Dańǵazalyq pen daraqylyq

Bul bizdiń de kópten beri kókeıi­mizde júrgen túıindi túıtkil edi. Pre­zıdent sol oı toǵysyn dóp basypty. «Dańǵazalyq, ysyrapshyldyq. Biz­ge dańǵazalyqty doǵaryp, ysyrap­shyldyqtan arylý qajet, deıdi Qasym-Jomart Kemeluly. – Osy tý­raly burynyraqta, áleýmettik je­lide pikirimdi de jazdym». Budan ári ol uly Abaıdyń kúlli adam bala­syn qor qylatyn úsh nárseniń biri na­dandyq ekenin bildirgenin aıta kelip, onyń dańǵazalyqqa da negiz bolatynyn meńzeıdi. Sol sebepti de Memleket basshysy budan ári: «Bizge nadandyqtan qutylý qajet. Táýel­sizdik jyldarynda memlekettik, ult­tyq ustanymǵa adal, bilimdi, ótkir, otan­­shyl jastarymyzdyń tutas bir býyny qalyptasty. Biz solarǵa arqa súıeımiz. Olar Abaı aıtqan bes asyl iske berik – talapshyl, eńbekshil, oıshyl, qanaǵatshyl, raqymshyl bolsa – onda bizdiń elimizdiń bolashaǵy jarqyn, juldyzy joǵary bolmaq!» degen túıin túıedi.

Osy rette uly aqynymyzdyń bes qashyq nárse – «ósek, ótirik, maq­tanshaq, erinshek, be­ker mal shash­paqtan» qashyq bolýdy úndeıtini eske túsedi. Bizdińshe, jo­ǵaryda aı­ty­latyn dańǵazalyq pen ysyrap­shyldyqtyń qaınar kózi osy maq­tanshaqtyqta jatyr. Keıde kókeıge osy bir shekten shyqqan da­raqylyq bizdiń qanymyzǵa sińip ketken joq pa, degen qaýip te keledi. Sebebi, bú­ginde bizdiń maqtanbaıtyn, asyp-tasymaıtyn nársemiz kem. Ne bolsa sony maqtan kórip, sony orynsyz ja­laýlata bergendi mártebe sanaıtyn sııaq­tymyz.

Qazir elimizde óte jaqsy sán-sal­tanatta turatyn baı adamdar men kúnderin ázer kórip júrgen kedeı kisilerdiń ara-jigi barǵan sa­ıyn ajyrap, keńeıip barady. Bi­raq bireýden qalǵysy kelmeıtin «na­mys­­shyl» qazaq keı retterde óz sha­masymen sanaspaı, ózgelerden qal­maýǵa umtylyp baǵady. Sóıtip qaryzdanyp-qaýǵalanyp júrip, toı ótkizedi. Mundaı faktiler kóp. Jurt osy úshin bankten joǵary ústememen nesıe alýdan da áli aryla almaı júr. Toılarymyzdyń aldy myńǵa deıin adamdy qamtysa, eń az degeniniń ózi eki júz adamnyń basyn qosady. Bizdiń aǵaıyn osylaısha kúlli álemde mundaı kól-kósir toı ótkizý dáýreniniń áldeqashan ótip ketkenin, munyń ornyna shaǵyn sheńberge jı­nalýdy úrdiske aınaldyrǵanyn uǵyna almaı keledi. Rasynda mundaı asta-tók toılar jahannyń órkenıetti elderiniń basym kópshiliginde joq. О́zimiz jolymyz túsip turatyn Túr­kııada, mysaly, eń bir baqýatty, elge syıly degen kisiniń óziniń toı saltanatynda 60-70 adamnan artyq qaýym jıylmaıdy. Endeshe, bizdiń de osylaısha etek-jeńimizdi jınaqtaıtyn, jan-jaǵymyzǵa jiti qaraıtyn, ár­birden soń «kórpemizge qaraı kó­siletin», osy bosqa shashylatyn aq­shany ózimizdiń, úı bolyp jatqan bala­larymyzdyń bolashaǵy úshin jumsaýdy mindetke aınaldyratyn ýaqytymyz jetti.

Qazirgi qazaq toılaryndaǵy ysyrap pen dańǵazalyqtyń, dara­qylyq pen beıbastaqtyń qandaı da bir jaq­sy nıetpen aqtap alýǵa kelmeı­tin nebir joıdasyz, keleńsiz kórinis­terin ǵalamtorda ara-tura jarııala­nyp turatyn beınejazbalardan da kórip júrmiz. Bulardaǵy paryqsyz asa­balardyń toıdy qyzyqty ót­kiz­bekshi bolyp neshe túrli bas­syz­dyqtarǵa baryp júrgenderi qat­ty kúızeltedi. Mundaı toı bas­qarý­shy­lary ózin de, ózge jurtty da naǵyz saıqymazaqqa aınaldyryp bitti. Olardyń aıtqandaryna erip, aı­daǵandaryna kónip, aldynda qulsha jóńkilip júrgen toıshyl qaýymǵa da tańqalmasqa áddiń joq. Toı­dyń tórine shyǵyp, tilek aıtý tár­tibi de jurtty ábden jalyqtyrdy. Keı­de asabalardyń pármenimen sondaı sóz kezegine 40-50 adamǵa deıin bir-aq shyǵatyn kezder de kezdesedi. Olar­dyń jáne túgelge jýyǵy, áıtpese kem degende onshaqtysy birinen biri aı­nymaıtyn jattandy tilekteriniń tıe­gin aǵytyp turyp alady. Bulardan jas jubaılardyń alatyn ónege, ǵı­braty qandaı bolmaq? Budan bólek, bi­rinen biri asyp túskisi keletin qazaq baılarynyń mıllıondaǵan teńgeni bostan bosqa shashyp, máz-maıram bolyp jatatyny  bylaıǵy qarapaıym halyqtyń nazasyn týǵyzyp, bul kúnderdiń kúninde narazylyq tol­qynyna ula­syp ketýi yqtımal. Osy sekildi toı­lar­dyń kópshiligi bizdiń ulttyq qundy­lyqtarymyzdy tárk etip, halqymyzǵa tán barlyq asyl qasıetterdi aıaqqa taptaýdyń kórbaq úlgisine aınalyp ketti. Sondyqtan da búgingi toı­lar­dan mán-maǵyna qashyp, ol qal­ta­ly­lardyń ózara jarysynyń ashyq alańyna uqsap barady.

Endi munyń bárine memleket tur­ǵysynan shekteý qoımasa bolmaıdy. Buǵan deıin buqaralyq aqparat qural­dary betterinde talaı ret qozǵalyp, jurt­tyń ashý-yzasyn týǵyza bastaǵan bul taqyrypqa qatysty Qasym-Jo­mart Toqaevtyń Senat Tóraǵasy ke­zinde áleýmettik jeli arqyly aıtqan oryn­dy oıy da bizdiń jadymyzda. «Úılený jáne basqa da toılarǵa degen kózqarasymyzdy ózgertip, olardy jańa úlgide ótkizý týraly BAQ-ta júrip jatqan pikirtalastardy qol­­daımyn, – degen edi ol sonda. – Kóz­boıaýshylyq, dańǵazalyq, ysy­rap­shyldyqqa belsheden batpaı, baýyrlas ózbek, túrik, túrikmen xalyq­tary sııaqty ulttyq dástúrge qaraı oıysý qajet». Al aıtylyp otyrǵan týys­tas halyqtarda shynynda da toı má­selesi baıaǵydan belgili bir tártip pen júıege keltirilip qoıylǵan.

Muny az deseńiz, ótken jylǵy sáýir aıynda О́zbekstan prezıdenti Shav­kat Mırzııoev atqarýshy bılik ókilderiniń asta-tók toılarda saıran salýlaryna tyıym salyp, olarǵa munyń ornyna muqtaj adamdarǵa kómek kórsetýdi usynǵan bolatyn. Budan ári ol eldegi toı saltyn qatań syn­ǵa alyp, ony tek tús mezgilinde bir saǵattyq etip qana ótkizý jáne qo­naqtar sanyn 150 adamnan asyrmaý jóninde zań qabyldaýǵa tapsyrma bergen edi. Kúni keshe, qyrkúıektiń 20-sy kúni О́zbekstan parlamenti osy máseleni arnaıy qarady. Sol kúni Olıı májilis Senatynda res­pýblıkalyq úılený toılaryn, otba­sylyq saltanattardy, janazalar men astardy ótkizýdi tártipke keltirý jó­nindegi komıssııanyń otyrysy ótti. Onda toı men janaza ótkizýdiń erejesi bekitildi. Ol boıynsha budan bylaı mundaı sharalarǵa qatysatyn adamdar sany 200-den aspaıtyn boldy. Osy sharalar dastarqanyna qoıylatyn palaýdan tek 250 adam ǵana aýyz tıedi. Al eki toı qatar ótken jaǵdaıda toı­ǵa 250 qonaq qatystyrylyp, 300 adam palaýǵa tartylmaq. Úılený toı­larynda jastardyń serýeni men jú­rip-turýlary úshin bólinetin kortejde úsheýden artyq jeńil kólik bolýyna ruqsat etilmeıdi. Sol sııaqty otbasylyq sharalarǵa eki oryndaý­shy nemese mýzykalyq top qana qatysa alady. Olardyń ózimen zańdy túrde kelisimshart jasalýǵa tıis. Mundaı ereje qazir Qytaıda da bar kórinedi. Ony Úkimet arnaıy qaýly alý arqyly bekitkenge uqsaıdy.

Qazir mamandar árádik mundaı talaptardyń bizge kerek ekenin kó­terip júr. Biz de muny qoldaımyz. Se­bebi, «Attyǵa erip jaıaýdyń tańy aıy­rylyptynyń» naqty deregin árdaıym kórip júrgen bizge eldegi teńsizdik jaǵ­daıyn túzetýdiń osydan basqa tıimdi tásili joq ekeni aıan bolyp otyr. Biz toılarǵa baılanys­ty osyndaı jalpyǵa ortaq bir ereje ornatý arqyly ǵana ul-qyzdaryn eshkimnen kem qylǵylary kelmeıtin qarapaıym ata-analardy bankten mıllıondap nesıe alyp, qaryzǵa kirýden saqtap qala alamyz. Jalpy muny barlyq deńgeıdegi memlekettik qyzmetkerler, ózimizden bastap elge úlgi kórsete bilýimiz kerek.

Osy rette ótken jyly kóktemde Qazaq ulttyq ádet-ǵuryp, salt-dás­túr akademııasy usynǵan qazaqtyń toıy­nyń jańa formatynda jalpy jurt­shylyq qoldaıtyn rasıonaldy dánek bar dep esepteımin. Bul ssenarıı jo­basynda eń aldymen buǵan deıin keminde 5-6 saǵatqa sozylyp kelgen toı­lardyń ýaqytyn 1,5-2 saǵattyń kó­lemine shaqtaý, ony kreatıvti fýr­shet pishininde ótkizý, jasy úl­ken kisiler men qudalar jaǵynyń ókil­derin ǵana ústelderge otyrǵyzý, toıdy shaqyrý bıletinde kórsetilgen ýa­qyttan bir mınýt ta keshiktirmeı bas­taý, betashardyń qysqartylǵan úl­gisin oryndaý, eń jaqyn degen 5-6 adamdy ǵana tanys­tyrý, tilektiń ornyna jas jubaılar men mereıtoı ıesi saǵat tili boıynsha ár ústelge aınalyp kelip aıaldap, óziniń alǵys sezimin bildirý sekildi mezetter bar eken. Toıda sondaı-aq eshkimge mıkrofon berilmeıdi, toıdaǵy qonaqtar ózde­riniń izgi tilekterin tikeleı bil­dirip, syı-sııa­pattaryn usynatyn bo­lady. Al asa­banyń qyzmeti kelgen qonaq­tardy tanystyrýdan aspaıdy. Árıne bul joba da qatyp qalǵan qaǵıda emes. Degenmen, árkimge ony negizge ala otyryp, óz ssenarıin jasaýyna bolatyn sııaqty.

Osy áńgimeniń bári bizdiń toı­lar­daǵy orynsyz shyǵyndar men eshbir aqtap alýǵa kelmeıtin ysy­rap­shyldyqtan týyp jatyr. Ysy­rapqorlyqty musylmanshylyq ta qat­ty aıyptaıdy. Islam qandaı da bir sharaǵa jumsalatyn artyq shy­ǵyndy «ısraf», ıaǵnı ysyrap sanap, ony úlken kúná qataryna jatqyzady. Ysyraptyń aqsha men mal-múlik shashatyn materıaldyq túri de, ýaqytty bos áreketterge joǵal­tatyn rýhanı túri de bolady. Mundaı ysy­rap­ker­shilikke jol bergen adam «mýsrıf» dep atalady. Qasıeti Quran aıat­ta­ry­nyń birinde tipti ysyrap jasaıtyn jandarǵa «jyn-shaıtannyń jarandary» degen de baǵa beriledi. Ádette Quran bizge iship-jeýge ruq­sat beredi de, onyń shamadan tys dárejege jetýine tyıym salady. Son­dyqtan ár nárseniń shegi men esebi bolýy kerek ekenin eskertedi. Quran Kárimde: «Eger shúkirshilik etseńder, nyǵmetterimdi odan saıyn arttyra túsemin» delingen. Teginde, ysyrapshyldyq osy nyǵmetterdiń qadirin bilmeýden týyndaıdy. Quran buǵan qosa: «Ysyrap etpe, sózsiz ysy­rap etýshiler shaıtanǵa baýyr­ bolmaq. Al shaıtan, Rabbysyna tym kúpirlik etýshi», dep, bul kú­pir­­lik ná­tı­jesiniń nege aparyp soqty­ra­tynynan saqtandyrady. Taǵy bir aıatta: «Ysyrap etpeńder, kúdiksiz Alla ysyrap etýshilerdi jaqsy kórmeıdi» dep tikesinen aıtylady. Musylman balasy úshin budan artyq eskertý bolmasa kerek.

Ysyrapqorlyq keıde jaqsy nıet­­tegi isterdi júzege asyrý ba­ry­synda jasalýy múmkin. Bir joly Mu­hammed paıǵambardyń sahaba­larynyń biri sýdy kóp tógip-shashyp jýynypty. Muny sezip qalǵan paı­ǵambar eskertý jasaıdy. Buǵan ana kisi sýdy kóp jumsaýda turǵan ne bar ekenin uqpaǵanyn bildirip, túsinbegen syńaı tanytady. Sol kezde Muhammed paıǵambar oǵan: «Darııa­nyń jaǵasynda dáret alsań da, sýdy únemdeýiń kerek» dep ja­ýap beredi. Mine, osyndaı uqyptylyq pen únemshildik bizge ólshem bolýǵa tıis.

Qazaq «Toı – qazyna» dep jatady. Sondyqtan bizdiń aǵaıyn tilek aıtqanda da, «Toıyń qazynaly bolsyn» deýdi umytpaıdy. Bul sol toıǵa túsetin sybaǵany meńzeý emes. Onyń qazynaly bolýy toı ıeleri men kelgen qonaqtarǵa beretin tárbıesimen, oı salýymen, ónegesimen, rýhanı jaǵynan baıytýymen ólshenedi.

Bizde qazir ne kóp, toıdyń túri kóp. Buryn bir úıdiń ishinde sol áýlet­ke qatysy bar azyn-aýlaq áıelderdiń qa­tysýymen ótetin kish­kentaı náres­teni besikke salý, jańa qaz basyp júre bas­taǵan sá­bıdiń tusaýyn kesý sııaqty shaǵyn sheńberdegi sharalardyń ózi ulan-asyr toı túrinde meıramhanalarda ótetin bolyp júr. Osylaısha biz ata-babamyzdan kele jatqan ulttyq dástúrdiń ózine syna qaǵyp jatyrmyz. Taǵy bir nárse, mundaı toı­larda buryn elde bolmaǵan, ál­­de­kimniń áldene jaqtan nemese ke­zekti fılmnen kórgen salt-dás­túr­lerin tyqpalap qosyp, báriniń shy­raıyn buzý keń etek alyp barady. Bizdińshe, bulardy qolǵa alyp, bir retke keltirmese, qoǵamdyq tamaq­tandyrý oryndarynda ótýge bolatyn dástúrli toılardyń tizimin ja­samasqa bolmaıtyn shyǵar. Al mundaı tártipke kónbeıtin toıshyl­darǵa zań turǵysynan atqaryp otyr­ǵan memlekettik qyzmetinen bo­sa­týǵa deıin baratyn qatań jaza qol­danylatyn bolýlary kerek.

Qazaq buryn toıda adamnyń kisi­ligi men kishiligi tanylady dep esep­tegen. Biz endigi jerde toı saltanatyn shyn máninde qazynaly etip, onyń kisilik pen adamgershilikti, kishilik pen abzaldyqty tý etip, nasıhattaıtyn berekeli ortasy etý úshin kúresýimiz kerek. Ol burynǵysynsha ónegeli sózderdiń, tálimdi tárbıeniń ózekti ortasyna aınalýy tıis.

Murat BAQTIIаRULY,

senator