Elordada Azııa qalamgerleriniń I forýmy ótip jatqanyn, 37 elden jazýshylar kelgenin gazetimizdiń buǵan deıingi sanynda jazǵan bolatynbyz. Osy jıyn barysynda Ońtústik Azııa halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty, Úndistannyń kórnekti jazýshysy Amar Mıtramen tildesýdiń sáti tústi.
– Mıtra myrza, Nur-Sultan qalasynda Azııa elderi qalamgerleriniń forýmy alǵash ret uıymdastyryldy. Jalpy, is-sharanyń baǵyty, mańyzy týraly aıta ketseńiz?
– Eń áýeli osyndaı keremet forým uıymdastyryp jatqan Qazaqstan tarapyna zor alǵysymdy bildirgim keledi. Alqaly jıynǵa Azııanyń bedeldi jazýshylary jınaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Osy turǵysynan alǵanda búgingi sharanyń mańyzy zor.
Menińshe, mundaı forýmnyń mańyzy mynada. Buǵan deıin sary qurlyqtyń jazýshylary jeke-dara júrse, endi bir shańyraqtyń astyna jınaldy desek artyq aıtqanymyz emes. Munda biz ózara pikir almasyp, kózqarastarymyzben bólisip, jańa ıdeıalar alyp, shabyttanamyz. Bálkim, ortaq jobalar jasap, jazylǵan shyǵarmalardy Azııa elderiniń tilderine aýdarý máselesin de sheship qalarmyz. Eger osylardy júzege asyra alsaq, búgingi forýmnyń maqsaty oryndaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Men úshin de búgingi sharanyń máni erekshe. El kórip, áriptesterimmen tildesip, bilim kókjıegimdi keńeıte túsemin. Plenarlyq sessııada sóılegen sózimde 2000 jyl burynǵy kóne dáýirge negizdelip jazylǵan shyǵarmam týraly aıtqanmyn. Ondaǵy oqıǵa osy Uly Jibek joly boıynda órbip, qazaq dalasyn qamtıdy. Alaıda men shyǵarmamdy oqyǵan-toqyǵanymdy elestete otyryp jazǵan bolatynmyn. Búgin, mine, Uly dalany kózben kórip otyrmyn. Buǵan, álbette, óte qýanyshtymyn.
– Endeshe, aldaǵy shyǵarmalaryńyzǵa azyq bolar biraz dúnıe jınap úlgergen shyǵarsyz?
– Ázirge qorjynym aýzy-murny shyǵa toldy dep aıta almaımyn. Biraq qazirdiń ózinde kóptegen maǵlumattarǵa qanyq bolyp, tyń ıdeıalar taptym. Forým jumysy úsh kúnge sozylady ǵoı. Osy ýaqyt aralyǵynda uzaqqa jetetin dúnıe jınap qaıtamyn dep oılaımyn. Elge oralǵan soń, osynda kórgen-túıgenderimdi oı eleginen qaıta ótkizip, shyǵarmalaryma qunar bolatyn tyń taqyryptardy tabatynyma senimdimin. Qazaqstan jáne onyń ótken tarıhy sol týyndylardyń bir bóliginen oıyp turyp oryn alatynyna sóz beremin.
– Bilýimshe, sizdiń shyǵarmalaryńyz negizinen ańyzǵa, mıfterge negizdelgen eken. Bul turǵydan alǵanda, qazaq ádebıeti ańyz-áńgimelerge óte baı. Solarmen tanysýdyń sáti tústi me?
– О́tken ǵasyrda Kalkýttanyń birqatar jazýshylary Keńes ókimeti quramyna kiretin elderdiń ańyz-áńgimelerin bengal tiline aýdarǵan bolatyn. Solardy izdep júrip oqyǵanbyz. Sol kezde qazaq ádebıetinen azdap maǵlumat alǵan edim. Onyń ústine, ǵaryshqa ushqan alǵashqy spýtnık qazaq dalasynan kókke kóterilgenin bala kezden estip óstik. Buryn atyn ǵana estigen eldi kózben kórip otyrmyn. Qazaq ańyzdaryna tereńirek qanyqqan saıyn tezirek jazý ústelime otyryp, qalamymdy qolǵa alýǵa asyǵa túsemin. Kezinde qazaq eli men úndilerdiń baılanysy bolǵany tarıhtan belgili. Babyr hannyń tusynda, Altyn ordanyń kezinde qarym-qatynasymyz tyǵyz bolǵan. Keleshekte osy baǵytty qamtıtyn roman jazý oıymda bar. Buǵan deıin qazaq halqyn kózben kórmegendikten, shynaıy túsinik qalyptaspaǵan edi. Osy sapardan keıin kóp jaıǵa qanyqtym dep esepteımin.
– Qarap otyrsaq, Nobel syılyǵyn alǵan Azııa jazýshylary sırek eken. Munyń basty sebebi ne? Jalpy, Azııa qurlyǵynyń jazýshylaryna tán ortaq qandaı másele bar?
– Negizi ár jazýshyǵa baılanysty olardyń kemshilikteri, artyqshylyqtary bolady ǵoı. Áıtse de, siz aıtyp otyrǵan máseleniń basty sebebi sapaly aýdarmanyń joqtyǵy dep esepteımin. Mysaly, Azııa elderiniń jazýshylary jazǵan shyǵarmalar halyqaralyq tilderge jıi tárjimalana bermeıdi. Jasalǵan aýdarmalardyń báriniń sapasy keremet deý qıyn.
Sondaı-aq bárimizge ortaq bir másele – shyǵarmalardyń ózara aýdarylmaýy. Máselen, qazaq jazýshylarynyń týyndylary bengal tiline aýdaryldy ma? Jalpy, aýdaryla ma? Nemese malaı tilindegi shyǵarma ózbekshe basylyp shyqty ma? Bálkim, birli-ekili tárjima jasalǵan shyǵar. Biraq aýdarma máselesin júıelemeı, bir-birimizdi tanymaımyz da, álem moıyndaıtyn shyǵarma da jaza almaımyz.
Menińshe, ózara aýdarmany jolǵa qoıý úshin arnaıy komıtet qurý kerek. Onda ár elden bir-bir ókilden saılansa. Solar Azııadaǵy eń úzdik týyndylardy tańdap, aýdaryp otyrsa, bir-birimizdi keńinen tanı túsetin edik. Tanym kókjıegimiz de keńeıetin edi.
– Forým barysynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Azııa jazýshylaryna arnalǵan ádebı syılyq taǵaıyndaý qajettigin aıtty. Bul usynysqa kózqarasyńyz qandaı?
– Prezıdent Toqaevtyń sózine bárimiz súısindik. Azııa jazýshylaryna arnalǵan syılyq taǵaıyndaý qajet dep esepteımin. Kez kelgen jazýshy atalǵan marapat ıesi atanýǵa tyrysatyny sózsiz. Sondyqtan bul usynysty búkil jazýshylar bir aýyzdan qoldaıtyny anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Abaı ASANKELDIULY,«Egemen Qazaqstan»