Memlekettik til mereıi qaıtse kóteriledi?

Ýaqyttyń kerýeni adymdap alǵa bassa da máni men mańyzyn joımaı, quny quldyramaıtyn rýhanı baılyqtar bolady. Biz úshin bul eń áýeli – qazaq tili bolýy shart. Tirshilikte tilden artyq qa­zyna joq. Onyń baılyǵy salt-dástúrmen sabaqtasyp, tamy­ry tarıhpen bite qaınasyp, ólmeı­tin hám ómirsheń qalpynda qala bermek. Kez kelgen memlekettiń keleshegine baıan­dy baǵdar berip otyratyn osy bir qun­dylyqtyń baǵasyna jete aldyq pa? Joq, tilge degen mahabbat tildiń ushyn­da qalyp qoıdy ma?

Memleket basshy­sy Qasym-Jomart Toqaev «Syn­dar­ly qo­ǵamdyq dıalog – Qazaq­stan­nyń turaqtylyǵy men ór­ken­deýiniń negizi» atty Qazaqstan hal­­qyna Joldaýynda qazaq tili­niń keler keleshegi men bolar bolashaǵyna aı­qyn aına bolarlyqtaı myna bir jaıtqa toqtalǵan edi.

«Qazaq tiliniń memlekettik til retin­­degi róli kúsheıip, ult­aralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteı­min. Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, ju­myla ju­mys júrgizýimiz kerek. Sondaı-aq til úl­ken saıasat­tyń quraly ekenin de umyt­paǵan jón», degen bolatyn Prezıdent.

Iá, memlekettiń mereıin tasy­typ, abyroıyn asyratyn qashanda onyń tili. Sebebi til sol halyqtyń ádet-ǵur­pyn áspetteýge, tarıhyn tarqa­týǵa, shejiresin shertýge, ótke­nin ólshep, bolashaǵyn boljaý­ǵa múmkindik beretin birden-bir qural deýge bolady. Alysty ja­qyndatyp, jaqyndy janashyrǵa aınaldyratyn qundy quraldy qurmettep, bolashaqtyń boıyna sińirý adamzattyń aryna júktelgen qasıetti paryz.

Ana tiliń – aryń bul,

Uıatyń bop tur bette.

О́zge tildiń bárin bil,

О́z tilińdi qurmette! – degen Qadyr aqynnyń qara óleńi qanatty sózge aınalyp, qaǵı­da bolyp qalyptasqaly qashan. Memlekettik tildiń me­reıin asyrýdy memlekettiń ishi­nen, qo­ǵamdyq qoldanystan basta­ǵanymyz jón.

Ana tildiń aryna daq túsirmeı, ke­ri­sinshe onyń kemeldenýi sol mem­le­ketti mekendeıtin turǵyndarǵa baıla­nys­ty bolmaq. Qazaq tiliniń qazirgi jaı-kúıi, memlekettik mekemelerdiń ınter­net resýrstarynda qoldanylý aıasy qaı deńgeıde ekeni jaıly osydan eki jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazeti «Memlekettik saıttar ataýy nege mem­lekettik tilde emes?» degen sarap­ta­malyq ma­qala jazǵan bolatyn. Maqa­la­da jýrnalıst Úkimet qura­myn­da­ǵy 16 mınıs­tr­liktiń tórteýi óz saıttaryn orys­sha jazǵanyn atap kórsetedi.

«Úkimet quramyndaǵy 16 mınıs­trlik­tiń tórteýi óz saıttaryn oryssha ataý­dy jón kórgen eken. Máselen, Densaý­lyq saqtaý mınıstrligi – mz.gov.kz (Mınısterstvo zdravoohranenııa), Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi – mcx.gov.kz (Mınısterstvo selskogo hozıaıstva), Mádenıet jáne sport mınıstrligi – mks.gov.kz (Mınısterstvo kýltýry ı sporta), Ishki ister mınıstrligi – mvd.gov.kz (Mınısterstvo vnýtrennıh del). Úsh mınıstrlik qazaq tiline basymdyq bergen. Olar: Ádilet mınıstrligi – adilet.gov.kz, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi – enbek.gov.kz, sondaı-aq Din isteri jáne azamattyq qo­ǵam mınıstrligi – diakom.gov.kz. Qal­ǵany túgeldeı aǵylshyn tilinde. Mun­da­ǵy kz degenimiz – bul saıttyń qaı elge jatatynyn kórsetetin birinshi deńgeıli do­mendik ataý bolsa, gov – saıttyń Úki­metke qarasty ekendigin bildiretin ekin­shi deńgeıli domendik ataý», delingen maqa­lada.

Bul bireýler úshin túkke turǵysyz bo­lyp kórinse de, qazaq tiliniń qaryshtap da­mýyna, qoldaný aıasynyń keńeıýine aıtarlyqtaı keri áserin tıgizýi bek múmkin. Kóshede, ártúrli saýda orynda­ryn­da, jarnamalarda ketip jatqan til­dik qateler, qate aýdarmalar, barlyǵy mem­lekettik tildiń abyroıyna nuqsan kel­tirmeı qoımaıdy. Osy rette Nur-Sultan qalasynyń Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy men Nur-Sultan qalasynyń kásipkerler palatasy birle­sip «Til tazalyǵy – barshaǵa ortaq is» atty sharany qolǵa alǵany belgili. Ol tildi qoldaný salasyndaǵy zańnamanyń saqtalýyn qadaǵalaýǵa, zańnamany buz­ǵan­­dardyń jaýapkershiligin kúsheı­tý­ge, memlekettik tildi qoldanýdyń már­te­besin ósirýge, syrtqy jarnama men kór­ne­ki aqparat mátinderinde kezdesetin qate­likterdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Ǵasyrlar boıy qazaqtyń ult retindegi mádenı tutastyǵyna eń negiz­gi uıytqy bolǵan onyń ǵajaıyp tili» degen oramdy oıy bar.

Osy rette biz sóılesken fılolog ǵalym Erden Qajybek eger qazaq­stan­dyqtar bir-birimen memle­ket­tik tilde sóılesip, ony bar­lyq salada qoldansa, qazaq tili halyqaralyq deń­geı­ge kóterile alatynyna senimdi.

«Biz búgingi tańda ult – memleket degen­ túsinikke jettik. Al Qazaqstanda – bir mem­leket, bir el, bir halyq. Sondyqtan «ultaralyq» uǵymyn memleketaralyq, halyq­aralyq dep túsiný kerek. Iаǵnı qazaq tilin ha­lyqaralyq til deńgeıine kóterý kerek. Altyn Orda, Deshti Qyp­shaq kezeńindegi ta­rıhı kezeńderden bas­tap, ǵasyrlar boıy qazaq tili halyq­ara­lyq qatynas tili bolyp keldi. Son­dyqtan bul tájirıbe buryn­nan qalyp­tas­qan. Bolashaqta qazaq tili ǵylym­nyń, óndiristiń, ınnovasııanyń, ekonomıka men mádenıettiń halyqaralyq tili bola alatynyna senimdimin», dedi A.Baıtur­syn­uly atyndaǵy til bilimi ınstı­týty­nyń dırektory E.Qajybek.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» jáne «Aiqyn» gazet­­terine bergen suhbatynda qazaq tili máse­lesine qatysty suraqtarǵa jaýap bergen bolatyn. Suhbat barysynda Pre­zı­­dentke mem­lekettik tildi damytý úshin qandaı sha­ralar atqarylý kerektigi týra­ly suraq qoıylǵan edi.

«Qazaqtyń tili – qazaqtyń jany! Hal­qymyzdyń tarıhy da, taǵdyry da – tilinde. Má­denıeti men ádebıeti de, dili men dini de – tilinde. V.Radlov aıt­qandaı, qazaq tili­ – eń taza ári baı tildiń biri. Til ótken tarıhpen ǵana emes, búgin men bolashaqty baılanys­ty­ratyn qural. Menińshe, tildiń tuǵyry da, taǵdyry da besikten, otbasynan bas­talady. Otbasynda ana tilinde sóılep ósken búldirshinniń tilge degen yqylasy tereń, qurmeti bıik bolady. Osy tur­ǵy­da, balabaqshalarda, mektepterde mem­lekettik tildiń mártebesin kóterýdi nazar­da ustaý qajet. Biz memlekettik til­diń mártebesin kóterý baǵytyndaǵy jumystardy úzdiksiz jalǵastyra bere­miz», degen-di Prezıdent.

A.Baıtursynuly atyndaǵy Bilim aka­de­mııasynyń dırektory Ulan Erkin­baı bolsa, elimizdegi tildi damytý psıhologııa­syn ózgertý kerek dep esepteıdi.

«Tilimizdiń ultaralyq, halyqaralyq deń­geıdegi dárejesi, jalpy básekelestik qabi­leti artýy úshin birqatar jaǵdaılar eskerilýi qajet dep esepteımin. Qazir bi­lim básekesinde, aqyl-oı júıesinde, bilim salasynda kúrdeli ózgerister, kúr­­deli básekelestik orta qalyptasyp otyr­ǵa­ny belgili. Onyń barlyǵy ulttyq tilge negiz­deletini málim. Osy turǵyda birne­she fak­torǵa toqtalyp ótkim keledi. Bizde eń aldy­men óz elimizdegi tilimizdiń lıngvıs­tı­kalyq kartasyn daıyndaýymyz kerek. Bul jóninde túrli ǵalymdardyń aıtqany usy­nystar deńgeı­inde qalyp kele jatyr. Eger qazaq tiliniń lıngvıstıkalyq karta­sy­ memlekettik deńgeıde daıyndal­sa biz áleý­mettik, ekonomıkalyq, geog­ra­fııalyq, óńir­lik deńgeıde barlyq til­diń jaǵdaıattary, qol­danys beınesi kóz aldymyzǵa keler edi. Ekinshiden qazaq tiliniń dıplomatııalyq qabi­leti ǵasyr­lardan málim. Sheksiz deýge­ bolady. Jáne de bılik basyndaǵy birinshi deń­geı­degi basshylardyń qazaq tiliniń dıp­lo­matııalyq til ekenin nasıhattap, bar­lyq jerde qazaq tilinde sóıleýi talap turǵysynan durys dep oılaımyn. Úshin­shi­den, tildiń jalpy damýy ta­bıǵı jaǵdaıda básekelestik ortada bolǵandyǵy durys. Sebebi osy úshinshi faktorǵa qosa ketetin bir nárse, bizdiń memlekettik tildiń damýyn qa­daǵalaıtyn túrli komıtetter, basqar­malar, uıymdar bar. Biraq olardyń bar­lyǵy til­diń janashyry deńgeıinde qalyp otyr. Olar­da zańdyq, basqadaı da quzy­rettilik joq. Eger olarda zańdyq quzy­ret­­ti­lik bolmasa ondaı basqarmalardyń bári bizdiń tilimizdiń keri ketýine áser etýi yqtı­mal. Sondyqtan tilimizdi tabıǵı báse­keles­tik jaǵdaıda qaldyryp, memleket bul jaǵ­daıda qoldaýdyń jarııalylyq túrin emes, ekonomıkalyq nemese basqa da báse­ke­lik­ túrin qolǵa alǵan durys», deıdi Ulan Oraluly.

Sonymen qatar ol tildi úırenýdiń, úıretýshilerdiń ulttyq biryńǵaı sertıfıkasııasy jasalý qajet degen oıdy ortaǵa saldy.

«Sebebi qazir básekelestik ortada, til úıretý ortasynda qazaq tiliniń qajettiligi kózge uryp tur. Biraq ozyq metodıkalardy jalpy halyq ala almaı jatyr. Úırenýshiler ozyq ádisnamany qaıdan alaryn, qaı muǵalimniń, qandaı ortalyqtyń myqty ekenin bilmeıdi. Sondyqtan til mamandarynyń, jalpy kez kelgen til úıretýshi mamandardyń biryńǵaı ulttyq standartty sertıfıkasııasy bolýy kerek sııaqty. Osy ulttyq standarttan ótken mamandardyń til úıretý deńgeıi qoǵamda ashyq bolýy qajet. Sonda ǵana myqty ádiskerler, myqty ortalyqtar, myqty baǵdarlamalar ártúrli básekelestik ortaǵa túsedi jáne birden qoldanysqa enedi. Sebebi qazir túrli salada qazaq tilin jedel úıretýge suranystar artyp keledi. О́kinishke qaraı qazir til basqarmalary osy suranysqa jaýap bere almaı otyr. Qoryta aıtqan kezde, memlekettik tildi qoldaý kerek, janashyr bolý kerek degen psıhologııadan arylǵan abzal. О́ıtkeni osyndaı uranmen bizdiń shırek ǵasyrdan astam ýaqytymyz ótip ketti. Deı turǵanmen, memlekettik turǵydan «kerek» degen psıhologııanyń ornyna naqty is-áreket qalypty jaǵdaı bolýy tıis degen ustanymdy bekitý kerek sııaqty. Eger siz bızneske qatysty qazaq tilinde kitap nemes jýrnal izdeseńiz jáne ony tapsańyz baǵasyna qaramaı satyp alasyz. Iаǵnı bul bizdiń tilimizdiń damýyn, básekelestik ortaǵa túsýin qalypty jaǵdaı retinde qarastyrýy kerek. Osyndaı taqyrypta jumys istep júrgen biraz azamattardy bilemin. Ol kisiler qazaq tilindegi kontentti sapaly ónim retinde jasap jatyr. Jáne kez kelgen salada osyndaı ustanym bolýy kerek. Tildi kóteremin degennen góri, is-áreketpen, sapaly jumystar atqarǵan jaǵdaıda ǵana til ultaralyq tilge, halyqaralyq deńgeıge ózdiginen jetedi. Qazirgi aqparattyq zamanda siz eger paıdaly, mazmundy bir jańashyl ıdeıany nemese mátindi, jobany ortaǵa ákeletin bolsańyz, ol avtomatty túrde halyqaralyq, ultaralyq deńgeıde qoldanysqa enedi. Biz tildi damytýǵa osy turǵydan qaraýymyz kerek. Sol sebepti naqty iske kóshken durys. Osyny da eskerý qajet. Qysqasha aıtqanda, bizdegi tildi damytý psıhologııasy ózgeretin ýaqyt jetti», dedi Ulan Erkin­baı.