Syrtqy saıasattaǵy serpindi sabaqtastyq

Qasym-Jomart Toqaev saılaýal­dy baǵdarlamasynda kópvek­tor­lyq qaǵıdasyn ustana otyryp, strategııalyq seriktes memlekettermen – Reseı, Qytaı, AQSh, Orta­lyq Azııa elderimen, Eýropalyq odaq, Azııa jáne Taıaý Shyǵys memle­ket­terimen teń, dostyq qarym-qaty­nasty, sonymen qatar BUU, TMD, EAEO, ShYU, EQYU, AО́SShK sekil­di basqa da halyqaralyq uıymdarmen baı­lanysty nyǵaıta túsetinin málimdegen-di.

Prezıdent retindegi alǵashqy sheteldik saparyn Reseıden basta­dy. Munyń sebepteri jeterlik. Álem­de qurlyqtaǵy eń uzyn ortaq sheka­ra, bir ekonomıkalyq uıym aıasyn­daǵy odaqtastar, kórshi, stra­te­gııalyq áriptes. Qazaqstannyń saý­da aınalymyndaǵy Reseıdiń men­shik­ti úlesi 19 paıyzdy quraıdy. Inves­tısııalyq yntymaqtastyq qarqyn­dy damyp keledi. Elimizde reseı­likter qarjy quıǵan 9 myńnan astam kásiporyn tabysty jumys istep otyr. Munyń bári, árıne eskerildi.

Osy oraıda Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınniń Qasym-Jomart Toqaevtyń Memleket basshysy retinde Reseıge alǵashqy saparyna sımvoldyq mán bergenin aıta ketken jón. «Siz qarym-qatynasymyzdyń deńgeıin bilesiz jáne ózińiz de buǵan kóp úles qostyńyz. Sizdiń búgingi saparyńyz keń aýqymdaǵy ekijaqty odaqtastyq baılanystarymyzdy nyǵaıtýǵa septigin tıgizetinine senimdimin», degen edi V.Pýtın.

Ekinshi sheteldik sapar О́zbek­standa jalǵasty. Baýyrlas memleket ári Ortalyq Azııadaǵy irgeli el. Ekonomıkalyq baılanys ta jańa kezeńge qadam basyp keledi. Máselen, byltyr taýar aınalymy 2,5 mıllıard dollarǵa jetti.  О́zbekstanǵa sapary barysynda onyń kólemin 5 mıllıard dollarǵa jetkizýge ýaǵdalasty. Sondaı-aq 2019 jyl «Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy jyly» bolyp jarııalandy. Bul – eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa kezeńge aıaq basqanyn kórsetedi.

Kelesi saparlardyń Qyrǵyzstan men Tájikstanda jalǵasýynyń da mańyzy zor. Birinshiden, Bishkekte Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńe­­siniń otyrysy ótti. Búginde ShYU halyqaralyq arenada aıtary bar irgeli uıymǵa aınalǵany bel­­gili. Qazirgi tańda oǵan Eýrazııa qur­lyǵyndaǵy kóptegen memleket múshelikke ótti. Bul jolǵy jıynda uıymǵa múshe memleketterdiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵy talqy­landy. Qazirgideı almaǵaıyp zamanda aımaqtaǵy tynyshtyq kim-kimge de kerek. Qysqasha aıtqanda, atalǵan uıymnyń Qazaqstan syrtqy saıasatyndaǵy alar orny erekshe.

Budan bólek, Shanhaı ynty­maqtastyq uıymynyń Hatshylyǵy men «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy Memorandýmǵa qol qoı­dy. Memleket basshysy Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekovpen, QHR Tór­aǵasy Sı Szınpınmen, sondaı-aq Aýǵanstan Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Muhammed Ashraf Ǵanı­men ekijaqty kezdesýler ótkizdi.

Al Dýshanbede Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń kezekti sammıtine qatysty. Sonymen qatar Qatar Ámiri Tamım ben Hamad Ál Tanımen, Tájikstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Emomalı Rahmonmen, Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵanmen kezdesti.

Taıaýda Q.Toqaev Qytaıǵa mem­lekettik saparmen baryp qaıtty. Munyń da óz sebebi bar. Qytaı – kórshiles jatqan, álemniń alyp ekonomıkasynyń biri. Elimizge keletin taýardyń basym bóligi de osy elge tıesili. Qytaı – Qazaqstannyń syrtqy saýda jáne ekonomıka sala­syndaǵy asa iri seriktesteriniń biri. Eki el arasyndaǵy saýda aınalymy byltyr 11,4 paıyzǵa artyp, 12 mıllıard dollarǵa jetti. Táýelsizdik jyldary Qytaı Qazaqstanǵa 20 mıllıard dollarǵa jýyq ınvestısııa saldy. Qazaqstan arqyly Qytaı jáne Azııanyń basqa da elderin Eýropamen, sondaı-aq Taıaý Shyǵyspen baılanystyratyn 5 temir jol jáne 6 halyqaralyq avtokólik joly ótedi. Bul Qazaqstan arqyly Qytaıdan Eýropaǵa jáne keri qaraı júkterdi 15 kúnde jetkizýge múmkindik beredi.

Qazaqstan joǵary sapaly bıdaı eksporty boıynsha álemdegi aldyńǵy 10 eldiń qataryna kiretini málim. Qytaıǵa sapary barysynda osy baǵytty jandandyrý máselesi aıtyldy. Byltyr Qytaıǵa eksporttalǵan bıdaı kólemi 550 myń tonnaǵa jetti. Endi ony 3,5 esege, ıaǵnı 2 mıllıon tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa áleýetimiz jetedi. Sondaı-aq jylyna 100 myń tonnaǵa deıin as tuzyn, sút ónimderin, qus etin, sıyr etin, qoı etin, shoshqa etin, un, dándi jáne burshaq, maıly daqyldar jetkizýge múmkindik bar. Munyń bári eki el arasyndaǵy kóp deńgeıli qarym-qatynastyń bite qaınasqanyn kórsetse kerek. Osy sapar barysynda ınfraqurylym, saýda, ınvestısııa, qarjy, aýyl sharýashylyǵy, tehnologııa salalaryn qamtıtyn birqatar mańyzdy qujatqa qol qoıyldy.

Memleket basshysy «ekologııalyq taza azyq-túlik óndirisin ulǵaıtyp, Qytaı naryǵyna shyǵarýǵa nıetti» ekenin atap ótti. Endeshe, syrtqy saıasattaǵy qadamdar memleketimizge, ulttyq bızneske, ár azamatqa naqty paıdasyn tıgizedi dep aıtsaq qateles­peımiz.

Q.Toqaev óziniń saılaýaldy baǵ­darlamasynda da, ulyqtaý rásimin­degi sóılegen sózinde de beıbit­shil, teńgerimdi, syndarly syrtqy saıasat júrgizetinin aıtyp ótken-tuǵyn. Sondaı-aq saıası, saý­da-ekonomıkalyq, mádenı, gýmanı­tarlyq salalarda ulttyq múddeni qorǵaıtynyn da málimdedi. Joǵa­ryda aıtyp ótkenimizdeı, munyń alǵysharttary jasaldy. Buǵan elordada ótken kezdesýlerde de kýá boldyq. Memleket basshysy búginge deıin 28 ret sheteldik qonaqtarmen kezdesken eken. Olardyń arasynda Reseı Federasııasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Alekseı Borodavkın, AQSh Memlekettik hatshysynyń orynbasary Devıd Heıl, Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııa jónindegi arnaıy ókili Peter Býrıan, Islam damý banki tobynyń prezıdenti Bandar Hadjar sekildi mártebeli meımandar bar.

Osy oraıda, Memleket basshy­sy­nyń kezdesýleri eki baǵytta órbi­genin aıta ketken jón. Birinshisi – saıası baǵdar. Iаǵnı, AQSh Mem­lekettik hatshysynyń orynbasary Devıd Heıl, Ortalyq Azııa el­deriniń syrtqy ister mınıstrleri, Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııa jónindegi arnaıy ókili Peter Býrıan, AQSh kongressmenderi De­vın Nýnes pen Rık Kroýfordpen kezde­sý arqyly pragmatıkalyq, konstrýk­tıvti, kópvektorly syrtqy saıası baǵytymyzdy jalǵastyra bereti­nimizdi baıqatty.

Ekinshi baǵyt – ınvestısııalyq-ekonomıkalyq baǵdar. Qazirgi tańda álem elderi oqshaý, eshkimmen aralas­paı ómir súre almaıtyny belgili. Halyqaralyq arenada ulttyq múd­demizdi qatań saqtap ári qorǵaı oty­ryp, ınvestısııalyq saıasat júrgi­zý­diń mańyzy zor. Qazaqstan álemde ózin beıbitsúıgish, ashyq, senimdi memleket retinde úlken bedelge ıe jáne halyqaralyq isterde jaýapty seriktes retinde tanyldy. Q.Toqaev saılaýaldy baǵdarlamasynda eli­mizge ınvestısııalar tartýda Qazaq­stan­nyń osy ýaqytqa deıingi halyq­aralyq senimin tıimdi paıdalanaty­nyn jetkizgen-tuǵyn. Osy baǵyt­ty odan ári jalǵastyrý úshin Mem­­leket basshysy Fransııanyń Eko­no­mıka jáne qarjy mınıstri Brýno Le Mer, Dúnıejúzilik bank­tiń vı­se-prezıdenti Sırıl Mıýl­ler, Eý­ropalyq qaıta qurý jáne damý ban­kiniń prezıdenti Sýma Chak­rabar­tı, Islam damý banki tobynyń pre­zı­denti Bandar Hadjar sekildi álem­dik ekonomıkaǵa yqpaldy tul­ǵa­lar men «Anadolu Group» kompa­nııa­sy­n­yń prezıdenti Týndjaı Ozıl­han, ExxonMobil Production Com­pany prezıdenti Nıl Daffın, «Shev­ron» kompanııasynyń dırektorlar ke­ńesiniń tóraǵasy jáne bas atqarýshy dırektory Maıkl Ýırt sekildi eli­mizge ınvestısııa salǵan kompanııalar ókilderin qabyldap, aldaǵy damý baǵytymyz týraly suhbat qurdy.

Aıtpaqshy, myna nársege nazar aýdara ketkendi jón kórdik. Prezı­dent kezdesýde aǵylshyn, fransýz, qytaı tilderinde emin-erkin sóı­leı­tin polıglot ǵana emes, syrtqy saıasattyń búge-shigesine deıin biletin saıasatker ekenin suhbattasýshylarǵa moıyndata bildi. Buǵan Qytaıda elshilikte qyzmet atqarǵany, BUU Jenevadaǵy bólimshesiniń Bas dırektory jáne BUU Bas hatshysynyń orynbasary qyzmetin atqarǵany óz septigin tıgizgeni anyq. Osyndaıda áıgili tulǵa Nelson Mandelanyń «Eger bireýmen túsinikti tilde sóı­lesseń, til tabysa alasyń. Al onyń ana tilinde sóıler bolsań, ol seni júregimen túsinedi» degen sózi oıǵa oralady. Endeshe, Prezıdent ınves­torlardyń ana tilinde sóıleý arqyly olardyń júregimen túsinýine jaǵdaı jasaǵanyna senimimiz mol.

Jalpy, Prezıdent syrtqy saıa­sat­­ta asa úlken ózgerister jasa­maı-aq, Qazaqstannyń geosaıası jaǵ­daıy­nan týǵan kópvektorly baǵyt­ty usta­natynyn kórsetti. Dıplo­matııalyq qyzmettiń barlyq laýazymdarynda jumys isteı otyryp, is júzinde úlken saıasatta tepe-teń jol júrip, saıasat Olımpine shyqty. Halyqaralyq arenada saıası sheshimder qabyldaýǵa qatysatyn, álemdik deńgeıde orny bar saıasatkerge aınaldy dep kesip aıtýǵa tolyq negiz bar.