qaı ja­ǵynda bolǵanyna qaramastan, ómiri esten ketpesteı beınesin jasaǵan. Esten qalaı ketedi? Pontorsondy, Vıldeni, Pon-o-Bony azat etýshi, Dol, Týrg jeńim­pazy, respýblıkanyń Van­deıadaǵy semserine aınalǵan Goven … sol Goven endi úsh aı boıy sońynan qýyp júrip, aqy­ry qolyna túsirgen revolıýsııa jaýy Lantenakty qutqaryp jiber­mekshi… jáne qolǵa túsken boıda onyń basyn shabý jónindegi buı­ryqqa qol qoıǵan da sol Goven­niń ózi edi ǵoı. Govendi bir tún­niń ishinde bulaı ózgertken qan­daı qudyret?! Fransııany Anglııaǵa satpaqshy sumyraı Lan­tenak batyr Lantenakqa, meıirimdi Lantenakqa qalaı aınaldy?! О́zi múlde tanymaıtyn, jalańaıaq, jalańbas qaıdaǵy bir úsh qý jetimdi qutqaryp jibergeni úshin ǵana ma?!. ...Govenniń ózi de, onyń batyr sarbazdary da ja­saı almaǵan qaıyrymdylyq pen qaharmandyqty jańaǵy qart Lan­tenak jasady.

«Toqsan úshinshi jyl» tarıhı taqyrypqa qalaı qalam ter­beý kerek ekendiginiń úlgisi. Alaıda talanttar úlgige kóp ba­ǵyna bermeıdi. О́ziniń sara jolyn tartady. Taqyryby rýhtas, keıip­kerleri ulttyq qasıetti ulyq­taýymen uqsas bolǵanmen eki jazýshy sol qasıettiń tabıǵatyn ashýdaǵy ózindik sheshimimen bir-birine uqsamaıdy. Vıktor Gıýgo monarhııalyq Eýropa men de­mokratııalyq Eýropanyń arpaly­syn Fransııanyń óz ishindegi oqı­ǵalar arqyly sýrettese, Qajy­ǵalı Muhanbetqalıulynda ult-azat­tyq qozǵalys bir el aýmaǵyna syı­maıdy. Alpaýyt, menmen ımperııa men namysshyl, ójet, biraq qaýqarsyz eldiń ózara arbasýy men aıqasýy Qajyǵalıdy sony sheshimderge ıtermeleıdi. Tek qazaqtardyń óz basyndaǵy jaǵ­daıdy arqaý etse, shyǵarma dit­tegen jerine jete almas edi. Vık­tor Gıýgoǵa Fransııanyń óz ishin­degi saıası kúresti sýretteý úshin syrt elge aýa jaıylýdyń qajeti de joq, toqsan úshinshi jyl­dyń alapat oqıǵalarynyń ózi uly revolıýsııanyń tabıǵatyn ashyp kórsetýge jetip jatyr. Al azattyq jolynda «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń ar-namys rý­hynyń asqaqtyǵyn dáleldeý úshin Qajyǵalıǵa, eń aldymen basty dushpanynyń, reseılik ım­perııanyń zertteýshisine de, solardyń psıhologııasyn beı­neleýshi qalamgerine de aınalýy kerek.

Tarıhı taqyrypty taný­da Q.Muhanbetqalıuly V.Gıýgo­men básekeles emes jáne taqy­rypty ashýdaǵy qalamgerlik us­ta­nym­dary da bir-birine uq­­sa­maıdy. V.Gıýgonyń Uly Fran­­sýz revolıýsııasynyń kór­kem­dik beınesin jasaýda arhıv qu­­jat­taryn qalaı aqtar­ǵany maǵan belgisiz, biraq Q.Muhan­bet­qalı­ulynyń Syrym bastaǵan ult-azat­tyq qozǵalysynyń tarıhyn sarylyp zerttegeni eshqandaı daý týdyrmaıdy.

Fransııa patrıoty retinde absolıýtti monarhııaǵa, arısto­kratııaǵa, klerıkalızmge belsene qarsy shyqqan, saıası­ kózqarasy úshin Otanynan qýylyp, on toǵyz jylyn shetelderde ótkizgen, mem­lekettik qurylystyń qaı­rat­ker synshysy V.Gıýgonyń qa­la­mynan «Parıj qudaı-ana sobory», «Toqsan úshinshi jyl»­ sııaqty óte kúrdeli tarı­hı týyn­dylardyń tý­ǵanyna tań­da­nýǵa da bolmaıdy. Árıne, bul úshin V.Gıýgonyń qoǵamdyq, memlekettik qaıratker bolýy eń birinshi shart emes, biraq onyń ma­ńyzdylyǵyn da eshkim teriske shyǵara almaıdy. Sol sııaqty, Q.Muhanbetqalıuly da, respýblıka deńgeıindegi ádebı gazet-jýrnaldarda qalamgerlik mektepten ótip, respýblıkamyzdyń eń joǵary bılik organdarynda, belgili bir deńgeıde memlekettik te pikir qalyptastyratyn, pikir­lerdi tarazylaýǵa meılinshe ser­gek qaraýǵa tıisti saıası or­­ta­da shyńdalǵan qalamger. Syrym­nyń sheshendigin birinshi kezekke qoımaı, onyń ár dıalogy men monologynda sóz ben oı qatar ushqyndap, qatarlasa jar­qyl­daıtyn ulttyq, memlekettik múd­­deni qaıratkerlik bıikten tol­ǵaýy Qajyǵalıdyń qoǵamdyq ta, qalamgerlik te qaıratkerlik biti­min aıqyndaı túsedi. Jazýshy – ultynyń uıaty desek, tap jańa­ǵydaı qasıet qashanda aýadaı qa­jet. Sondyqtan «Toqsan úshinshi jyl» álem ádebıetiniń altyn qo­ry­nan qalaı nyq oryn alsa, «Tar kezeń» de qalyń oqyrmanǵa son­daı ystyq yqylaspen, súıispen­shilik­pen jol tartty-aý dep oılaımyn.

Syrym BAQTYGEREIULY