Dúnıejúzilik banktiń esebinshe, 2050 jylǵa qaraı álemdegi turmystyq qaldyqtyń kólemi 70%-ǵa ósip, 3,4 mlrd tonnaǵa jetedi. Bul degenińiz keleshekte Jer planetasynyń úlken qoqys polıgonyna aınalýǵa shaq qalǵanyn bildirse kerek. Birqatar damýshy elderde qaldyqty bólip jınaý mádenıeti áli kúnge jolǵa qoıylmaǵan. О́kinishke qaraı, bul qatarda Qazaqstan da bar.
Zańsyz qoqys polıgondary azaımaı tur
Ekologtar jaǵymsyz úrdis jalǵasa berse, adamzatqa jahandyq qaýippen betpe-bet kelýine týra keletinin aıtady. Búgingi qoǵamdyq baılanys arhıtektýrasynda paternalıstik pıǵyldyń órshigeni anyq baıqalady. Bul úrdis tek qoǵamdyq qarym-qatynaspen shektelip qalsa ıgi. О́kinishtisi sol, adamzat mekendegen Jer planetasyna dál osyndaı kózqarasty tanytyp keledi desek artyq aıtpaspyz. Máselen, jyl saıyn elimizde 4,3 mln tonnadan astam qatty turmystyq qaldyq jınalyp, sonyń nebary 12%-ǵa jýyǵy ǵana qaıta óńdeledi. Qalǵany qoqys polıgondarynda kómiledi eken.
Elimizde turmystyq qaldyq tastalatyn 3 520 polıgon bar, sonyń 18%-y ǵana tıisti talapty saqtap otyr. Qoǵam belsendileri jáne ekologtar zańsyz qoqys alańdarynyń azaımaǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp jatqany beker emes. Byltyrǵy statıstıkany sóıletsek, Qazaqstanda óndiristik jáne tutyný qaldyqtary tastalatyn oryn sany 17 934-ke jetti. Biraq osy polıgondardyń deni sanıtarlyq talaptar men ekologııalyq standarttarǵa sáıkes kelmeıdi.
– 3,5 myńnan astam turmystyq qaldyqqa arnalǵan polıgonnyń 83%-y sanıtarlyq, ekologııalyq jáne qurylys normalaryna saı emes. Qaldyqty kómý tehnologııasy saqtalmaıdy. Sonyń saldarynan órt jıi shyǵady. Aımaqtarda turmystyq qaldyqty irikteıtin jelilerdiń bolmaýy qoqysty talapqa saı kómýge kedergi. Búginde qoqys shyǵarý qyzmetimen turǵyndardyń tek 66%-y ǵana qamtylǵan. Biryńǵaı esep beretin júıesiz óńirlerdegi ahýaldy baqylaýda ustaý qıyn.
Qoqys polıgondarynyń basym bóligi halyq kóp qonystanǵan eldi mekenderge taıaý ornalasqan. Bul aýmaqta órt jıi bolatyndyqtan halyqtyń densaýlyǵy men qorshaǵan ortaǵa orasan zııan kelip jatyr. Jyl sanap beıbereket qoqys alańdary kóbeıip barady. Sol sebepti jergilikti atqarýshy organdar aýmaqtardyń sanıtarlyq tazalyǵyna bıýdjettiń mıllıondaǵan qarajatyn jumsaýǵa májbúr. Tek Nur-Sultan qalasy boıynsha beıbereket qoqys oryndaryn joıý úshin jylma-jyl 150 mln teńgeden asa aqsha bólinip keledi. Alaıda bul problemanyń aldyn alýǵa emes, onyń saldarymen kúresýge baǵyttalǵan. Sondyqtan zań turǵysynda turmystyq qaldyqty shyǵarýmen aınalysatyn uıymdarǵa qoıylatyn talapty kúsheıtip, monıtorıngti jáne jaýapkershilikti myqtap qolǵa alý kerek, – dedi «AWOK» Qatty turmystyq qaldyqtardy qaıta óńdeýshiler, kádege jaratýshylar jáne qoqys shyǵaratyn uıymdar qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń tóraǵasy Dýslan Ahmetov.
Úmit – Ekologııalyq kodekste
Qazaqstan jasyl ekonomıkany damytýdy qolǵa alǵany málim. Soǵan sáıkes 2030 jylǵa qaraı qaıta óńdelgen qaldyqtyń kólemin 40%-ǵa, 2050 jyly 50%-ǵa arttyrý kózdelgen. Osy arqyly ekologııalyq ahýaldy jaqsartyp qana qoımaı, shaǵyn jáne orta bıznesti órkendetýge jol ashylady deıdi sarapshylar. Byltyr turmystyq qaldyqty qaıta óńdeýdiń úlesi 11,5%-ǵa ósipti. 2017 jyly ol 9% deńgeıinde bolǵan. Osyǵan qaramastan atalǵan saladaǵy kúrmeýli máseleler jeterlik. Qazaqstannyń ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵynyń basshysy Aıgúl Solovevanyń aıtýynsha, ásirese zańsyz tógiletin beıbereket qoqys polıgondarymen kúresti kúsheıtý qajet. О́ıtkeni ýaqyt ótken saıyn onyń sany artpasa da, kemigen joq. Naqty aıtqanda, 2018 jyly elimizde 8,5 myń zańsyz polıgon anyqtalǵan. Kókeıkesti máseleni sheshýdiń amaly retinde ekologtar zańsyz qoqys tókkenderge qatysty jaýapkershilikti kúsheıtip, zańdy qatańdatý qajet dep esepteıdi.
– Bul memlekettik organdar jumys istemeıdi degendi bildirmeıdi. Osy iske qoǵamdyq uıymdardy tartyp, turǵyndardyń jaýapkershiligin arttyrýmen qatar, bul baǵyttyń qozǵaýshy kúshine aınalatyn isker azamattardy jumyldyrý kerek. Meniń bilýimshe, 2016 jyly qaldyqty qaıta óńdeýmen aınalysatyn 115 shaǵyn jáne orta bıznes nysany bolǵan. Búginde olardyń qatary 150-ge jetti. Biraq bıyldan bastap qoqys polıgondarynda plastmassa, makýlatýra, karton jáne áınek qaldyqtaryn kómýge tyıym salyndy. 2021 jyldan bastap qurylys jáne tamaq qaldyqtaryn kómýge de osyndaı tyıym salynbaq. Eń bastysy, polıetılen paket óndirisin qysqartý kerek, – dedi A.Soloveva.
Polıetılen paket azaıa ma?
Qoǵam belsendisiniń sóziniń jany bar. Nege deseńiz, Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń málimdemesinde aıtylǵandaı, 2050 jylǵa qaraı jahandaǵy muhıttarda balyqtan plastık kóp bolady eken. Sońǵy 40 jylda plastmassa óndirý kólemi 15 mln tonnadan 300 mln tonnaǵa artty. Qazir álemniń 40-tan astam memleketinde polıetılen paket qoldanýǵa tyıym salynǵan.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, jyl saıyn Qazaqstanda 5 mln tonnaǵa jýyq qatty turmystyq qaldyq jınalady. Sonyń 11-15%-ǵa jýyǵyn plastmassa jáne polıetılen paket quraıdy. Al bul pakettiń ydyraý prosesi 50, keıde 100 jylǵa deıin sozylady. Sýdaǵy plastık materıaly usaq bólshekterge bólinip balyqtyń aǵzasyna túsedi. Balyq ónimderi kóptegen elde negizgi as mázirine kiretindikten, bul azyq-túlik qaýipsizdigi turǵysynan mańyzdy máseleniń qataryna jatatyny kúmánsiz.
Álemdik tájirıbeni jáne naryqtaǵy konıýnktýrany zertteı kele Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi «Atameken» UKP-men birlesip, elimizdegi polıetılen paketteri óndirisin kezeń-kezeńimen azaıtýdy kózdeıtin memorandýmǵa qol qoıdy.
– Endi paketter tegin berilmeıdi. Satylatyn bolady. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, osy tártiptiń nátıjesinde plastıkti tutyný kólemi 30%-ǵa tómendeıdi. Bul – úlken kórsetkish. Osy rette polıetılen paketten bas tartý erikti túrde júrgiziletinin aıta ketý kerek. Bul amal ekologııamyzdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan. «Birge – taza Qazaqstan!» ekologııalyq aksııasyna respýblıka boıynsha 300 myń adam qatysqanyn bilesizder. Osy naýqannyń nátıjesinde 400 tonnaǵa jýyq qoqys jınaldy, basym bóligi plastık pen polıetılen paket. Bul memorandým jaǵdaıdy retteýge septesip, úlken saýda keshenderi men jeliler qoldaý kórsetedi degen senimdemiz, – dedi tıisti mınıstrlik basshysy Maǵzum Myrzaǵalıev.
Taıaqtyń eki ushy bar ekenin eskersek, bul bastama kásipkerlerdiń qaltasyna aýyr tımeı me degen zańdy saýal týyndaıdy. Qazaqstandaǵy saýda jelileri qaýymdastyǵynyń resmı ókiliniń sózine sensek, iri saýda ortalyqtary bul jańalyqty tolyǵymen qýattaıdy. Tipti keıbiri bıopaketterge jappaı aýysyp jatqanyn aıtady.
– Saýda jelileri qaýymdastyǵy bul bastamany tolyǵymen qoldaıdy. Biz tegin paket taratýdy shekteý kerektigin birazdan beri usynyp kelemiz. Keıbir saýda núkteleri qoǵam aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershiligin sezinip, tek bıopaket taratady. Sol sekildi elimizdegi iri saýda ortalyqtarynyń biri bıyldan bastap plastıkalyq qaptamany tegin qabyldaıtyn termınaldy ornatýdy josparlap otyr, – dedi Saýda jelileri qaýymdastyǵynyń keńesshisi Elbegi Ábdıev.
«Atameken» UKP basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov atalǵan bastamany eldegi isker jandar qoldaıtynyna shúbá keltirmeıtinin jetkizdi. Áıtse de bul jumys birtindep túsindirý sharalary arqyly júzege asyrylsa degen tilegin bildirdi. Palata basshysynyń aıtýynsha, Qazaqstanda saýda sektorynda 300 myńnan astam kásipker eńbek etedi. Polıetılen paketten birden bas tartý otandyq bızneske soqqy bolýy múmkin. Deı turǵanmen, áleýmettik jeli qoldanýshylary tarapynan bul jerde bireýdiń lobbıy bar degen pikir aıtyldy. Ǵalamtor qoldanýshylary osy úlgidegi paket óndirýmen shuǵyldanatyn kásiporyndardyń múddesi esepke alynǵanyn alǵa tartyp otyr.
– Ekologııamyz taza, balalarymyzdyń bolashaǵy jarqyn bolsyn desek, bul jumysty barlyǵymyz birigip atqarýǵa tıispiz. Memleket, ıaǵnı Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi tıimdi zańdardy ázirleý kerek. Qoǵamdyq uıymdar túsindirý jumystaryn ótkizý qajet. Kásipkerler óz mindetterin atqarýy tıis. Eń bastysy, qoǵamda durys túsinik qalyptasýy qajet. Erteń pakettiń quny qalaı bolady? Ol tutynýshylardyń qaltasyna áser etpeı me? Osynyń barlyǵyn eskergen artyq etpes, – dedi A.Myrzahmetov.
Qaldyqty jınaýdyń da mádenıeti bar
Qaldyqty bólip jınaý mádenıeti elimizde ózekti problemaǵa aınalǵany qashan?! Tek bas shahardyń ózinde kóptegen turǵyn úı alabynyń aýlasyna qarasańyz jetkilikti. Qaǵaz, áınek, plastık qoqystaryna arnalǵan konteıner qoıylǵanymen, jónimen iriktelgen qaldyqty kórýińiz ekitalaı. Mine, osy el azamattarynyń ekologııalyq, ıakı turmystyq qaldyqty bólip jınaý mádenıetin qalyptastyrý maqsatynda «Sparta» ekologııalyq qozǵalysy elordada jekelegen kompanııalarǵa tegin sheberlik saǵattaryn ótkizip keledi. Uıymnyń jetekshisi Ásel Quspanova áýeli tutynýshylar óz suranysyn tıimdi ári únemdi ótep otyrsa degen usynysyn bildirdi.
– Qazir Qazaqstanda 10 mln tonnadan artyq qaldyq bar. Polıgondar shamadan tys tolyp ketken. Olarǵa turmystyq qaldyqtar syımaıdy. Buǵan Pavlodar qalasyna shyǵatyn kúre jolda ornalasqan polıgondy mysalǵa keltirýge bolady. Bizge qoqys órteıtin zaýyttar kerek. Biraq Eýropanyń tájirıbesin eskersek, bul da problemany sheshpeıdi. Jalǵyz amal – tutyný kólemin azaıtý. Taýar óndirýshiler de jaýapkershilikti túsine bilýi kerek. Ár adam osy jaǵdaıdy ózgertý úshin «Meniń qolymnan ne keledi?» dep oılanǵany abzal. Bulaı jalǵasa berse, ǵalymdardyń boljamynsha 2050 jyly adamzatqa taza aýa jetispeýi múmkin. Qoqys shyǵaratyn kásiporyndar da burynǵydaı emes, ózderine tıisti qaldyqtardy áketýdi jolǵa qoıyp keledi. Álbette, atqarylatyn sharýa shash-etekten. Biraq oryndalǵan jumysty da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Jerde jatqan bir japyraq qaǵazdy jınap júrýdiń de paıdasy bar. Mysaly, dúkenge matadan tigilgen dorbamen barýdy daǵdyǵa aınaldyryńyz. Birneshe ret paıdalanylatyn konteınerge kóshińiz. Kún saıyn plastık shólmek satyp alýdyń ne qajeti bar? Bireýin satyp alsańyz, sony kúndelikti paıdalanýǵa tyrysyńyz. Qaldyqty qaıta óńdeý de máseleni túpkilikti sheshpeıdi. Sebebi 7 ret óńdelgen shıkizat paıdalanýǵa jaramsyz bolady, – dedi Á.Quspanova.
«Álemdi ózgertkiń kelse – ózińnen basta!» degen qaǵıdany ustanǵan jyljymaıtyn múlik salasynda qyzmet kórsetetin elordalyq «Property Management Group» kompanııasy qaldyqty bólip jınaýǵa arnalǵan sheberlik saǵattaryn udaıy uıymdastyryp keledi. Mundaǵy maqsat – qyzmetkerlerge jınaqtalǵan qaldyqty ótkizýdiń durys jolyn silteý.
– Búginde adamdardyń saýaty artqan. Tabıǵatqa degen kózqarasy jaqsaryp keledi. Ony qorǵap, saqtaýǵa daıyn. Tek jınalǵan turmystyq qaldyqty qaıda ótkizý kerektigin bilmeı jatady. Biz osyny eskere kele, qaldyqty qalaı jınaý kerektigin jáne ony qaıda tapsyrýǵa bolatynyn túsindirgimiz keledi. Bul kompanııada 600-ge jýyq adam qyzmet etedi. Jýyrda bir kompanııamen ekologııalyq jáshikterdi tegin ornatýǵa baılanysty ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. Ol jáshikter makýlatýra, plastık jáne basqa da materıaldar boıynsha bólek ornatylady. Osy qurylǵyny biz jyljymaıtyn múlikti jalǵa alýshylarǵa jetkizemiz, – dedi kompanııanyń marketıng jáne jarnama bóliminiń meńgerýshisi Gúlbahor Idıeva.
P.S. Keıde bilmestikten, keıde jalqaýlyqtan jınalǵan qoqysty bólip shyǵarmaq turmaq, jap-jaqyn jerdegi konteınerge aparyp tastaýǵa erinemiz. «Tazalyq – ımannyń jartysy» dep hadıs sháripte beker aıtylmasa kerek. О́zimiz ómir súrip jatqan tóńirekti taza, gúldengen kúıinde keler urpaqqa amanattaý siz ben bizdiń moıynymyzdaǵy mindet. Aınalamyzdy syrttan bireý kelip jınap beredi degen masyldyq pıǵyldan arylmasaq, keıingi býyn dál sol amaldy qaıtalaıtynyn esten shyǵarmaıyq.