Hem aǵaı: sheberlik hám shyńyraý

Amangeldi KEŃShILIKULY, synshy

Hemıngýeıden soń kórkem prozanyń jańa dáýiri bastaldy

Men Hemıngýeıdiń barlyq týyn­dylaryn súısinip oqyǵan emespin. Ma­ǵan onyń jazǵan shyǵarmalarynyń ishi­nen «Úndis aýyly» sııaqty (aqyn Nur­jan Qýantaıuly osy áńgimeni qa­zaq tiline óte jaqsy tárjimalady) Nık Adams jónindegi tyrnaqaldy týyn­dylary, «Shal men teńiz» áńgimesi men «Qosh bol, qarý», «Kimdi joqtap kúńi­renedi qońyraý» romandary qatty unaı­­dy. Kezinde Aleksandr Kýshnerdiń «He­mıngýeı lenındik ıdeıalardyń aıa­syn­da sovet oqyrmandarynyń súıikti jazýshy­syna aınaldy» degen syńaıdaǵy sóz­der­di aıtqanyn bilemin. Árıne bul orys aqy­nynyń sýbektıvti kózqarasy. Men olaı oılamaımyn. Jurt maqtap júr­gen qalamgerdiń keıbir dúnıelerine kó­ńi­lim tolmaýynyń sebebi múlde bas­qada.

О́z basym Hemıngýeıdiń alǵashqy áń­gimelerin jaqsy kóremin. Qalaı desek te onda adam janyna áser etetin kirshiksiz taza sezim bar. Al kemeldikke jetken shaqtaǵy «Frensıs Makomberanyń uzaq­qa sozylmaǵan baqyty» nemese «Kı­lımandjaro taýynyń qarlary» áń­gi­melerinde ol tásildiń kómegine qatty súıenedi. Tásilmen jazylatyn týyndylarda jasandylyq kóp.

Shyǵarmalarynyń keńes oqyr­man­daryn tárbıeleýge tıgizgen áseri kúsh­ti, ózi de fashızmge qarsy kúresken sý­­retker bolǵandyqtan, bir kezderi onyń esimi elimizde kýltke aınaldy. Orys­­tyń keıbir batysshyl jazýshylary úıiniń tórine Tolstoıdyń emes, Hemıngýeıdiń sýretin ilip qoıatyn. 1982 jyly Máskeýdiń «Kórkem ádebıet» baspasy álemge áıgili qalamgerdiń ár- qaısysynyń kólemi 36 baspatabaq bolatyn, (670-680 bet) tórt tomdyq shy­ǵarmalar jınaǵyn 200 myń danamen jaryqqa shyǵardy.

Ádiline júginsek, Amerıkada Hemın­gýeıden áldeqaıda myqty jazýshylar az emes. Solardyń biri amerıka novel­lıstıkasynyń negizin qalaǵan – Shervýd Andersen. Birinen soń biri Nobel syı­lyǵyn ıelengen Hemıngýeı men Folkner tvorchestvosyna Andersen shy­ǵarmalarynyń tıgizgen yqpaly zor. Aıt­qan sózimizdiń shyndyq ekenine kóz jetkizgińiz kelse, «Ýaınsbýrg Ogaıony» oqyp shyǵyńyz.

Hemıngýeıdiń jazýshylyq «genııli­gi» onyń Nık Adams týraly alǵashqy áń­gimelerinen aıqyn kórinis tapty. Bul shyǵarmalarda Amerıkada ósip kele jatqan balanyń aınalasyndaǵy óte qorqynyshty, syrqatqa shaldyqqan álem­di qalaı tanı bastaǵany asqan she­berlikpen sýretteledi. Jazýshy Ame­rıkanyń palımpsest sııaqty, ıaǵnı ózge eldiń tarıhy men mádenıetiniń kú­lin kókke ushyryp, ondaǵy jerdiń betine basqa órkenıetti ornatyp jatqan el ekenin jaqsy túsinedi. Kezinde bul ólkeniń qojaıyndary úndister bol­ǵan. Endi búgin olardyń túgi qalmaı jer betinen joıylýda. Jazýshy ún­dis aýyldaryndaǵy adamdardyń taǵ­dyry arqyly kúni keshege deıin osy aı­maqta tamyryn tereńge jibergen basqa órkenıettiń ómir súrgen elesin eske túsiredi. Úndister aýyly týraly áńgimelerdiń qaı-qaısysy da shy­naıylyǵymen áser etip, kóńilińde ósh­pesteı izin qaldyrady. Ásirese áıe­liniń qınalǵanyn kór­gisi kelmegen úndistiń óz-ózine qalaı qol salǵany týraly jerlerdi oqyǵanymda tula boıym túrshigip ket­kenin jasyra almaımyn.

Bir qyzyǵy, osyndaı ǵajaıyp kitap­tan keıin Hemıngýeı «joǵalǵan urpaq» týraly «Fıesta» degen jasandy roman jaz­dy. Osy shyǵarmadaǵy keıipkerdiń tra­gedııasy meni asa qatty sendire almady.

Hemıngýeıdiń eń myqty romany – «Seni joqtap kúńirenedi qońyraý». Bul romandy oqyp shyqqannan keıingi al­ǵan áserimdi sózben jetkize almaımyn. Shyndyǵynda bul adam­nyń jalǵyzdyǵy, onyń myna dú­nıede eshqandaı da tiregi joq ekeni tý­raly jazylǵan ǵajaıyp dúnıe. О́ıt­keni kommýnısterdiń artynda da, res­pýblıkalyqtardyń artynda da, Amerıka men Eýropanyń artynda da turǵan esh­qandaı shyndyq joq. Bul týyndysynda Hemıngýeı aınaladaǵy bolyp jatqan ádi­letsizdiktermen jany qaıshylyqqa tús­ken aqyldy adamnyń tragedııasyn kór­setedi. Shyǵarmanyń ózi de keremet jazylǵan. Dıalogtar da sheber órilgen. Al «Muhıttaǵy araldar» romanynda ja­zýshy dıalogtardy qysqa etip jazýǵa tyrysyp, kerisinshe jasandylyqqa urynady. «Seni joqtap kúńirenedi qo­ńyraý» romanynda bári shynaıy, ár sóz, árbir is-áreket, ár detal óz qyz­metin minsiz atqaryp tur. Onyń eń bas­ty sebebi, ol bul shyǵarmany áli ózi­ne tolyq senimdi emes, kemeldikke en­di je­tip turǵan shaǵynda jazdy. Al ke­mel­dikke qol jetkizgenine tolyq senimdi kezinde jazǵan dúnıelerinde jazýshy ózin qatty qyzyqtap ketedi.

Árıne Hemıngýeıdiń shoqtyǵy bıik shyǵarmasy «Shal men teńiz» áńgi­mesi. Amerıka mádenıetinde injildik máde­nıettiń basymdyǵy kúshti. Amerıka bar­lyq ýaqytta óz mádenıetin injilge sáı­kestendirip qurýǵa tyrysyp keledi. «Shal men teńiz» amerıkalyqtardyń ta­nym-túsinigi boıynsha, eski ósıettiń (Vethıı zavet) izimen jazylǵan shy­ǵarma. Bul týyndydan eski ósıette kezdesetin sımvolıkalardy taba alasyz. О́mirdiń teketiresten turatynyn, onda óz baqytyńdy tabý úshin sońyna deıin kúresý kerek ekenin Hemıngýeı sýretkerlik sheberlikpen jazady.

Buǵan deıingi shyǵarmalarynda Hemıngýeı pessımızmge salynyp, «Jeńim­paz eshteńege de qol jetkize almaıdy» degendi únemi aıtyp kelgen bolatyn. Al «Shal men teńizde» kerisinshe jeńimpaz kózdegen muratyna jetedi.

Sóz joq, Hemıngýeı shyǵarmalary­nyń qazaq prozasyna tıgizgen yqpaly kúshti boldy. Alpysynshy jyldary áde­bıetimizge kelgen talantty býyn Ábish Kekilbaı, Saıyn Muratbekov, Muhtar Maǵaýın, Tólen Ábdikuly, Dýlat Isabekovterdiń týyndylaryn oqyǵan bolsańyz, ony anyq kóre alasyz. Búgingi prozaıkterdiń ishinde de Hemıngýeı tvorchestvosynan tálim alǵandar az emes. Sýretkerdiń «Shal men teńiz» áńgimesi men qyrǵyz jazýshy­sy Sh.Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» týyndylarynan adam rýhy­nyń myqtylyǵyn kórsetpek bolǵan ıdeıa­nyń úndestigin baıqamaý múmkin emes.

Bizdiń ádebıetimizde sózge, sózdiń kesteliligine, kórkemdiligine qatty mán beriledi. Biraq ol keıde kópsózdilikke ulasyp, shyǵarmaǵa jan bitiretin, áserli ete túsetin psıhologızm, sıtýasııa, polıfonııa t.s. dúnıeler ekinshi planǵa ketip qalyp, qazaq prozasyna dınamıka jet­peı jatady. Bir adamdy sıpattaý úshin onyń ishki kúıin berý úshin birneshe betti alatyn kópsózdilikke urynǵan týyn­dylar qazir oqylmaıdy. Prozaǵa jana stıl men yqshamdylyqty alyp kelgen jazýshy Ernest Hemıngýeıdiń «aıs­bergtiń shyńy» teorııasyn bizdiń qalamgerlerimiz de jańa dúnıesin bastar aldynda esine alyp otyrsa, utylmas edi. Hemıngýeıdiń aıtýynsha, eger jazýshy ózi jazyp jatqan dúnıeni óte jaqsy biletin bolsa, biletin dúnıesiniń kóbisin jazbaı-aq qoıǵany abzal. Eger ol shyǵarmasyn shynaıy jazatyn bolsa, kóp dúnıe aıtylmaı qalsa da, oqyrman ony ishki túısikpen sezetin bolady. Aısberg qozǵalysynyń ǵalamattyǵy, onyń segizden bir bóligi ǵana sýdyń ústinen kórinip turady. Sol sııaqty ádebıette de kóp dúnıe shyǵar­manyń betine qalqyp shyqpaı, tereńinde buǵyp jatýy tıis.

Osydan jıyrma shaqty jyl buryn Shyńǵys Aıtmatov bir basylymǵa ber­gen suhbatynda jıyrmasynshy ǵasyr­dyń eń uly jazýshysy retinde eki qalam­gerdi – Tolstoı men Hemıngýeıdi atapty. Meniń oıymsha, bul sózdiń ja­ny bar. Tolstoı qulashyn keńge sermegen, kórkemdikke qurylǵan prozany endi eshkim qaıtalaı almaıtyn bıik shyńǵa kóterip tastady. Hemıngýeı bol­sa yqshamdyqqa qurylǵan, aıtqysy kelgen oıyn jumbaqtap jetkizetin jańa prozanyń irgetasyn qalap ketti. Hemıngýeıden keıin álem ádebıetinde kórkem prozanyń jańa dáýiri bastaldy.

 

Ámına QURMANǴALIQYZY, ádebıettanýshy

Zamana úni

Biz kitap súıgen, kitap oqyǵan urpaq­­pyz. Sondyqtan da shetel ádebıetin jas shaǵymyzda izdep júrip oqydyq. Tip­ti talǵamsyz qolymyzǵa túskenin oqydyq. Sonaý kóne grek ańyzdarynan bastap, «Myń bir tún», Shahname, Dante, Shekspır, Djek London, Jıýl Vern, Servantes, Dıýma, Kýper, Balzak, Ýells, t.b. al orys ádebıetin biz she­tel­ dep sanamaıtynbyz. Al qazir shetel ádebıetin dál solaı toıymsyz, tal­ǵam­syz qushtarlyqpen oqyp ja­tyrmyn desem, ótirik bolar edi. Ásirese Hemıngýeıdi qazir burynǵydaı qyzyǵyp oqyp kete almaǵan bolar edim. О́ıtkeni ár jazýshy – óz zamanynyń perzenti. О́z zamanynyń úni. Jazýshyny týdyratyn da, baǵalaıtyn da, ósiretin de, óshiretin de óz zamany. О́z kezinde keremet dep baǵalanǵan týyndylar qazirgi urpaq kózimen qaraǵanda ish pystyrar myljyńdyq dep tanylyp jatsa, oǵan tańdanbańyz. Men de Hemıngýeıdi oǵan baǵa berer jasta oqyǵan joqpyn. Sol kezdegi sanamyzǵa sińirgen tárbıe bo­ıynsha eń keremeti shetel, sonan soń orys, eń sońynda qazaq ádebıeti. Qazaq ádebıeti tek solardan úlgi alý ke­rek, solarǵa elikteý kerek dep oılaıtynbyz. Al qazir saralap qarasam, Hemıngýeıdiń álemdi jalt qaratqan qandaı qasıetteri? Ol nesimen kózge túsip, aýyzǵa ilikti?

Birinshiden, eńbekqorlyǵynda, jazý­ǵa qushtarlyǵynda. 61 jyl ómirinde qalam tartpaǵan janry joq.

Ekinshiden, zamana taqyrybyn tap ba­syp, der kezinde kótere bilýinde.

Oqyrmannyń kókeıkesti armanyn, kúltildegen jarasyn kóre bildi. Búkil qurlyq bir-birine jalǵasqan soǵystan kóz ashpaı turǵan kezde, sol búkilálemdik so­ǵys­ty bar shyndyǵymen, sumdyǵymen ashyp sýrettep bere bildi.

Úshinshiden, ózge zamandastary áli romantızmnen uzaı almaı otyrǵanda, ol realızmge, tipti modernızmge qoryqpaı aıaq basty.

Tórtinshiden, tili qarapaıym. Ásire ro­mantıka, ásire poetıka, ásire geroızm joq. «Adam – qaıda da adam» degen uly zańdylyqty umytpaıdy. Parallel sıý­jet. Bir jaǵynda so­ǵystyń surqaı pishini, bir jaǵynda sonda da jalǵasyp jat­qan adam-pen­de tirligi. Maǵan unaǵan taǵy bir ádisi – qaı jerde júrmesin (bar­maǵan jeri joq qoı) tabıǵat sýretin mól­diretip berýdi umytpaıdy. Ǵajap kontrast. Tamyljyǵan sulýlyqqa súı­­sinip te úlgermeısiz, dúleı kúsh (álde soǵys, álde basqa) ony taptap ta úlgeredi. Oqyrman áseri, aıanyshy, zu­lym kúshterge jekkórinishi jáne avtorǵa degen alǵysy sheksiz.

Mine, bar qupııa osynda ǵana. Taqy­rypty der kezinde tańdaı bil jáne oqyrmandy nandyryp, sendiretindeı ádis-tásil tańdaı bil.

Hemıngýeı shyǵarmashylyǵynyń áseri orys ádebıetine qatty tıdi. Mysa­ly, Fadeev. Al qazaq ádebıeti kópke deıin neologııanyń qursaýynan shyǵa alma­dy. Ol keıipkerdi adam-pende retinde sýrettegen joq. Áldekimge unaý­ǵa tıis «geroı» retinde sýrettedi.

 

Dıdar AMANTAI,

jazýshy

Ernest Hemıngýeı: birinshi

Ernest Hemıngýeı esimi kenet esimiz­ge túskende, kóz aldymyzǵa «Klozerı de Lıla» kafesinde kúni uzaq otyryp shaǵyn áńgimeler jazǵan jas qalamger, jaq­taýly alakóleńke bar, fýjer kótergen jal­ǵyzdyq, ashyq teńizge bet alyp bara jatqan qara qaıyq, orman ishinde, ońa­shada myltyq asynyp, súrleý-soqpaq qýa­laǵan oqshaý ańshy, afrıkalyq safarı nemese savanna dalalarynda jolbarys atyp, arystan aýlaǵan jaýjúrek jazýshy, Parıjdi azat etýge qatysqan qara telpekti jornalshy elesteıdi.

Ol úlkendi-kishili shyǵarmalaryna qa­lam tartqanda, jıyrmasynshy ǵasyr­dyń basynda álem ádebıeti úrdisine moder­nızm qosqan túrli ádis-tásildi túgel derlik qoldandy, sonymen qatar ja­ńa jazý úlgisin qalyptastyrdy, tól mánerine qol sozdy, túbinde tereń izdenisteri aıtýly tabysqa qol jetkizdi.

Naqty qandaı jańalyq engizdi, stı­linde ne keremet bar?

Birinshi talap – sóılem qysqa bolýy tıis, ekinshi, sóz naqty ári derekti bol­ǵany jón, úshinshi, áreket anyq jazylýy kerek, tórtinshi, ásireleýden jáne sınonımnen bas tartqan abzal, besinshi, anyq nárseni ashyp aıtpaı otyryp sýrettegen ne dıalogta keltirgen durys (ataqty «aısberg» tásili), altynshy, kez kelgen ýa­qıǵany osy shaqta beıneleý qajet (sıtýasııada kórsetý), jetinshi, falsh jibermes úshin bilmeıtin, kórmegen nárse týraly qalam tartpaý kerek.

Mine, osy jeti talap Ernest Mıller Hemıngýeıdi shyńǵa shyǵardy. Sóz naqty, derekti, nyǵyz jaǵdaıda, sóılem yq­shamdalady, áreket aıqyndalady, stıl qalyptasady, atmosfera týyndaıdy.

Ernest Hemıngýeı álem ádebıetine qatty áser etti. Gabrıel Garsıa Mar­kes­­ter­den bastap bizderge deıin. Qa­zaq jazý­shylary ishinen Hemıngýeı yqpa­lyna ushyraǵandar qatarynan Muhtar Ma­­ǵaýındi, Saıyn Muratbekovti, Asqar Sú­leımenovti, Qalıhan Ysqaqty, Juma­baı Shashtaıulyn aıtýǵa bolady.

Al «Shal men teńizdi» German Mel­vıll­diń «Mobı Dık nemese Aq kıt» romanyna uqsatamyn. Biraq amerıkalyq avtordyń ásem jazbalarynda falsh ta,­ pafos ta joq. Shynaıylyq qana bar. Sosyn, estetıka.

Hemıngýeı estetıkasynda óz basyń­nan ótip jatqandaı kúı týǵyzatyn (ef­­fekt prısýtstvııa) alyp kúsh bar. Árı­ne, onyń da álsiz shyǵarmalary boldy. Mysaly, «Jarqabaqta, aǵash kóleńkesi astynda» («Za rekoı, v tenı derevev») romany. Eń úzdik týyndysy – «Túngi jaryq» («Tam, gde chısto ı svetlo») áńgimesi.

Ol – ári zamanaýı, ári saǵynyshty shyǵarmalar avtory. Jazǵandary – mól­dir. Áńgime-romandarynan keshe dúr­kiretip birge ótkizgen dúbirli mereke jańǵyryǵyn estımiz. Búgin ol kúnderdi saǵynyshpen eske alamyz. Sóz joq, danyshpan. Tolstoı tárizdi emes, ózgeshe, ózinshe kemeńger, ómir qýa­nyshyn jyrlaǵan sýretker, ajal qasiretinen qoryqpaǵan týyndyger.

 

Ermek QANYKEI,

ádebıettanýshy

Santıagonyń kúıin keshken Hemıngýeı

Otanynyń úlken qalalaryna ýa­qytsha aıaldap, ómiriniń negizgi kezeńin Gavanada ótkizgen (Kýba), únemi Italııa, Venesııa, Parıjge ketip bara jatatyn ol Nıý-Iorkti «turpaıy, aldam­shy qala» depti. Ony kúndiz de, túnde de unat­papty. Qoljazbasyn qoltyǵyna qysyp, kózildiriginiń qyryna qaǵaz qystyryp, ústinde kileń júnnen toqylǵan kıimder, onyń syrtynan tyrtystyryp pıdjak kıip ap munda kelgende  kezdesetin adamdary da sanaýly bolǵan eken. Bıyl­ǵy jyl Nıý-Iork týraly artyna qaldyrǵan bul lepesine jetpis jyl, óziniń týyl­ǵanyna 120 jyl tolǵan E.Hemıngýeı – Amerıka týraly atap aıtar­lyqtaı kóp eshteńe jazbaǵan amerıkalyq jazýshysy. Amerıkada týǵan jáne sonda ómirden ótken. Onyń basty keıipkerleri amerıkalyqtar bolǵanymen, oqıǵalyq keńistik ózge ólkelerde órbıdi. Onyń F.Kýper, M.Tven, T.Draızer, O'Genrı, al zaman­dastary: F.Skott Fısdjerald, Ý.Fol­knerler men keıingi izbasarla­ry­­nan ózgesheligi osynda. Sondaı-aq belgili ómirbaıan: onyń zamandastarynda soǵysqa qatyspaǵandar az. О́zi de soǵysty kórdi, maıdan keshti, bi­raq soǵys týraly jazbady. Dálirek aıt­saq, soǵystyń qatygez kartınasyn emes, onyń saldarynan zardap she­ken­derdiń «beıbit ómirin» basynan ót­kizdi. Jazýshy úshin bastan keshý men ony jazýdyń arasynda sonshalyqty aıyr­mashylyq joq. Buǵan «Kún de shyǵady» (1926) atty alǵashqy romany men keıingi áńgime, povesteri, al sonyń ishindegi «Qosh bol, maıdan!» romany taqyryptyq turǵydan tolyq dálel.

Shyǵarmashylyq kartasyna jatatyn Afrıka men Gavana araldarynda, Ispanııa, Italııa jerinde, Parıjde (oqı­ǵalyq keńistik) dúnıege kelgen Ame­rıka jazýshysynyń áńgime, povest, estelik, tipten suhbattarynda soǵys ta­­qyryby jazylmaǵan. Ol týraly esh­teńe demeýdiń ózine qanshalyq qaı­rat kerek, ony bilý múmkin emes, áıt­se de Hemıngýeıdiń shyǵarmashylyq ómi­­ri soǵys taqyrybynan túbegeıli aı­nalyp ótti deýge negiz joq. О́zin aıt­paı-aq, soǵys jaıyndaǵy es­­­te­likterdiń sumdyq elesteri, jan dú­nıesin azaptaǵan onyń keıipkerleri maıdanda ólgenderden de anaǵurlym azapqor jandar boldy. Bular tiri, sonysymen jazalanǵan. О́ıtkeni, estegiler qabirge deıin azapta­ýyn qoımaıdy, al o dúnıedegiler fánıdiń bundaı mashaqatynan qutylǵan. Olar eki dúnıeniń aldynda da azat bolǵandar. Mine, osylardy neshe túrli ádebı qýlyqpen shyǵarmalarynyń keıipkerlerine aınaldyryp, ótirikti sýdaı aǵyzatyn soǵysty kórmegen, biraq soǵys týraly jazatyn jazýshylar E.Hemıngýeıdi kózi tirisinde-aq qo­sa azaptady. Sodan, ózi aıtqandaı, jazyp otyrǵan oqıǵa týraly jalpy jurt biletin belgili jaıttar jaıynda eshteńe aıtpaýdy ádetke aınaldyrdy. Ádet sonaý soǵys jyldarynda bastalǵan edi. Bul máner, termın sózben aıtqanda, stıl bop qalyptasty. Ol jazýshy men oqyrman arasynda teń oıyn degen bolmaýy kerek, ekinshi, tipti úshinshi ret oqy­sa da oqyrman jazýshydan bir upaıǵa jeńilip tursyn degen pikirin árqashan aıtyp júrgen. Bundaı oıdy, naqtyraq aıtqanda, kórkemdik qýatty tek ýaqyt qa­na tarazylaıdy. Al ýaqyt degenińiz – kórkem shyǵarma úshin qatal oqyrman. E.Hemıngýeı jazyp otyrǵanda ýaqyt sımfonııasynyń qudiretti taıaǵyn kim qaı kezde, qashan qolyna ustap sermep qalsa da máńgilik murattyń kúıin tó­gip qoıa beretin Iogann Sebastıan Bah­tyń mýzykasyndaı etip jazýym kerek dep ózine úlken talap qoıǵan. Oǵan tek bir ǵana sóz, sóılem, tipti sóz ara­syn­daǵy jal­­ǵaýlyqtardy dál tapsam bol­dy deı­di, al ári qaraı jaqsy jazyp kete ala­ty­nyna jazýshynyń kúmáni bolmaǵan. Sóz­ge erkindik berip, aspanǵa ushyryp qoıa ber. Oqıǵa jaılap qana bastalyp, adamdy murttaı ushyratyn kúıge jetkenshe aryn­dap kete bersin, onyń boıy balqyp, silesi qatqansha toqtama. Sonan keıin oqý­shy erkin tynysyn alatyn shamaǵa deıin jetkize shıelenisti báseńdete tús – jazýshynyń bizge aıtqan syry osyndaı. Bul ózine ońaı, estip otyrǵan adamǵa odan da ońaı, biraq ózinen basqa eshkim de baǵyndyra almaǵan kórkemdik talap (sheberlik) bolyp qalǵany ǵana shyndyq. Mysaly, shal Golfstrımge qaıyǵymen bir ózi ǵana shyǵyp júrdi. Kúnde jamaýdan saý jeri joq jelkenin kóterip kele jatady. Tas-talqany shyqqan jasaqtyń qulaǵan týy sııaqty. Bári de kórip otyr, kúlki de estiledi. Aıanysh etýshiler de joq emes. Biraq shal kúıreýge jaralmaǵan. О́zi de kúshtini qanshalyqty moıyndap ót­se, teńiz de sol. Ol júzinshi kúni de te­ńizge júzip shyǵar edi. Santıago te­ńizge shyq­qan sol 85-shi kúni salmaǵy jar­ty tonna, uzyndyǵy on segiz fýt bo­latyn jaıyn balyq qarmaǵyn qaýyp, ony­men úsh kún teńizde júzip, sosyn ony garpýnmen túırep óltirip, endi ony ózi qaıyǵyna tańyp ap, sosyn alty birdeı akýlamen aıqasyp, onyń birinshisin garpýnmen jaıratyp, ekin­shisinen garpýnymen qosa sý túbine ketirip, úshinshisi men tórtinshisin es­kekke baılaǵan pyshaǵymen óltirip, be­sin­shisine pyshaǵyn syndyrtyp, al­tynshysyn toqpaqpen toqpaqtap jú­rip teńiz tereńine jiberip, aqyry julyp tartyp taýysqan jaıynnyń qý qańqasyna qaraýǵa dáti jetpeı, teńizdiń kermek sýyna kózi jasaýraı qarap, olar­dy jeńgenimen, aıaǵynda olardan je­ńilip, lashyǵyna áreń jetse de «Biraq, adam kúıreýge jaralmaǵan.

Adamdy qur­týǵa bolar, al jeńýge bolmaıdy» deı­­tin óz sózin, áıgili hemıngýeılik fra­­­­­zany, jansebil tózimmen, isimen, ada­­­mı kúreskerligimen, sodan soń dár­mensiz qarttyǵymen ádebıet betinde dá­leldeıtinin bildi me? Jalpy, jazýshy men Santıagony bólip qaraýǵa bolmaıdy. «Men de Klemenso sııaqty seksen bes jasqa kelgenge deıin tuǵyrdan taımaǵan erkek bolyp qalsam deımin. Biraq Bernı Barýh tárizdi bolǵym kelmeıdi... Bul jalǵanda bári de óter-keter, baıaǵy bet bitkenniń sulýy bolǵan Floıd sııaq­tanyp, bir kezde meniń de súıegim qýrap qalar. Bas saýǵalaý degen tek aýzynan ana súti ket­pegenderdiń isi ǵoı. Qorǵaǵan shebińdi ustap turýǵa bolmaǵan kezde, qaıtseń de ony jaýǵa qymbatqa túsi­retiniń sııaqty, bul ómirden syıly bolyp ketetin kezegi kelgende de kim janyn aıap qalatyn edi. О́lý – degen qıyn jumys emes». Ol osy oıyn aıtqan kezde 50 jasta jáne «Shal men teńiz» jazylýǵa 2 jyldan astam ǵana ýaqyt qalǵan bolatyn. Santıago da qorǵansyz qarttyq pen qorlyqqa shydamaı, balany esine qansha ret aldy, biraq jeńilýdi oılaǵan joq, al ólimnen qorqatyn adam teńizge shyqpaıdy, oǵan 4 kúngi arpalys dálel. Biz bul shyǵarma týraly onyń kóleminen de kóp dúnıeler jazylǵanyn, aıtylǵanyn qaperge alyp qarasaq, jazýshynyń atylyp ólýin «mu­ra­gerlikke» jorıtyndaı yńǵaı joq. Ol atylyp ólýden buryn da ózin-ózi atyp óltirgen deıtin oılardy ómiri men shy­ǵar­mashylyǵyna qarap qısyndaǵan ja­zý­shy, qatelespesem Markes edi. Ol áde­bıet aıdynyna «Shal men teńizden» keıin talaı shyqty, biraq ne ákeldi? Ol shy­ǵar­mashylyǵynyń sońǵy jyldarynda ­Santıagonyń kúıin keshpedi me eken? Ol da qorǵansyzdyq pen qarttyqqa ymyra­syz kúres asha aldy. Ol emhana men ál­de­bir tasadan qysym jasap, qyspaqqa al­ǵan­dardyń aldynda jeńilgisi kelgen joq... 

E.Hemıngýeı «Shal men teńizde» adam deıtin jaratylystyń taǵy bir qy­­ryn tabıǵatpen, sol tabıǵattaǵy ta­ǵy bir alyp ta sulý kúshpen betpe-bet kel­tire otyryp, kóp daýys, kóp únmen te­reń ashty. Munda keıipkerler biz oı­la­ǵandaı az emes. Shal sóılep ketkende aınalasynda beınebir kóp adam júr­gendeı áserde qalasyń. Ol jalǵyz emes! Onyń kustarmen, balyq­tarmen, teńizben sóılesýi, ómiriniń ótken shaq­taryna jasaǵan saıahattary, muńy men mahabbaty, ózinen myqtylarǵa tabynýy, sodan soń Afrıka dalasy, arystan­darmen júrgen túsi, monologtar men dıalogtar – kórkemdik qabattardyń as­tarynda jatqan keıipkerler álemi emeı ne? Al bir kezde jubaıynan qal­ǵan múliktermen qatar qabyrǵada ilinip turatyn onyń sýreti –  qaraǵan saıyn­ kóńilin bosata beregen soń shal ty­ǵyp qoıǵan. Kóılekteriniń astynda jat­qan jubaıynyń sol sýreti – shyǵar­manyń ishindegi aıtylmaı qalǵan mahabbat dastany. Demek, bul povest – tarıhı oqıǵalar men tarıhı adamdardy, tabıǵat pen adamdar arasyndaǵy máń­gilik qarym-qatynastardy, solardy qor­shaǵan zoomorfty álemdi, peızajdardy asqan únemshildikpen jazyp ári jazbaı ketken óz ýaqytyndaǵy qysqa roman!

Sentıabr aıynda, 85-shi saparynda salmaǵy 1,5 tonnadaı, uzyndyǵy 18 fýt (5,5 metrdeı) bolatyn alyp balyqty us­taǵan Santıago Manalındi (balany, ol shal  qur qańqamen kelgende úsh ret jy­laıdy) 12 ret esine alady, uly Dı Mad­jıony 8 ret, Qudaıdy 2 ret esine túsirgen 4 kúngi arpalysta, 6 akýlany óltirip, 5 ret qulap turyp, Gavana aralyna jetti. (Qarýy: garpýn, pyshaq, toq­­paq, rýmpel). Mine, bular «Shal men teńizdegi» eske alynyp, biraq jazyl­maı qalǵan hemıngýeılik joldar emes pe eken? 

Onyń keıipkerleri shetinen tabandy, shetinen jaýjúrek, atylǵan oqqa da kirpik qaqpaı qaraıtyn adamdar, munyń sebebi onyń ózi sondaı adam. Dj.London ekeýiniń tabıǵaty men bolmysy jáne bolmys pen tabıǵatty saralaýlary uqsas. Bul jaǵynan kelgende ol da eshkimge uqsamaıtyn jalǵyz jazýshy bolyp qalmady.

1929 jyly «Qosh bol, maıdan!» ro­manyn jazǵan Hemıngýeı zamandasy, «joǵalǵan urpaqtyń» ókili E.M.Remarkti qaıtalaǵan joq, dálirek aıt­saq, oǵan uqsamady. Ekeýiniń de romany 1929 jyly jazylyp, jarııalanǵan. Taǵ­dyrlary men shyǵarmashylyq joldary da birdeı. Biraq, E.Hemıngýeı alǵashqy romanymen soǵys taqyrybyna ózgeshe kel­genin aıttyq, sondyqtan atalǵan romany da sonyń jalǵasy bolyp shyqty. Al soǵysty barlyq sumdyq sýretimen ásh­kere etken «Batys maıdanda ózgeris joq» (1929), «Qaıtqanda» romandary jazý­shyǵa óz sózimen aıtqanda ári jaqsy maǵynasynda «neni jazbaý keregin» sez­dir­di. Ol soǵystyń qandy kartınasyn jasaýǵa talpynǵan joq, onyń saldaryn jazdy. «Kún de shyǵady» (Fıesta) men «Qosh bol, maıdan!» osynysymen óz­­geshe.

Genrı Frederık pen Ketrın Barklı arasyndaǵy tańǵajaıyp mahabbat –soǵys­taǵy sezim sımfonııasy. Onyń ja­nyńa shattyq quıatyn úninde uly ómir jat­qan edi. Ol Genrı men Kettiń naǵyz ma­­­habbatqa bólenetin shaǵynda jáne basqalardyń da osyndaı jastarynda kórýge tıis ómirlerin kimder tas-talqan etip otyr. О́rimdeı jastar qan tilemeıdi, ol – kekselerdiń isi. Jaraly soldattyń janaıqaıynda óz ómirinde kórýge tıis adamı lázzattardyń joqtaýy jatsa, tánin tesken oqtar mahabbat úshin týlaıtyn qanyn qara jerge aǵyzsa, al Ketke solardyń kózindegi úreıin kórýge jazsa, demek soǵys ádiletsiz.

Adamdy jyrtqyshqa aınaldyrý qıyn emes, al jyrtqyshty adamǵa aınaldyrý beımúmkin. Mahabbattan, sezimnen aıyrylǵan adamdar da aıýan sııaqty. Soǵys adamdardy sol qasıetten jurdaı bolýǵa májbúr etedi. Soǵystyń sol zulymdyǵynan qashqan qos ǵashyq, eki qyrshyn jas, eki adam – ómirge, tarıhqa, ujdanǵa, otanǵa qııanat jasaǵan joq, tipti ondaı oıdy oılap kórmedi. Al soǵystyń kózimen qaraǵanda – qashqyn-dezertırler.

Ket te soǵys qurbany, Genrı eki ese soǵys qurbany. Ol bárinen aıyryldy. Ol endi eshkim emes. Ol endi Ketti taba ma? Ol ózin saqtaı ala ma? Ol endi urpaq ákele ala ma? Ol ózi bar ma? Múmkin, jaqsy ómirge jetken shyǵar, alaıda onyń kózinen, esinen Ket­ter, ólgen soldattar, soǵys sýretteri kete me? Soǵys jarasy jazyla ma? Mi­ne, osy nárse adamdarǵa jazýshynyń aýzy­men «Qosh bol, maıdan!» degen sóz­di aıtqyzǵanymen, olar: qaıǵylar, qa­si­retter, zulymdyqtar, ólimder qosh­tas­paıdy eken. Al ózderine zamandas­tary «sender azǵan urpaqsyńdar!» dep kiná taqqanda, olardyń eseńgiregen, araq­qa tym úıirligin, tipti adam óltirip jibe­­retinin, qatygezdigin betterine basý úshin aıtqan, alaıda soǵan kim kináli degenge aýyzdaryn ashpaıdy. Jaýap: ózi­niń, Remarktiń shyǵarmalarynda tursa da...

«Qosh bol, maıdannyń» birde shıry­ǵyp, birde báseńdep, (qońyr muń men ja­lyndy mahabbat sátterin baıandaǵan kez­derde) únemi qozǵalys ústinde baıandalatyn oqıǵalar tizbeginde lırıkalyq mý­zykaǵa tán yrǵaq bar. Úzik-úzik úl­ken ómir sýretteri bar. Romannyń, ási­rese sońǵy taraýyn, qyryq birinshi ta­raý­dy oqý – sol mýzykanyń shyrqaý shyń­ǵa sharyqtap baryp úzilgen qaraly mar­shyn tyńdaý. О́te aýyr! Kettiń soń­­ǵy sózderi, sońǵy áreketteri asa aýyr, qasiretti kórinis. Genrıdiń, so­ǵys kór­gen adamnyń ómir aldyndaǵy dár­mensizdigi, dalbasa, maǵynasyz oıla­ryndaǵy maǵynalylyq, qur sandalý men dámhanalardy oısyz, tilsiz aralaý, ótken ómir­diń keıbir sumdyq isteri (tomardy otqa tastap, ondaǵy qumyrsqalardyń qy­rylǵanyn qarap otyryp, ózin olar úshin Táńirideı sezingeni men sońǵy sát­tegi Ketrın ekeýiniń ómirlerimen oınap otyrǵan tap sondaı belgisiz kúsh, Qu­daı bardaı sezilýi...), aqyry jansyz tánniń janynda jalǵyz qalǵany, bu­nyń endi esh maǵynasy joq ekendigi, sosyn jaýyp turǵan jańbyr astymen otelge ketip bara jatýy – eshbir pa­fos­syz soǵys týǵyzǵan realdy ómir. Hemıngýeılerdiń ómiri. Soǵys ur­paq­ta­­rynyń, sol úshin týyp, sol úshin ól­gen, ólmegeni – «azǵan urpaq» degen ataq alǵandardyń ómiri. Endi esińizge tú­sirip kórińizshi, Andreı Bolkonskıı ju­baıy knıagınıa Lıza tolǵaq ústinde jat­qanda qandaı sezimderdi basynan ke­shýshi edi. Ol da maıdannan kelgen bo­latyn. Lıza óziniń kórýge tıis tamasha ómiriniń osynshalyq aýyr azapqa sal­ǵanyna jylap jatyp Bolkonskııge «Ne ­úshin?» degen suraq qoıýshy edi ǵoı. Ol da óledi. Osy epızod: Lıza men Ket, Andreı men Genrı lınııasynda úndestik bar. E.Hemıngýeıdiń «aqyl-esimnen aıy­rylǵanda nemese qol jetpeıtin bıikke shyqqanda bolmasa, Tolstoı myr­zaǵa qarsy saıysqa shyǵýǵa ómiri bara qoımaspyn» deıtin áıgili sózinen klas­sıkterden neni úırengenin, durys ma­ǵynasynda qandaı áseri bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Demek, ol da úlgi kórgen úlken ádebıettiń kóp shákirtteriniń biri.

Jazýshy J.Shashtaıulynyń «Shal men jylqy» degen povesin qolyma alǵash alǵanda taqyryp tanys boldy. Qazaq jazýshysynyń povesi «Shal men teńiz» romanymen taqyryptyq jaǵynan da, qurylymdyq jaǵynan da, kórkemdik sheshimi jaǵynan da ózara úndesetin sııaqty. «Shal men jylqyda» shaldyń aınalasymen qarym-qatynasy, ulttyq minez-qulqy, soǵan saı tanym-túsinigi, tabıǵatpen etene baılanysqan ómiri, oǵan shaǵatyn muńy men armany, dalanyń peızajy, jylqy men qazaq, mine osy qos qundylyqtyń jolyndaǵy kúresi, eń sońynda, sol jylqynyń tú­bine jetken ómir teńizindegi «akýla-adamdardyń» (E.Hemıngýeı shaldyń aýzymen akýlalardy biryńǵaı jaman dep sıpattamaǵan, ony da ózimen salystyryp baǵalap otyrdy, týysy sııaqty) aldynda shujyǵyn qolyna ustap otyrǵany jeńilis emes, biraq jeńis te emes edi. Biz kóz aldymyzǵa eki shyǵarmadaǵy eki shaldy óziniń kórkem keńistigine shyǵaryp qoıyp, ásirese kameralyq planda keń baqylap qarasaq, názik bir úndestik baıqalady. Muny da naqty mátindik mysaldarmen dáıektep, áser, yqpal, elikteý degen kúı­ki sózderden arashalaı alsaq, onda bul áde­bı áserdiń, rýhanı jalǵastyqtyń biz­degi mysaly ǵana emes, qazaq jazý­shysynyń ózinshe tapqan ózgeshe ulttyq izdenisteriniń bir úlgisi. О́kinishke qaraı álem ádebıetindegi, sondaı-aq qazaq pro­zasyndaǵy Hemıngýeı úlgisiniń kóbi ju­pyny ǵana qaıtalaýlardan asa al­maǵan.

 

Ádebı áńgimeni uıymdastyrǵan Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»