Ulystyń uly kúni – Naýryz meıramy qarsańynda Parlament Májilisiniń uıytqy bolýymen “Memlekettik til – el birliginiń kepili” atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Uzaq jyldardan beri arqaýy uzarǵan áńgimege zań shyǵarýshy organnyń jiti mán berýin jaqsylyqtyń nyshany dep bildik.
Alǵashqy sóz alǵan Parlament Májilisiniń Tóraǵasy, “Nur Otan” HDP fraksııasynyń jetekshisi Oral Muhamedjanov táýelsiz elimizdiń arǵy-bergi tarıhyndaǵy tildiń taǵdyr-talaıy týraly taratyp aıta kelip, osy ýaqyt ishinde biz bir jerdi shıyrlap turmyz ba, álde tyndyrǵandarymyz bar ma degen kókeıkesti suraqty ortaǵa tastady. Oǵan naqty dálel-dáıektermen ózi jaýap berdi. Tildiń tiregi otbasy, balabaqsha, mektep ekenin eske salyp, on jylda 648 balabaqsha ashylǵanyn, 900-den asa mektep boı túzegenin, bir kezderi memlekettik tilde oqıtyn bala 22 paıyzdy qurasa, bul kórsetkish qazir 62 paıyzǵa jetkenin, qazaq balalarynyń 84 paıyzy óz tilinde bilim alatynyn nazarǵa salyp, jalpy áńgimeni qoıyp, naqty iske kóshetin kez jetkenin, termınologııadaǵy ala-qulalyqtan arylý, aýdarma men sóz jasalymdy bir izge keltirý máselesin, teledıdardaǵy olqylyqtardy ońaltýdy, qazaq mektepteriniń, onyń ishinde ult mektepteriniń bedelin kóterýdi, bir tilde sóıleý – birlik bastaýy, ózimizdi-ózimiz jattaı syılaǵanda ǵana, el tilin biletin, el patrıoty bolyp shyǵatynymyz týraly taıǵa basqan tańbadaı etip jetkizdi.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Janseıit Túımebaev ulttyq bilim berý júıesindegi memlekettik tildi damytýdyń baǵyt-baǵdary jaıly aıtyp, tildi jetildirýdiń bes baǵyty boıynsha atqarylatyn jumystarǵa toqtaldy. Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed memlekettik tildiń jaıyn tereńnen tartyp, keńinen qamtyp, tildi meńgertý boıynsha mınıstrlik 11 baǵyt boıynsha jumys júrgizip jatqanyn, naqtylaı tússek, mektepke deıingi mekemelerde, ıaǵnı balabaqshalardaǵy búldirshinderge arnalǵan osy zamanǵy keshendi ádistemelik júıe jasaý jáne soǵan qaraı qajetti oqý quraldaryn shyǵarý Elbasy Joldaýynda tapsyrylǵan “Balapan” baǵdarlamasymen ushtastyrylatynyn kóldeneń tarta kelip, qazaq tiliniń memlekettik qyzmet júıesindegi órisin keńeıtý, eń bastysy – memlekettik qyzmetshilerdiń til bilý jónindegi jaýapkershiligin arttyrý, memlekettik tildi zamanǵa saı aqparattandyrý, teledıdar baǵdarlamalaryndaǵy oralymsyzdyqty ońtaılandyrý, taǵy basqalar týraly naqty tujyrymdary men usynystaryn ortaǵa saldy.
Al til týraly zańnyń oryndalý barysy jaıly Bas prokýrordyń orynbasary Muhtar Jórgenbaev oı sabaqtap, 2001 jyldan beri memlekettik tilge bólingen qarjynyń mıllıonnan mıllıardtaǵan teńgege artqanyn, biraq is qaǵazdaryn júrgizý men qujat almasý áli de bolsa resmı tilde (75 paıyz) júretinin, sońǵy tórt jyl ishindegi tekserýlerge qaraǵanda myńǵa tarta zań buzýshylyqtardyń oryn alǵanyn atap kórsetti. Tipti tilge bólingen aqshanyń talan-tarajǵa túsip, orynsyz jumsalǵany da anyqtalǵan. Sol sekildi zań talaptaryna júrdim-bardym qaraıtyn azamattardyń da az kezdespeıtinin, keıbir sheteldik fırmalardyń otandastarymyzdan aǵylshyn tilin bilýdi talap etetinin, prokýrorlyq tekserý barysynda ondaılarǵa shara qoldanylǵanyn atap ótip, til máselesindegi tártip zań aıasynda múltiksiz oryndalýy qajet ekenine ekpin túsirdi.
Negizgi baıandamalardan keıingi jaryssózge Parlament Senatynyń depýtaty Ǵ.Esim qatysyp, qazaq tili – eldiktiń rýhanı ólshemi dep el tutastyǵy til tutastyǵynda jatqanyn, keńes zamanynda qazaq tili ult tili delinip kelse, qazir memlekettik til dárejesine kóterilgenin kóldeneń tartty. Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń prezıdenti, akademık О́.Aıtbaev tildi damytýdaǵy qoǵamdyq uıymdardyń róline toqtalyp, eldik máselelerdi kóterdi. Ásirese, Baıqońyrdaǵy qazaq balalarynyń ózge memlekettiń bilim baǵdarlamasymen oqyp jatqanyna alańdaýshylyǵyn bildirdi.
Pavlodar oblysynyń ákimi B.Saǵyntaev jergilikti bılik organdarynyń is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý jónindegi jumysy jáne ózge ult ókilderiniń memlekettik tildi meńgerýge qol jetkizýiniń ákimshilik uıymdastyrý tetikteri jaıly oı órbitse, Májilis depýtaty B.Bekjanov til týraly zańdy jetildirý týraly másele qozǵady. Májilis depýtaty E.Tarasenko til namysy — el namysy dedi. A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Sh.Qurmanbaıuly til saıasatyn ǵylymı turǵydan qamtamasyz etý máselelerin, al Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi F.Orazbaeva qazaq tilin oqytý ádistemesi men standarty týraly ashy da bolsa aqıqatty alǵa tartty.
Májilis depýtaty V.Vıshnıchenko memlekettik tildi damytý isinde Qazaqstan halqy Assambleıasy qosyp otyrǵan úleske toqtaldy. Ál-Farabı atyndaǵy Ulttyq ýnıversıtettiń magıstranty A.Danchenko sózin ózi shyǵarǵan óleńmen bastap, qazaq tiline jastaı tánti bolǵanyn, qazir memlekettik tildiń janashyrlary til taǵdyry týraly aıtyp ta, jazyp ta jatqanyn jetkizdi. О́zge tilderdi bilgen sózsiz jaqsy, biraq Qazaqstanda turatyn qazaqtarǵa óz ana tilin bilmeý – uıat. О́zin óz eliniń azamatymyn dep esepteıtin qandaıda ózge etnos ókiliniń memlekettik tildi bilýi – basty mindet, dedi.
Ǵylymı-praktıkalyq konferensııa plenarlyq otyrystan keıin seksııalarda jumys jasap, memlekettik tildi damytýdyń zańnamalyq negizderi, ózge de máseleler boıynsha pikir almasyldy.
Alqaly jıyn týraly tolyqqandy materıal gazettiń aldaǵy nómirleriniń birinde jarııalanatyn bolady.
Súleımen MÁMET.