Búgingi tańda «baıyrǵy adamı qundylyqtar joıylyp bara jatyr» degendi árkim aıtady. Bul óte oryndy pikir. Qandaı bir halyq zamanǵa saı ósip-órkendep, álem qaýymdastyǵy aldynda óziniń ulttyq bet-beınesin saqtap qalý úshin san ǵasyrdan beri úzilmeı kele jatqan baıyrǵy qundylyqtary: salty men dástúri, tili men dini, eshkimge uqsamaıtyn turmystyq hám rýhanı qarym-qatynas erekshelikteri úlken ról atqarady. Tótesin aıtqanda, rýhanı-mádenı qundylyqtaryn saqtaı almaǵan ulttyń bolashaǵy bulyńǵyr.
Dál qazir dúnıe júzi halyqtary arasynda aqyl-oı, ǵylym-bilim, bılik-bedel talasy júrip jatyr. Abaısha aıtqanda, malǵa emes, mıǵa talas bastaldy. Bul «soǵysta» kim myqty sol jeńedi de, onyń ómir súrý salty basqalarǵa úlgi retinde usynylyp, jeńilgen jaqtyń qundylyǵy mansuqtalady. Bul prosesti qazirgi áleýmettanýshylar «myltyqsyz maıdan» dep atap júr. Iаǵnı, qaraý-jaraq qoldanbaı-aq bir ultty nemese bir memleketti joq etý degen sóz. Ony iske asyrý joly qandaı?!
Bul suraqqa jaýapty biz – 2002 jyly jaryq kórgen reseılik jazýshy V.Karpovtyń «Generalıssımýs» kitabynan tabamyz. Bul týyndyda 1950-jyldary AQSh-tyń barlaý uıymdaryn basqarǵan Allen Dallestiń doktrınasy jarııalanypty. Onda bylaı delingen: «Soǵys aıaqtaldy, ómir óziniń beıbit arnasyna tústi. Endi biz adam balasyn mıǵulaǵa aınaldyryp jiberýimiz qajet. Ásirese bul jumysty Keńes Odaǵynan bastaý kerek. Adamnyń mıy men sanasy aýytqýshylyqqa beıim. Sondyqtan ondaǵy halyqqa ózderiniń baıyrǵy qundylyqtaryn mansuq etetin, bylyq-shylyqty kórkem túrde tyqpalaý qajet. Muny iske asyrý úshin olardyń ishinen odaqtas tabamyz da, onyń qulaǵyna ótkendegi tragedııalyq oqıǵalardy yzyńdaımyz da otyramyz. Ádebıet pen ónerdi baıyrǵy dástúrinen aıyryp, halyq jadynan oryn alǵan úlgilerdi olardyń mıynan shyǵaryp tastaımyz. Sodan keıin ádebıet te, kıno da, teatr da adam balasynyń haıýanǵa tán sezimin oıatatyn dúnıelerdi úzdiksiz nasıhattaıtyn bolady. Osyndaı shyǵarmalar jazǵan avtorlardy kókke kóterip dáripteý isin engizemiz... Rasynda tóńireginde ne bolyp jatqanynan habardar azǵana adamnyń bolýy múmkin. Olardy mazaqqa, kúlkige aınaldyratyn ádis-tásilderdi oılap tabamyz...».
Joǵarydaǵy doktrınadan nendeı qorytyndy túıemiz? Birinshiden, qashanda zaman men adam ara qatynasy óte mańyzdy. Adamdy tárbıeleý arqyly zamandy túzeýge bolady. Iаǵnı, A.Dallestiń jospary adamdy azdyrý arqyly zamandy, qoǵamdy buzýǵa negizdelgen. Áıgili shyǵystanýshy-oıshyl N.Rerıhtiń tilimen aıtsaq: «Adamzat aýrasy negizinen ol mekendegen jer planetasynyń aýrasyna aınalady». Iаǵnı, zaman men adam aýrasy tutas qubylys. Atamyz qazaq: «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» deıdi. Elý jyl degenimiz – bir urpaqtyń tolyq almasý kezeńi. Júz jylda zaman ózgerip, jańa qundylyqtar paıda bolady. Osyndaı kezeńde kim óziniń baıyrǵy qundylyǵyn saqtaı alady, sonyń urpaǵy azbaıdy, ózi tozbaıdy. Saqtaı almaǵandar A.Dalles doktrınasynyń qurbandyǵyna aınalady.
Ekinshiden, qazirgi qazaq qoǵamy kóp ultty. Bul erekshelikti eskermese bolmaıdy. Osy oraıda elimizde ómir súrip jatqan ulttardyń birtekti, teń dárejede damýyna tolyqtaı múmkindik týǵyzbaıynsha, memlekettik aýranyń tutastyǵyn saqtaı almaımyz. О́ıtkeni óziniń baıyrǵy qundylyǵynan ajyrap qalǵan ulttyń basqaǵa jany ashymaıdy. Osydan baryp ultaralyq kelisim buzylady. Iаǵnı, elimizde ómir súrip jatqan barlyq etnostyń kemeldenýi arqyly memlekettik tutastyq saqtalady.
Úshinshiden, adamı birliktiń týy – ımandylyq, adamgershilik, minezdegi kórkemdik pen ómirdegi sabyrlyq máselesi asa saýatty túrde qoǵamǵa tolyq kirigýine umtylǵan abzal. Imany bar adam ultyn, memleketin, halqyn syılaıdy. Onyń beıbit ǵumyr keshýine múddeli bolady.
Tórtinshiden, óziniń baıyrǵy qundylyǵynan aırylǵan halyqtyń rýhanııaty – mádenı geodanızmge ushyraıdy. Bul degenimiz – óziniń qundylyǵyn qor, basqanyń qoqsyǵyn zor tutý degen sóz. Eń qıyny bundaı keleńsizdikke kóp jaǵdaıda eldiń saıası elıtasy ushyraıdy. Ataqty saıasatker Zbıgnev Bjezınskıı ejelgi Rım ımperııasy sııaqty alyp memleketterdiń qulaýyna sebep bolǵan dúnıe osy depti. Tipti alyp el Keńes Odaǵynyń ydyraýyna sebep bolǵan dúnıeniń biri – mádenı geodanızm ekenin árkim bile bermeıdi.