Quramy óńirlik telearna operatorlarynan quralǵan túsirilim tobymen Áıteke bı aýdanynyń ońtústigine bet aldyq. Jaǵalaı sozylyp jatqan Muǵaljar taýynyń silemderin boılaı aǵyp jatqan Yrǵyz ózenin janamalaı otyryp jolda qıyrshyq tas karerin basyp ótken qara jol ashyq dalaǵa bastady. Ekspedısııa maqsaty aýdannyń kamera kózine ilikpegen tarıhı-mádenı keshenderin bir súzip ótý bolatyn. Sapar barysynda bizdiń kózimizdi tań-tamasha kúıde qaldyrǵan ortaǵasyr eskertkishi óziniń erekshe arhıtektýralyq jáne ishine jasyrǵan jumbaq kórinisimen nazarymyzdy eriksiz aýdardy.
Bul Qaıraqty aýyldyq okrýgi Taldyq aýylynyń batysynda 25 shaqyrym jerde ornalasqan Nurseıit tamy edi. Tam basyna qoıylǵan belgi taqtaıshada jazylǵan mátinniń jalpy mazmuny bylaı: «Nurseıit shamamen 1750-1850 jyldary ómir súrgen. Nurseıittiń dúnıede 11 uly, 1 qyzy bolǵan. О́zinen buryn qyzy dúnıe salǵan soń tam qurylysyna Qaraqalpaq jerinen aldyrǵan sáýletshi qurylysshylar tobyna basshylyq jasap, jumysyn aıaqtaǵan».
Nurseıit tamy 3-4 shaqyrymnan kóz shalatyndaı bıikke ornatylǵan. Aınalasynda basqa mazarlardyń izi bilinbeıdi. Esesine qurylysqa qajetti topyraq pen sazdy sol jerden paıdalandyǵa saıatyn tamdy aınala birneshe shuńqyr-oıyq jatyr. Nurseıit tamy tórt qyrly qabyrǵasynan órilip shyqqan tóbesi kúmbezdenip bitken. Tam qurylysy saznegizdi materıaldan salynyp syrty kúıgen kirpishpen órilgen. Tamnyń syrtqy kúmbezi men ishi tolyqtaı áktas aralasqan topyraqpen qalyń etip sylanǵan. Tam aldyna jalǵasa salynǵan qosalqy qurylys adamdy eńkeıgen qalypta ishine jetekteıdi (1-sýret). Qurylystyń joǵary bóliginde tórt baǵytqa ashylǵan terezeleri bar (ońtústik, soltústik, batys, shyǵys). Tamda eki adam jerlengen. Máıittegi úıilgen topyraq ústi sazkirpishti qorshaý jabyn jartydan joǵary kómkerilgen. A.Bısembaevtyń Batys Qazaqstan oblysynyń eskertkishterine jasaǵan zertteýlerinde mundaı jerleý ádisteriniń kezdesetindigin aıtady. «Naıbolee ıarkım momentom sochetanııa ıslamskıh prıznakov v odnom pogrebenıı mojno bylo by schıtat prısýtstvıe v pogrebalnom komplekse vykladkı nad mogıloı ı kırpıchnoı ogrady...» (A.A.Bısembaev, «Arheologıcheskıe pamıatnıkı kochevnıkov Zapadnogo Kazahstana» (VIII-XVIII v.v) – Oral, 2003, - 187 b.).
Nurseıit tamynda ózi tektes ózge tamdarmen salystyrǵanda kúmbeziniń ishki bóligindegi áshekeı órnekterinde ulttyq bolmyspen múlde qabyspaıtyn sáýlet túrin birden baıqaısyz. Sebebi ádettegideı kez kelgen qazaq máıitinde kezdesetin jarty aı beınesin bul jerden kóre almadyq. Bir qaraǵanda, ellınızm izderi kózge uryp turǵan sekildi. Degenmen, baıyppen zerdelesek kúmbez asty ádiptelgen beıneler álemdik dinderdiń qospasynan qurmalasyp órnektelgen. «Ortalyq Azııanyń batys bóliginde ıslam kanondarynyń yqpalynan kórkemóner úlgilerinde antromorfty jáne zoomorfty sıýjetterdi beıneleýge shek qoıyldy. Al Ortalyq Azııa men Ońtústik Sibirdiń keıbir jerinde qonystanǵan túrki tildes kóshpeli halyqtar mádenıetine hrıstıandyqtyń nestorıandyq baǵyty, býddızm jáne maneheılik dinderdiń juǵyndylary kórkem bezendirý stılderinen óz ornyn tapty» dep jazady Hýdıanov óz eńbeginde. (Arheologııa stepnoı Evrazıı. Iskýsstvo kochevnıkov Iýjnoı Sıbırı ı Sentralnoı Azıı. Hýdıakov, 1998, – Moskva, 79 b). Kórip otyrǵanymyzdaı, kóshpendiler ómir salty, tarıhı-mádenı qundylyqtary túrli mádenı ortalardyń, álemdik dinderdiń yqpalymen san qyrly ózgeristerge ushyrap otyrdy. Onyń ishinde kórkemónerde jańasha estetıkalyq kelbetin qalyptastyra bilgen.
Qurylystyń ishki qabyrǵasyn adam janynyń úsh túrli álemdegi transy qursaq, dúnııa jáne aspan álemin sıpattap berip turǵandaı kóldeneń jatqan úsh tolqyndy syzyqtar bólip jatyr. Mazardyń ishki bóliginde orta beline aınala salynǵan jarty sheńberdiń barlyǵy derlik joǵary beti men fıgýrany vertıkaldy bólip turǵan kesindi ırelek tolqyn tektes. Tek qurylystyń soltústik bóligindegi fıgýranyń vertıkaldy kesindileriniń arasyn eki baǵytty nusqaıtyn aıyrym belgisine uqsaıtyn sımvoldar bólip tur. Olardyń sany úsheý.
Sýrette kórip turǵanymyzdaı jarty sheńber salynbaǵan orynǵa samaýryn, qumyra, eki bokal beınelengen (2-sýret). Odan sál joǵary kıt músinine keletin fıgýrany kóremiz.
Jarty sheńber arasyn úlken tolqyndar bólip turǵandaı. Tolqyn bastarynda qumyraǵa keletin fıgýranyń tómengi bóligine bir-birin qıyp ótetin syzyqtar túsken. Eger kartınaǵa obektıvti jan bitirip elestetip kórsek quddy jan-jaqtan kómkergen tolqyndar arasymen qalqyp bara jatqan keme dersiz. Biraq shyn mánisinde sáýletshiniń túpki nıeti ne boldy eken?
Bizdiń paıymdaýymyzsha qabyrǵadaǵy beıneler paıǵambarlar tarıhynan syr shertedi. Din tarıhynda Musa paıǵambardyń evreı halqyn perǵaýyn áskerinen qutqarý úshin qudaıdyń qudiretimen Nil ózenin ekige aıyryp ortasynan ezgige ushyraǵan evreı halqyn alyp shyǵatyndyǵy jaıly qıssa keń taraǵan. Doǵal forma ózenniń tabany da jarty sheńberdiń ústińgi bóligindegi ırek syzyqtar – sý tolqyny. Endi osy tuspalmen iz salatyn bolsaq, onda úsh jerde kezigetin kıt tárizdi beıne. Kıttiń ishinde úsh kúnin ótkizgen Júnis paıǵambardyń qıssasyn jyrlap turǵandaı.
Qurylystyń orta belinen joǵary kúmbezinde úsh bólek bederlengen úlken sheńberlerdi baıqaısyz (3-sýret). Sheńber saqınalarynyń sany – 7. Syrt sheńberde kún shapaǵy kestelengen. Ortasynda bes qyrly juldyz beınesi bar. Dál osy kartınany qalǵan saqınaly sheńberlerden de kóresiz. Bir sheńberdiń qalǵandarynan ereksheligi onda bes shekti juldyzdyń ornyna alty shekti geksagramma nemese Dáýit paıǵambardyń juldyzy kórinis tapqan.
Eger kartınanyń sózbe-sóz tárjimasyn jasar bolsaq, kún júıesindegi juldyzdar degen mátin shyǵar edi. Sońǵy orta ǵasyrda kún júıesi jeti planetadan turady degen aksıoma turaqty bekigen edi. Bul jóninde qazaqtardyń aspan álemi týraly túsiniginde de 7 qat kók degen tirkesti jıi estýge bolady. Al sheńberdiń ortasynda ornalasqan bes shekti juldyz aıaq-qoly jan-jaqqa sozylǵan adam músinin eske salady. Kezinde Leonardo da Vınchı sýretin salǵan «Vetrývıan adamy» bes shekti juldyz formasy dál osy. Al Vetrývı antıka dáýirindegi sáýletshi bolatyn. Ál-Farabıdiń eńbekterinde de adam men aspan álemi arasynan baılanys izdeý oryn alǵan. Osy teorııa boıynsha saqınaly sheńberler ortasynda ornalasqan bes shekti juldyzda adam beınelengen dep alsaq, onda úlken aspan álemi makrokosm men kishi álem adam mıkrokosm arasyndaǵy baılanys dep ataı alamyz. Úshinshi saqınaly sheńberler ortasyndaǵy geksagramma, ıaǵnı alty shekti juldyz kóptegen mádenıetterde kezdesedi. Biraq bul jerdegi obektıvti kartına mazmuny jerleý rásimi bolǵandyqtan din fılosofııasyna eń jaqyny Dáýit juldyzy nemese Dáýit qalqanyna toqtalamyz. Sondaı-aq mundaı toqtamǵa kelýimizdiń basty sebebi sáýletshiniń Qaraqalpaq jerinen shaqyrtylýy. Tarıhta «buharlyq evreılerdiń» qazirgi О́zbekstan jerinde aýa jaıylǵandyǵy belgili. Budan shyǵatyn qorytyndy – sáýletshiniń ózi evreı bolǵandyǵy nemese ıýdaızm mádenıetine qulaı qushtar bolǵan adam ekendigi. Kúmbezdiń ushar basynda taǵy eki jerde kishirek sheńber ornalasqan. Onyń ishindegi saqınalar sany 4-eý. Jalpy, bes jerge ornalasqan saqınaly sheńberler farabıtanýshy ǵalym Aqjan Mashanıshe aıtqanda, dúnıeniń bes tetigi, sýbstansııasy, stıhııasy – jer, sý, ot, aýa jáne besinshisi osylardy basqaratyn, ıelik etetin efır nemese keńistik sanymen para-par.
Bir boıyna birneshe qubylysty syıǵyzǵan tam jel, sý áserinen qırap túsý aldynda tur. Kúmbeziniń ushar basynyń jıekteri setinep, qabyrǵasynda tiginen úlken jaryqshaq paıda bolǵan. Qazaq dalasynda kezige bermeıtin mádenıet úlgisin keler urpaq úshin saqtap qalý qajet-aq.
Nurǵısa Kósherov,
saıasattanýshy
Aqtóbe oblysy