Kókjıde jerasty sýlaryn saqtap qalý qajet

Mysaly, Aqtóbe oblysynyń aýmaǵyndaǵy Temir men Mu­ǵaljar aýdandarynyń túıisken tusynda ornalasqan Kókjıde jerasty aýyz sý orny. Bul jer­de onymen bir ataýdaǵy Kók­jıde degen qundy alqap ta bar. Ekeýi de ekologııalyq, ǵyly­mı jáne mádenı jaǵynan ma­ńyzdy nysan. Elimizdiń in­jý-marjany ispettes tabıǵat tań­ǵajaıyptary respýblıkalyq jáne halyqaralyq mańyzy bar memlekettik tabıǵı qoryqtyq qordyń geologııalyq jáne gıd­ro­geologııalyq tizimine engen. Bul jóninde 2007, 2010, 2011 jáne 2016 jyldary el Úki­meti­niń arnaıy qaýlylary shyǵa­ry­l­ǵan.

Buǵan deıin júrgizilgen zertteýler Kókjıde qumdarynyń munaı ónimderimen lastanǵanyn kórsetedi. Iаǵnı, kómirsýtegi shıkizatyn óndiretin kompanııa­lar jaz jáne kúz maýsymdarynda Kókjıde jerasty sýy lastanǵan. Aqtóbe oblysy bo­ıynsha ekologııa departa­men­tinen alynǵan derekter olar­dyń qatarynda «SNPS-AMG» AQ, «KMK Munaı» AQ, «Ýrıhtaý opereıtıng» JShS, «Fırma Ada Oıl» JShS jáne «Qazaq Oıl Aqtóbe» JShS syndy  bes birdeı munaı kompanııasy bar ekenin aıǵaqtaıdy. Shıkizatty ekpindete óndirý jaǵdaıynda Kókjıde qumdary qoınaýyndaǵy jerasty sýy men onyń sapalyq quramyn saqtap qalý kúrdeli kúıinde qala bermek.

Osy tusta atap óterlik má­sele, belgili bir tabıǵat nysa­nyna jer qoınaýyn paıda­lanýshylardyń zııan keltirý turǵysynan qarastyrǵanda «shekti ruqsat etilgen konsentrasııa» (ShRK) degen tirkestiń paıda bolǵany. Mu­nyń ózi osy kórsetilgen norma men mólsherden aspasa bol­ǵany, jerasty sý kózderin las­taı bersin degen uǵymdy bil­dirmeı me?! Sondyqtan ShRK talabyn belgileý munaı óndirýshiler úshin izdegenge suraǵan degendeı yńǵaıdy bildiretin qajetsiz tetikteı kórinedi. Jaraıdy, solaı-aq bolsyn deıikshi, al endi ShRK-niń tabıǵı ortaǵa tıgizetin zııandy áseri belgilengen nor­madan asyp ketip júrse she? Árıne mundaı jaǵdaıda onyń zardaby tipten aýyr. Bıyl Aqtóbe oblysy boıyn­sha eko­lo­gııa departamenti júr­giz­gen profılaktıkalyq baqy­laýlar joǵaryda ataýlary kórsetilgen birqatar kompanııalar osyndaı keleń­sizdikke jol bergenin aıqyn­dap ber­di. Naqty derekterge súıensek, baqylanǵan uń­ǵyma­larda ShRK 1,3-ten 8-ge deıin kóterilip, ekinshi bir my­salda 1,66-dan 1,82-ge deıin óskenine kóz jetkizemiz. Iаǵnı, profılaktıkalyq baqy­laýdyń nátıjesi kóńilge kir­biń túsiredi. Bul derek Kók­jıde jerasty sý kózderi mu­naı qaldyqtarymen bylǵanyp jat­qanyn bildirmeı me? Onyń lastaný kózine aınalýyna áser etken basty faktorlar qandaı? Ázirge ony anyqtaý men joıý sharalary qolǵa alynbaı otyr. Ras, ókiletti uıymdar tarapynan alańdatarlyq ahýalǵa qa­tysty tıisti zertteý júrgizý uı­ǵarymdary berilgen. Alaı­da onyń ózi basy bar da, aıaǵy joq jartykesh kúıinde qalyp qoımasyna kim kepil?

Sonda ne isteý kerek? Bul­ arada basty aıyp­ker jer qoı­naýyn paıdalanýshylar ekeni talas týǵyzbaıdy. En­deshe olardyń memlekettik ta­bıǵı qoryqtyń tizimine en­gen nysanǵa zalal tıgi­zý kóri­nisterin retteý tutqala­ryn oılastyrý kerek.

– Munyń basty bir joly – kómirsýtegi shıkizatyn shy­ǵa­ratyn kompanııalardyń Kók­jıde qumdy alqabyndaǵy qyzmeti men is-qımyldaryn jan-jaqty baqylaýǵa alý dep esepteımiz. Bul úshin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligine tıisti usy­nys­tarymyzdy joldadyq, – dedi oblystyq ekologııa de­par­tamentiniń basshysy Jaq­syǵalı Imanqulov.

Kókjıde qumdary aýma­ǵynda kómirsýtegi shıkizatyn barlaý men óndirýdiń biryń­ǵaı erejesin ázirleý qajettigi baıqalady. Túsingen jan úshin Kókjıde qumdary men Kók­jıde jerasty sýynyń tabıǵı taza­lyǵyna baǵa jetpeıdi. Ony lastaý – qylmyspen teń áreket. Buǵan jol berip qoıýǵa bolmaıdy. Bul aqıqatty jer qoınaýyn zertteý jáne paıdalaný jónindegi quzyrly organdarda dál osy maǵynasynda qabyldaı bilgeni qajet-aq.

Atalǵan organ memlekettik tabıǵı qoryqtyń qory qata­ryn­daǵy nysandardyń jaı-kúıine jan-jaqty kóńil aýda­ryp, onyń biryńǵaı operatoryn belgilese, birqatar kóleńkeli kórinister azaıa­ry anyq. Sondaı-aq búgin­­de Kókjıde jerasty sýy­nyń­­ geologııalyq qury­ly­syn qolǵa alý da kúrdeli kú­ıin­de qalyp otyr. Jer­as­ty sýyna tabıǵatty paıda­la­ný­shylardyń yqpal etý oshaǵyn tabý – onyń aǵyny­nyń qozǵalysyn anyqtaýdy qajet etedi. Osy jaǵdaıda ǵana árbir jer qoınaýyn paı­­­dalanýshynyń áreketine monıtorıngtik zertteý júr­gi­zýge bolady, deıdi gıdrologııa­lyq mamandar.

Túıindep aıtqanda, búgin­de Aqtóbe oblysyndaǵy Kók­jıde jerasty sýynyń mól­sheri men paıdalaný qoryn qaı­ta baǵalaý jumystaryn júrgizý qajettigi týyndap otyr. Jaýapty is óz kezeginde tııanaqty gıdrogeologııalyq barlaý jumystaryna sony serpin berýdi júkteıdi. Osy oraıda basty kidiris qar­jy­landyrý kózderiniń jet­ki­liksizdiginen oryn alyp otyrǵanyn aıtqan jón. Tolyq barlaý jumystaryn júrgizý úshin respýblıkalyq bıýdjet esebinen 300 mıllıon teńge qarajat bólingen. Áıtse de bul sharaǵa 1 mıllıard 161 mıllıon 770 myń teńge kóleminde qarajat qajet ekendigin eskersek, bólingen somanyń tym mardymsyz ekeni baıqalady.

Qazirgi alańdatarlyq má­se­le – Kókjıde qumy men jer­asty sýyna baılanys­ty belgilengen aýqymdy ju­­­­mys­tardyń deńgeıi tym baıaý, joqqa tán, gıdrogeo­lo­gııa­lyq jaǵdaıy qyl ús­tin­de tur. Sondyqtan bul má­­sele Ekologııa, geologııa­ jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstr­­­ligi men tabıǵat paıda­lanýshylardyń udaıy nazarynda bolýy tıis.

Myzǵymastaı kóringen seńniń qozǵalýyna yqpal ete alatyn jáıttiń biri mem­le­kettik satyp alýdyń veb-por­talynda ashyq baıqaý júrgizý bolmaq. Atalǵan rásimniń bıyl kúz aılaryna deıin aıaq­talmaı, saǵyzdaı sozylyp kel­geni de qynjyltady.

AQTО́BE