Orbulaq shaıqasy – qazaq pen jońǵar shapqynshylyǵy kezeńindegi sheshýshi urys pen jigerli jeńistiń tarıhı bastaýy. 1643 jyly Alataýdy bókterleı jyljyǵan jońǵar qońtaıshysy Batyr bastaǵan 50 myń ásker Jetisýǵa enip kele jatqan edi. Joryq saparynda Alataýdyń arǵy betindegi qyrǵyz qonystaryn qanǵa bóktirgen myń san qoldyń ekpinine tótep turatyn kúsh sol tusta shashyrap jatqan qazaq aýyldarynda joqqa tán bolatyn...
Irgeden indetip engen jaýdyń san jaǵynan basym ekendigin baǵamdaǵan Salqam Jáńgir han tutas elge saýyn aıtyp, kómek shaqyrdy. Orbulaqqa oı men qyrdan qazaq qosyndary attandy. Jáńgir áskerine kómekke kelip soǵysqan batyrlar qatarynda Shapyrashty Qarasaı, Arǵyn Aǵyntaı, Alshyn Jıembet, Qańly Sarbuq, Naıman Kókserek, Dýlat Jansyǵul, Sýan Eltindi bolǵan degen derek bar. Orbulaq shaıqasynda at ústinde atoı salǵan qazaq áskeri alǵash ret bekinis shebin quryp, jerdegi qorǵanysqa kóshti. Jáńgir han áskeri tereń or qazyp, ekpindeı entelegen jaý qolynyń alǵashqy legin omaqasa qulatyp, ot pen oqqa bóktirgen eken. Qol sanynyń basymdyǵyna sengen qońtaıshy Orbulaq shaıqasynda ońbaı soqqy alyp, keri sheginýge májbúr bolǵan. Urys dalasyndaǵy Jáńgir batyrdyń qosynyna Samarqannan sýyt jetken Jalańtós bahadúr bastaǵan 20 myń qol qosylyp, jaýdyń saǵyn syndyrǵan alǵashqy jeńis týy kóterildi.
Orbulaq shaıqasyndaǵy Jáńgir hannyń soǵys taktıkasy jaıynda orys tarıhshysy I. Levshın «Ol ashyq shaıqastan qashyp, azdaǵan adamdarynyń bir bóligin eki taýdyń arasymen saıǵa ornalastyrdy. Olar jerdi tereń etip qazyp, bıik qorǵan dýalyn jasady, al jaýyngerlerdiń ekinshi bóligi taýdyń arǵy jaǵynda tyǵylyp otyrdy. Jońǵarlar qorǵanǵa taıap kelip, oǵan shabýyl jasady. Kóp adamynan aıyrylǵan soń, olardy qorshap alýǵa alańnyń tarlyǵy múmkindik bermedi.
Sol kezde Jáńgir olardyń tý syrtynan shabýyldady» dep jazǵan eken óz estelikterinde. Al Tobyl áskerı bekinisiniń qyzmetkerleri Grıgorıı Ilın men Kýchemberdeıko Kýcheevtiń kúndelikterinde Batyr qontaıshynyń Beljaılaýdaǵy ordasyna barǵany jaıly aıtylady. Orys elshileri qońtaıshynyń Orbulaq shaıqasyndaǵy jeńilisten keıin alty aı boıy ordadan shyqpaı jatyp alǵanyn, bulardy onyń áıeli qabyldaǵany jaıynda jazba qaldyrǵan.
–1643 jylǵy bul soǵys – erekshe soǵys. Qazaq qazaq bolǵaly or qazyp, oqpana jasap bulaı shaıqasqan emes. Oryn alǵan jaǵdaıǵa baılanysty qazaq qolbasshylary tyń ádisterdi oılap tapqan. Jerdiń yńǵaıyna qaraı áskerı tásilderdi qoldansa sany ózderinen ondaǵan ese kóp jaý jasaqtaryn tosqaýyldaýǵa bolatynyn is júzinde kórsetken. «Janym – arymnyń sadaǵasy» degen babalarymyz halyq úshin basyn báıgege tikken. Sonymen qatar Orbulaq jeńisi – baýyrmaldyq pen senimniń uly kúshiniń kórinisi. Qazaqtar qalmaq jasaǵynda 50 myń adam bar ekenin óte jaqsy bildi. Biraq eshkim jan saýǵalap yqqan joq. Barlyǵy bir baılamǵa toqtady, bir maqsatqa tas túıin bekidi, – deıdi jazýshy Beksultan Nurjekeuly.
Kúni keshe Taldyqorǵan qalasynyń atshabarynda Orbulaq shaıqasynyń tarıhı qoıylymy qaıta sahnalandy. 1500 kórermenge kózaıym bolǵan kórinis alǵash ret 2015 jyly qoıylyp, jurttyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan edi. Al bıylǵy qoıylym Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasy negizinde Altyn Orda memleketiniń 750 jyldyǵy qarsańynda júzege asty.
...Áp-sátte shaıqas alańyna aınalǵan atshabarda qazaq pen jońǵar áskeriniń keskilesken urysy júrip jatty. Myńǵa jýyq adamnyń kóne zamanǵy saýyt-saıman kıip, jaraq asynyp atoı salǵany kórermendi rýhtandyrdy. Jurttyń til ushynda «Bul bir tarıhı kınoǵa laıyq qoıylym eken...» degen oı ketti. Shynynda, Orbulaq shaıqasyndaǵy qazaq batyrlarynyń erligi Batys eli jyr qylyp aıtatyn «300 spartandyqtardyń» erliginen esh kem emes ekeni anyq, odan qaldy orys tarıhyndaǵy «Borodıno», «Kýlıkovo» urystarymen birge áspetteıtin ulttyq qundylyqqa aınalýy tıis.
– Qazaqtyń jerin jaýǵa bermegen ata-babalarymyzdyń erligin kóz aldymyzdan ótkizip kórdik. Bul tarıhı jeńiske arnalǵan qoıylym osymen ekinshi ret sahnalanyp otyr. Oǵan akter, kaskaderlermen qosa alǵanda barlyǵy 1500 adam qatysty. Babalar jeńisi ulyqtalyp, ult birligin aıǵaqtaıtyn sharanyń mán-maǵynasy tereń. Reseıde Máskeýdiń janynda bolǵan Borodıno shaıqasyn jıi qaıtalap kórsetedi. Eýropada bolǵan Vaterleo shaıqasyna da arnaıy qoıylym uıymdastyrylady. Oǵan týrıster arnaıy barady. Biz nege qazaqtyń osyndaı batyr bolǵan kezderin kórsetpeımiz? Osy nıetten týǵan jobany qoldadyq. Bul qoıylym jastarǵa úlgi bolady. Erlikti eshqashan umytpaýymyz kerek. Ony bilip, maqtanyp, balalarǵa úıretýimiz kerek, – deıdi Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov.
Almaty oblysy