Qandastardy rýhanı serpiltken «Týǵan jer»

– Meniń atalarym ashtyq jyldary kelipti. «Ájem: «Ne kórmedik?.. Ata­­­laryńdy «halyq jaýy» dep ustap áketti. Meni ashtyqta qasqyr emes, adam jep qoıa jazdaǵan. Sosyn osy jaq­­qa jansaýǵalap, jaıaý-jalpylap jet­­kenbiz» dep otyratyn edi, – deıdi verh­ne­­­ýralskilik Amanbaı Rahmetov.

Qazaq mádenıetine arnalǵan «Týǵan jer» festıvali jyl saıyn Chelıabi ob­­lysyndaǵy qandastardyń basyn qo­sa­dy. Toı aınalany alaqanǵa sal­ǵan­daı tóńirek túgel kórinetin qyr­dyń ús­­tinde ótti, jerdiń júzi qaly ki­lem tó­­se­gendeı jap-jasyl. Atameken dep alań­daǵanmen de, shekaranyń ar ja­ǵyn­da qalǵan qandastarymyzdyń ósip-ónip, sýyn sýlap, otyn ottap otyr­­ǵan jeri ózderine ystyq. «Týǵan jer» festıvalin bıyl 6-shy ret uıym­­­das­tyrýǵa Chelıabi oblysynyń má­denıet mınıstrligi, Chelıabi oblysy ha­lyq­tarynyń «Dom drýjby» meke­mesi, Verh­neýralsk mýnısıpaldyq aý­dany­nyń ákimshiligi jáne «Jaqsylyq» qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵy atsalys­ty. Oǵan Chelıabi oblysynyń barlyq shal­ǵaıynan jáne Sverdlov, Qorǵan oblys­tary men Bashqurtstannan qandas ba­ýyrlar qatysty. Chelıabimen irgeles qos­tanaılyqtar da qandastar toıyn syrttaı qyzyqtamaı, arnaıy delegasııa bolyp baryp, festıval qyzyǵyn eseledi. Qarabalyq aýdany kıiz úı aparyp, onyń ishin Qostanaı oblystyq «Dostyq úıi» ujymy ulttyq kıimdermen, bu­ıym­darmen bezendirdi. E.О́mirzaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń ánshisi Aınur Sanaı shyrqaǵan qazaqtyń halyq áni festıval tumaryndaı sezil­di. Verhneýralsk mýnısıpaldyq aýdany­nyń basshysy Sergeı Aıbýlatov, Máde­nıet mınıstriniń mindetin atqarý­shy Alekseı Betehtın, oblystyq aýyl sha­rýa­­shylyǵy mınıstri Alekseı Koby­lın merekege qatysty, jınal­ǵan­dar­dy quttyqtady. Tili, dini basqa bolsa da, bir aýany jutyp, bir qudyqtyń sýyn iship otyrǵan aǵaıynnyń oıy, maqsaty bir. Qaı halyqty da qazir ult­tyq qundylyqtardyń kómeski tartpaýy oılandyrady.

– «Týǵan jer» festıvalin halyq kútip otyrady. Bul merekeniń adam­dar­ǵa qajet ekeni seziledi. Eger h­alyq ózi­niń tamyrynan alshaqtasa, ta­rı­­hyn, ónerin bilmese, ondaı ult álsi­reı­di, ult bolýdan qalady. Ulttyq dás­túrdi umytqan urpaqtyń otbasyna, balaǵa, Otanǵa degen kózqarasy óz­ge­redi. Ulttyq dástúr men salttyń barlyǵy jas urpaqty adamgershilikke, meıirimdilikke tárbıeleıtin qural. «Týǵan jer» festıvali qazaqtarǵa da, jalpy Reseı jurtyna sol úshin qajet, – deıdi Alekseı Betehtın.

Sońǵy jyldary Ońtústik Ýralda dástúrge aınalǵan «Týǵan jer» festı­vali bul joly qazaqtyń ulttyq dástúr­leri men saltyn bar boıaýymen kórsetýge tyrysypty. Aq shańqan kıiz úılerdiń ishinde halqymyzdyń ulttyq kıimderi, turmystyq zattary, ulttyq taǵamdary arnaıy qurylǵan komıssııa saraptaýynan ótti. Festıvaldyń kónermeıtin dástúrli saıysynyń, qyzyǵynyń ba­sy da osy «Kıiz úıler baıqaýy» bolyp sanalady. Qandas baýyrlar bul baı­qaýǵa barynsha belsendilikpen qa­ty­sady. Qostanaıdaǵy «Dostyq úıi­nen» barǵan qonaqtar da syrttaı synshy bolmaı, kórshilerdiń uıym­das­tyrǵan baıqaýlaryna qatysyp ketti. Atamekennen barǵan kıiz úıdiń ishin qyzyqtaýshylar da kóp boldy. Qazaqstan halqy oblystyq Assambleıasy «Qoǵamdyq kelisim» mekemesiniń dırektory Qalamqas Sandybaeva kıiz úıdegi kózdiń jaýyn alatyn árbir ulttyq já­diger men kıim týraly maıyn tamyzyp áńgimeledi. Bashqurtstannyń Chelıabi ob­lysyndaǵy turaqty ókili Amýr Habı­býllın qazaqtyń altaıy túlkiden tigil­gen ishigi pen tymaǵyn kıip kórdi.

«Týǵan jer» festıvalin uıymdas­­tyrýshylar onyń tanymdyq, tárbıelik jaǵyna kóńil bólip otyrady. Sondyqtan ondaǵy baıqaýlardyń mazmundylyǵy da tolyǵa túsedi. Bul joly «Eń úzdik qazaq áje», «Jaıma» baıqaýlary birinshi ret ótkizildi. Qanym Ishımova «Sýper áje» atansa, «Jaıma» baıqaýynda ettiń nanyn sanaýly mınýttarda qaǵazdaı etip jaıyp bergen Jumabıke Toǵyzova bi­rin­shi oryndy aldy. «Eń úzdik kıiz úıdi» Baqyt Sarynova jasaqtapty. «Eń ádemi shaı dastarqany» baıqaýynyń je­ńimpazy «Verhneýralsk aýdanyndaǵy «Juldyz» qazaq ulttyq mádenı orta­lyǵy boldy. Verhneýralsk jerindegi aldy 62 jyl, sońy 50 jyl bir shańyraq astynda jasap kele jatqan otbasylyq juptar sahnaǵa shaqyrylyp, olarǵa qurmet kórsetildi. «Shańyraqty shaı­qaltpaı uzaq jyl birge jasasýdyń sy­ry nede?» degen suraqqa qarııalardyń barlyǵy da «keshirimdilik pen meıirim» dep jaýap berdi. Qazaqtyń toıy at jaryssyz ótken be? Munda da úsh túr­li qashyqtyqtaǵy at báıge men alaman báıge merekege jı­­nalǵandardyń dele­besin qozdyrdy. Oǵan orystardyń at arba jarysy qosyldy.

– Bizdiń ata-babamyzdyń súıegi osyn­­da jatyr. Biraq qazaqtyń áni men dástúrinen qol úzdik dep aıtpaımyn, orys­tanyp ketken joqpyz. Biz úsh aýyl aıttaspyz. Qurban aıtty, Oraza aıtty Sýrmenev, Shemetovo jáne Qaraǵaı aýyly birge ótkizemiz. Qurban aıttyń birinshi kúni bizdiń aýyldaǵy neshe úı qurban shalsa da, olar asty birigip beredi. Sosyn úılerge aıttap kirip shyǵamyz. Aıttyń ekinshi, úshinshi kúni ana eki aýylǵa biz baramyz, qurban shalyp, asyn birigip beredi. Toıymyz qazaqtyń ánimen ótedi, dástúrdi saqtaımyz, – deıdi 82 jastaǵy Baqytty Turlasova qarııa.

– Osy úsh aýylda qansha tútin qazaq bar?– dep suraımyz qarııadan.

– Shemetovoda on shaqty úı bar­myz, Qaraǵaıda 7-8, Sýrmenevte – 6 úı bar, olar jastar, – deıdi. Ájeı qazaq tilinde jaqsy sóılep turǵanymen, óz balalarynyń qazaqsha shala-pula bi­letinin, nemereleriniń eptep túsine­tinin aıtty.

–Úıde qazaq tilinde sóıleımin, bi­raq balalardyń ortasyn kórip tursyń ǵoı, qazaq tilinde sóıleýge mursha da bermeıdi ǵoı. Biraq balalarym bata be­rýdi úırengen, dástúrdi ustaıdy, – deıdi Baqytty qarııa. Qansha qurban shalsa da, kiltıpannyń bári tilde ǵoı. Til ketse, is te ketetinin qarııa moıynsynǵysy kel­meıtindeı. Basqasyn bylaı qoıǵanda «Eń úzdik qazaq ájesi» baıqaýynda bir áje qazaq tilinde sóılegen joq. «О́zin tanystyrý» kezeginde «Men keldim qa­­la Plast» dep bastaǵan ájeniń biri só­zin ári qaraı orys tilinde jalǵady. Ne­mere-shóberesin kórgen ájelerdiń bar­lyǵy da 50-den, 60-tan asqan áıelder bo­latyn.

Biraz jyldardan beri Qostanaı ob­lystyq tilderdi damytý basqarmasy oqý ortalyǵynyń mamandary shetel qa­­­zaqtaryna arnap jeńildetilgen baǵ­dar­lama jasap, Chelıabi oblysyndaǵy qazaq balalaryna til úıretý jumysyn júrgizip keledi.

– Bıyl da tamyz aıynyń ishinde Chelıabi oblysy aýdandary men qalala­ryndaǵy qazaq tilin biletin kisilerdi Qos­tanaıǵa shaqyryp, olarǵa qazaq ti­lin úıretý baǵdarlamasyn tanystyramyz, ádistemelikter beremiz. Olar Che­lıa­bi oblysyndaǵy qandastarymyzǵa qo­ǵam­d­yq negizde qazaq tilin úıretedi, – deıdi oblystyq tilderdi damytý bas­qar­masynyń bólim basshysy Baqytgúl Súleımenova.

«Týǵan jer» festıvalinde kóbine qazaq ánderin balalar, jasópirimder shyrqady. Merekedegi halqymyzdyń salt-dástúr kórinisteri, ózderi shyrqaǵan qa­zaq ánderi balalardyń júreginde máńgi jazylyp qalar. Umytylmaıtyn eles olar óskende sanada jańǵyryp turar... «Týǵan jer» festıvaliniń mıssııasy da osy bolar.

Qostanaı – Verhneýralsk