Elbasy, qazaq dıasporasy jáne el bolashaǵy

Elbasynyń tapsyrmasymen quryl­ǵan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy etnostyq kóshi-qonǵa, ıaǵnı sheteldegi qa­zaqtardyń atajurtqa kóship kelýine aıryqsha kóńil bóldi. Bul úshin qaýym­dastyq qyzmetkerleri shetelderge jıi shyǵyp, ondaǵy qazaqtarǵa atajurtqa oralýdyń jol-jobasyn kórsetip, keletin otbasylardyń tizimin jasap, kóshi-qon mekemelerine ótkizip otyrdy. Jergilikti ákimshiliktermen baılanys jasap, kelgen qandastardyń durys ornalasyp, jańa ortaǵa tez beıimdelýine kómektesti.

Bul jyldary Qazaqstan úkimeti kóshi-qonǵa aıryqsha ynta-yqylas tanytyp, barlyq jaǵdaıdy jasady. Mońǵolııadan bastap, sonaý arab elderi men Túrkııaǵa deıin arnaıy ushaqtar men kólikter jiberip, aǵaıyndardy júzdep, myńdap kóshirip ákeldi. Jyl saıynǵy kóshi-qon kvotasynyń sany 20 myń otbasyna deıin kóterildi. Bul kósh 90-jyldardyń ortasynda aıryqsha mol bolyp, qandastardyń sany jylyna 170 myńǵa deıin jetti. 2000 jyldardyń ortasynda da bul kósh 60-70 myńnyń tóńireginde boldy. Sóıtip Qazaqstanǵa 1 mln-nan astam qandasymyz oraldy.

Búgingi tańda respýblıka halqynyń jalpy sany 18 mıllıonnan asyp, 19 mıl­lıonǵa bet aldy. Eger 1 mln qan­dasymyz kelmegende Qazaqstan halqy­nyń sany qazirgi deńgeıge jete almas edi; áleýmettik-ekonomıkalyq dáre­jemiz, mádenı-rýhanı jaǵdaıymyz dál qazirgideı bıikke kóterilmes edi.

Etnostyq kóshtiń qazirgi jaǵdaıy

Sońǵy ýaqytta syrt jerlerdegi aǵaıyndarmen baılanystyń burynǵydan áldeqaıda álsirep, tómendegeni anyq. Buǵan shetel qazaqtarynyń atajurtqa kelýiniń azaıyp, syrtqa ketýshilerdiń kóbeıgeni dálel. Baspasózde jaryq kórgen resmı derekterge súıensek, 2017 jyly Qazaqstanǵa bar bolǵany 16,1 myń adam kelgen, al ketýshiler odan áldeqaıda kóp, ıaǵnı 37,7 myń adam. 2018 jyly Qazaqstanǵa 12,8 myń adam kelse, shetelderge odan úsh eseden artyq, ıaǵnı 41,9 myń adam ketken. Al 2019 jyldyń alǵashqy alty aıynda Qazaqstanǵa kelýshiler 5 myńnan sál ǵana assa, ketkender tórt ese kóp, ıaǵnı 20 myń bolǵan.

Mine, osy aıtylǵan málimetter jyl ótken saıyn Qazaqstanǵa kelýshilerdiń úzdiksiz kemip, ketýshilerdiń kóbeıgenin anyq kórsetedi. Kez kelgen memlekettegi halyq sanynyń ósýin kórshiles elder­men salystyryp baǵalaý kerek. Mysaly, 1967 jyly О́zbekstanda 10 mıl­lıon 896 myń halyq bolǵan. Sol kezdegi Qazaq­stan halqy 12 mıllıon 400 myń, ıaǵnı ózbekstandyqtardan 2 mıllıon artyq eken. Al sodan týra elý jyl ótken­de, ıaǵnı 2017 jylǵy esep boıynsha О́zbekstan halqy 34 mıllıonǵa jaqyndap, úsh ese kóbeıipti. Bul jyldary Túrikmenstan, Tájikstan jáne Qyrǵyzstan halqy da úsh ese kóbeıgen.

Al Qazaqstan halqy bul jyldary úsh emes, bar bolǵany jarty ese ǵana ósip, 18 mıllıonnan áreń asqan. Iаǵ­nı, Qazaqstandaǵy demografııalyq ósim kórshi eldermen salystyrǵanda óte tómen. Halyq sanynyń ósýindegi mun­daı olqylyqtar elimizdiń áleýmettik-eko­nomıkalyq jaǵdaıyna, qorǵanys qabileti men qaýipsizdigine keri áser etetini anyq.

Sheteldegi aǵaıyndardy atajurtqa ákelý – eń aldymen bizge, ıaǵnı Qazaqstan­nyń ósip-órkendeýi úshin kerek. О́ıtkeni Qazaqstan – búkil álem boıynsha jer kólemi jóninen eń aldyńǵy orynda, al halyq sany osy keń jermen sa­lys­tyrǵanda eń sońǵy oryndardyń bi­rin­de turǵan memleket. Iаǵnı, biz osyn­­daı keń jerdi 20 mıllıonǵa da jet­peı­tin halyqpen erkin ıgerip, bıik dá­re­jege kóterile alamyz ba? Munyń qıyn­shy­lyǵy qazirden baıqalýda. Mysaly, mal ósiretin, kókónis egetin osynsha keń je­rimiz bola turyp, jeıtin etimizdiń, ishetin tamaǵymyzdyń basym bóligin О́zbekstannan bastap, alys-jaqyn shetelderden tasımyz. Kıetin kıimimizdi Qytaı men Qyrǵyzstannan ákelemiz. Sál birdeńe bolsa aýyldyq jerlerde jumys joq deımiz, biraq sol aýyldarǵa álemniń ár túkpirinen san myńdaǵan eńbek mıgranttary, ıaǵnı gasterbaıterlar kelip, úı salyp, qurylyspen aınalysyp, egin egip, mal ósirip, paıda taýyp jatqany qaperimizge kirmeıdi.

О́tken jyly kóshi-qon qyzmeti arqy­ly 438 myń sheteldik Qazaqstanda ju­mys isteýge ruqsat alǵan. Oǵan qosa О́z­bekstan, Tájikstan, Armenııa, Ázer­baı­jan, Moldova, Grýzııa elderinen kelgen 175 myń eńbek mıgrantynyń jumys is­teý ruqsatynyń merzimi uzartylǵan. Al bıylǵy jyldyń 6 aıy ishinde Qazaqstan­da jumys isteýge 260 myń sheteldikke ruqsat berilgen («Egemen Qazaqstan», 12.07.2019 j.). Munyń syrtynda esh­qandaı ruqsat almaı, zańsyz jumys istep júrgen mıgranttar qanshama?

Al sonda bul jumystardy sheteldikter emes, ózimizdiń qazaqstandyqtar nege is­temeıdi? Bul týraly másele kóterilse, aılyǵy az, jumysy qıyn, jaǵdaı joq degen sııaqty tolyp jatqan syltaý aıtylady. Bul jaǵdaı Qazaqstandaǵy jer­gilikti halyqtyń ushan-teńiz baı jerdi tıimdi paıdalanýdy áli de meńgere almaı jatqanyn kórsetedi. Mine, osylarmen salystyrǵanda, syrttan keletin qandastar eńbek etýge barynsha beıim. Eshkimge alaqan jaıyp otyrmaıdy. Tirliktiń qaı salasynda bolsyn janyn salyp jumys isteıdi. Egin de egedi, mal da ósiredi. Shaǵyn kásipkerlikpen de aınalysady. Qandastardyń búginge deıingi nátıjeli eńbegi, jetken jetistikteri osyǵan aıqyn dálel.

Etnostyq kóshtiń erekshe qanat ja­ıyp, qandastardyń kóptep kelýi bizdiń memleketimizdiń qorǵanys qabiletin kú­sheıtip, qaýipsizdigin nyǵaıtý úshin de kerek. Sońǵy ýaqytta Qazaqstannyń ár óńirinde bos qalǵan eldi mekender, ıe­siz qalǵan jerler kóbeıýde. Osyn­daı jaǵdaıda jıyrma-otyz jyldan ke­ıin ne bolady? Turǵyndary barynsha kó­beıip, óz jerine syımaǵan kórshilerimiz Qazaqstannyń bos jatqan óńirlerine jan-jaqtan aǵylmaı ma? Ondaı jaǵdaıdy toqtatýǵa shamamyz jete me?

Etnostyq kóshi-qon, ıaǵnı qandastar týraly sóz bolǵanda osy másele, ıaǵnı el qaýipsizdigi erekshe este bolǵany jón. Bul másele aldaǵy ýaqytta Qaýipsizdik keńesinde arnaıy talqylansa da artyq­tyq etpes edi.

Kósh nege toqtap qaldy?

Kóshi-qon salasyndaǵy uzaq jyldardan beri júzege asyrylǵan jaqsy isterdiń aıaq astynan kedergige kezdesip, buryn-sońdy bolmaǵan qıyndyqtarǵa ushyraýynyń sebebi nede?

Munyń eń basty sebebi – Qazaqstan­daǵy joǵary oryndardyń etnostyq kóshi-qon máselesine durys kóńil bólmeýinen; shetel qazaqtarynyń elimizge qajet ekendigin túsinbeýinen týyndaıdy.

Shetel qazaqtarymen qarym-qaty­nas­tyń tómendep, qandastardyń kúrt azaıýynyń jáne bir sebebi – qazaq dıas­­­porasymen mádenı-rýhanı, oqý-bilim jáne kóshi-qon jóninen baıla­nys jasaýdyń bir júıege túsken naqty baǵ­darlamasynyń bolmaýy. Mundaı baǵdarlama «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańynyń negizinde jasalýy tıis edi. Sońǵy jyldary bul zańǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilip, birneshe ret qaıta qabyldandy. Mundaı jaǵdaıda jańa zańdy daıyndaýshylar da, ony qabyldaıtyn Parlament depýtattary da «Zańnyń osy jolǵy nusqasy óte keremet, qandastarǵa barlyq jaǵdaıdy jasaıdy» degen áńgimeler aıtady. Biraq zań qabyldanǵannan keıin onyń bári jaıyna qalady. Zańda kórsetilgen má­seleler durys atqarylmaıdy. Zańdy júzege asyratyn erejeler men basqa da qujattar jasalmaıdy. Sonyń saldarynan qandastardyń jaǵdaıy jeńildemek túgili, burynǵydan qıyndaı túsedi.

Osyǵan oraı jáne bir jaǵdaıdy atap aıta ketken jón. Reseıden bas­tap órkenıetti elderdiń bári etnostyq kóshi-qondy bir ortalyqtan basqaryp, naqty júıemen júrgizedi. Buryn Qazaq­standaǵy qandastar kóshi de osylaı uıym­­dastyrylatyn. Biraq keıingi ýaqyt­ta Qazaqstanda onyń bári toqtaǵan. Biren-saran oblystarda qandastarǵa ar­nal­ǵan beıimdeý ortalyqtary bar, biraq olardyń jumystary eshqandaı syn kótermeıdi. Osyndaı jaǵdaıdyń saldarynan qazirgi qandastar bala-shaǵasyn shubyrtyp, óz kúshterimen keledi. Kelgennan keıingi jaǵdaılary da ońaı bolmaıdy. Turatyn úıdi ózderi tabady. Turaqty tirkelý men Yqtııar hat alý úshin tolyp jatqan qu­jat jınaıdy. Buǵan da olardyń biraz aq­shasy, tórt-bes aı ýaqyty ketedi.

Qazirgi kezde kóshi-qonmen naqty kim aınalysatyny belgisiz. Kóshi-qon komı­teti áldeqashan taratylǵan. Qazir ol – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń quramyndaǵy shaǵyn bas­qarma. Ol basqarmanyń etnostyq kóshi-qon máselesin tolyq sheshýge shamasy jetpeıdi.

 «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańda etnostyq kóshti shetelderde uıymdastyrý Syrtqy ister mınıstrligine júkteletini atap kórsetilgen. Biraq bul mınıstrlik zańda kórsetilgen bul mindetti oıdaǵydaı oryndap otyr dep aıtý qıyn.

Sondaı-aq qandastardyń Qazaqstanǵa kelgennen keıingi kóp sharýasy Ishki ister mınıstrliginiń Kóshi-qon polısııa­syna baryp tireledi. Biraq bul mekemede etnostyq kóshi-qonnyń ereksheligin túsinip, janashyrlyq tanytý kenje qalyp tur. Atajurtqa at buratyn aǵa­ıynnyń azaıýynyń bir sebebi osydan týyndap otyr. Osyǵan oraı, myna jaǵ­daıdy atap aıtqymyz keledi. Sońǵy ýaqytta dúnıe júzi boıynsha kóshi-qon eń kúrdeli máselelerdiń birine aınalyp, bul jó­nindegi ereje-tártipter qataıtylýda. Biraq bul talap bosqyndar men eńbek mıgranttaryna qatysty. Al etnostyq kóshi-qon, ıaǵnı óz qandastary men otandastaryn kóshirip ákelýdegi shart-talaptar barlyq elderde de burynǵydaı jeńildikter jasaý negizinde júzege asyrylady. Buǵan Izraıl, Germanııa, Polsha sııaqty elderden bastap Reseıdegi etnostyq kóshi-qon týraly júrgizilip jatqan jaqsy ister aıqyn dálel.

Qazaqstandaǵy kóshi-qon mekemeleri úshin shetelden kelgen bosqyn da, jumys izdep júrgen gasterbaıter da, atajurtqa oralǵan qandastar da – barlyǵy bir sııaqty. Mysaly, qandastarymyz bel­gilengen merzimde turaqty turýǵa ruqsat alyp úlgermese, kóshi-qon polısııasy oǵan ereje buzdyń dep, aıyp salyp, shekaradan keri qýady. Keıde pasportyna Qazaqstanǵa qaıtyp kelýge bolmaıtyn «qara tańba» basady. Mysaly, Almaty oblysy Qarasaı aýdanyna Aýǵanstannan bala-shaǵasymen kóship kelgen bir top qazaq osyndaı qıynshylyqty bastan keshirýde.

Elbasy tapsyrmasy qalaı oryndalýda?

2017 jyly ótken Álem qazaqtarynyń V quryltaıynan keıin kóshi-qondaǵy jaǵdaı ózgerip, biraz másele bir júıe­ge túsedi dep úmittengen edik. Bul qu­ryl­­­taı­da Elbasynyń usynysymen Qaýym­dastyq Tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp Zaýytbek Turysbekov saılandy. Zaýytbek Turysbekov – kezinde joǵary laýazymdy qyzmetter atqarǵan, onyń ishinde biraz ýaqyt Kóshi-qon komıtetin basqarǵan belgili qaıratker.

Quryltaıda Elbasy sheteldegi qa­zaq­tarmen baılanys jasap, olardyń atajurtqa oralýyna keń jol ashý jó­ninde segiz baǵyttan turatyn mindetti atap kórsetip, Úkimetke naqty tapsyrma berdi. Bul tapsyrmanyń eń basty­larynyń biri – «Otandastar» qoryn quryp, osy Qor men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń birlesýinde shetel­degi aǵaıyndarmen baılanys jasap, olardyń atajurtqa oralýynyń bar­lyq máselelerin qamtıtyn keshendi baǵ­dar­lama ázirleý edi.

Búgingideı áńgimede qaýymdastyqtyń «Otandastar» qorymen ara-qatynasyna da toqtala ketkenimiz jón. Bul qor El­basy­nyń besinshi Quryltaıdaǵy tap­syr­masyna sáıkes dúnıege keldi. Arqa súıeıtin osyndaı tiregi bolmaǵan­dyq­tan qaýymdastyq kezinde kóp qıyn­dyqqa ushyraǵan. Ásirese qarjy má­selesi sharshatatyn. Sanaýly qyzmet­kerler jarytymsyz jalaqyǵa ju­mys istedi. «Otandastar» qory qu­ryl­sa, qaýymdastyq endigi jerde mun­­daı qıyndyqtardan qutylyp, qana­tyn keń sermep, bıikke kóteriledi dep sen­genbiz. Sondaı-aq shetel qazaq­ta­ry­men baılanysty nyǵaıtyp, kóshi-qon máselesine aıryqsha kóńil bólý jó­­nindegi usynystarymyzdy kezinde «Otan­dastar» qoryna da, qaýymdastyqqa da bergenbiz. Ol usynystardyń qansha­lyqty eskerilgeni bizge belgisiz. Shetel­degi qazaq dıasporasymen baılanys ja­saý­dyń mańyzdylyǵy men qajettiligi joǵaryda jan-jaqty aıtyldy. Endigi basty maqsat ta, negizgi mindet te – otan­dastarmen aradaǵy osy baılanysty odan ári nyǵaıtý. Bul úshin tómendegideı máseleler naqty qolǵa alynýy qajet:

Elbasy 2017 jylǵy Dúnıejúzi qa­zaqtarynyń quryltaıynda shetelder­degi qazaq dıasporasymen baılanys ja­sap, olardyń atajurtqa oralýyna jaǵdaı jasaý jóninde segiz túrli ba­ǵyt-baǵdardan turatyn mindetterdi naq­ty­laı kelip, bylaı degen edi: «Elim degen árbir qazaqqa Qazaqstannyń esi­gi árqashan da ashyq. Eshkimge shekteý joq. Kelgenderge qaýymdastyq ar­qyly barlyq jaǵdaıdy jasaýymyz kerek. Kóship kelýge nıet etken aǵa­ıyn­darǵa jol silteýdi turǵylyqty jerinen bastaýymyz kerek. Barlyq memleketterde bizdiń elshilikterimiz bar, sol elshilikterimiz azamattardyń qujattaryn qamdap, qonystanatyn jeri týraly keńes berýi tıis. Bul ju­mysty osynda otyrǵan Syrtqy ister mınıstrine tapsyramyn. Elge kelgen soń qujat túgendeý úshin árli-berli sabylý bolmaý kerek...

... Elimizde júzege asyrylyp jatqan «Serpin» baǵdarlamasyn kóbeıtip, shetten kelgen aǵaıyndarǵa beıimdeý kerek...».

Mine, sodan bergi eki jylda Elbasy­nyń úlken jıynda aıtqan osy tapsyrmalary qalaı oryndalýda? Aldaǵy ýaqytta osy máselelerge anyq jaýap berilip, bul jóninde búkil jurtshylyqqa jetetin ashyq áńgime bolýǵa tıis.

Keıingi kezde shetel qazaqtarymen baılanys jasaý jumystarynda «Otan­dastar» qory alǵa shyǵyp, Dúnıe­jú­zi qazaqtary qaýymdastyǵy keıin­ge yǵys­­tyryla bastaǵan. Bolashaqta osy má­seleni retteý kerek. Elbasy quryl­taıda bul eki uıym shetel qazaqtaryna qoldaý kórsetý jumystaryn birlesip júrgizsin dep atap kórsetti. Qandaı máselede de ár uıymnyń ózine tıisti aıqyn, naqty mindetteri bolýy kerek. Ár uıym óz mindetine ózi ǵana jaýap berýi tıis. Iаǵnı, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy men «Otandastar» qory biriniń jumysyn biri qaıtalamaı, árkim óz sharýasymen aınalysýy qajet. Eki uıymnyń árqaısysynyń ózderine tıisti mindetteri men atqaratyn jumystary naqtylanýy kerek. Sheteldegi qazaqtar­men baılanys jasaýdyń negizgi uıytqysy Dúnıejúzi qa­zaqtary qaýymdastyǵy bolǵany jón.

«Otandastar» qory men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyna sońǵy ýaqyt­ta qansha qarjy bólindi; ol qar­jy qaıda, ne úshin jumsalýda; onyń tıimdiligi men nátıjesi qandaı; she­tel qazaqtaryna qoldaý kórsetý men qandastar kóshin kóbeıtýde qandaı is-sharalar qolǵa alyndy; ol is-sharalardyń naqty nátıjesi bar ma, álde qarjy bosqa jumsalyp jatyr ma – bul máseleler jóninde naqty, aıqyn esep berilýge tıis.

Sondaı-aq bul saladaǵy qyzmetker­lerdiń naqty qandaı jumystarmen aınalysatyny ashyq, aıqyn bolǵany jón.

Bul jóninde «Otandastar» qory men qaýymdastyq jurtshylyqpen, quryl­taıshylarmen ashyq kezdesý ótkizip, esep berip otyrǵandary durys.      

Qazaq dıasporasymen baılanys jasaýdaǵy aıryqsha mańyzdy másele – etnostyq kóshi-qon, ıaǵnı qandastar kóshi ekendigi joǵaryda aıtyldy. Bul máselemen aınalysatyn burynǵy Kóshi-qon komıteti joq bolǵandyqtan alys-jaqyndaǵy aǵaıyndardyń atajurtqa oralýyn uıymdastyryp, qozǵaý salýdyń negizgi salmaǵy Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy men «Otandastar» qory­na túsedi. Soǵan oraı, qaýymdastyq pen qor aldaǵy ýaqytta tómendegideı eki máseleni erekshe eskerse deımiz. Onyń birinshisi – qandastar kóshin uıym­dastyrýdaǵy buǵan deıingi jaqsy isterdi odan ári damytyp, jalǵastyrý. Sondaı-aq etnostyq kóshti jaqsy júrgizetin elderdiń tájirıbesin zerttep, ońtaıly tustaryn paıdalaný. Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryl­taıyndaǵy Elbasynyń tapsyrmasymen qaýymdastyq keńsesi Almatydan Nur-Sultan qalasyna kóshirilgen edi. Elbasynyń bul sheshimi durys boldy. О́ıtkeni qaýymdastyqtyń ózi deń­geı­les uıymdarmen birge elordada otyr­­ǵany tıimdi. Sonaý toqsanynshy jyl­­dardyń ortasynda Elbasynyń tike­leı qoldaýymen Almatyda jańadan sa­lynǵan qaýymdastyqtyń tórt qabatty ǵı­maraty jıyrma jyldan astam she­teldegi aǵaıyndardyń atajurtqa kelgende taban tireıtin ortalyǵy boldy. Endigi jerde qaýymdastyqtyń ǵıma­ratyn burynǵy qalpynda saqtap, álem qazaqtarynyń ortalyǵy retindegi ju­mysyn jalǵastyra berýin qamtamasyz etý kerek. Bul úshin ǵımaratty Almaty qalasy ákimdiginiń qaraýyna berip, sheteldegi qazaqtarmen mádenı jáne iskerlik salada baılanys jasaıtyn or­talyqqa aınaldyrǵan tıimdi dep oılaımyz.

* * *

Sózimizdi túıindeı kele aıtarymyz, Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıy ótken eki jylda Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Nur-Sultan qalasyna jańadan qonys aýdardy, «Otandastar» qory jańadan shańyraq kóterdi. Al jańadan bastaǵan iste árqashan da túrli qıyndyq kezdesedi. Qaýymdastyq pen «Otandastar» qory bul qıyndyqtardy jeńip, quryltaıda Elbasy belgilegen tapsyrmalardy tolyq oryndap, alys-jaqyndaǵy aǵaıyndarmen baılanysty nyǵaıtyp, qandastar kóshin kóbeıtedi dep úmittenemiz. Bul úmit – jalǵyz bizdiń emes, shetelderdegi san mıllıon qazaqtyń úmiti. Bul úmittiń qalaı oryndalaryn aldaǵy ýaqyt kórsetedi.

 

 Sultanáli BALǴABAEV,

 Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

 jazýshy-dramatýrg, professor