Temir jolda básekelestikti damytý ne úshin kerek?

Soǵan qaramastan básekeles­tikti damytý, monopolııamen kúres baǵytyndaǵy jekelegen mem­lekettik organdar bul salaǵa da reforma jasaý, oǵan jeke menshik kompanııalardy engizý qajet dep otyr. Maqsat – temir jol sala­syndaǵy básekelestikti arttyrý. Sala boıynsha básekelestik damymasa, sala qyzmeti de talapqa saı damı almaıdy. Teorııalyq turǵydan alǵanda, árıne, jón sóz.

Jýyrda Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­ligine qaraıtyn Báseke­les­­tikti qorǵaý jáne damytý ko­mı­tetiniń jumys tobynda ma­ńyz­dy másele qaraldy. Bul temir jol­­daǵy júk tasymaly salasyn­daǵy báse­­ke­­lestikti damytý taqy­ry­byna arnaldy. Ko­mı­tettiń máli­metine qaraǵanda temir jol­daǵy júk tasymaly salasynda báse­keles­tik joqtyń qasy dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni mundaǵy júk tasymalynyń 99 paıyzyn bir ǵana kompanııa – «Qazaqstan temir joly» AQ-tyń «Júk tasymaly» kompanııasy atqarady. Atalǵan qyzmet boıynsha barlyq ınfraqurylym, júk tasymalyn basqarýdy qamtamasyz etetin aq­parattardyń avtomattandyrylǵan je­lisi, qural-jabdyqtardy jóndeý qyz­­meti «Qazaqstan temir joly» AQ-tyń men­shi­ginde. Demek, oǵan qaraıtyn «Júk tasy­maly» kompanııasy saladaǵy mo­nopo­­lıst retinde áreket etýde. Bul kom­pa­nııa­­nyń barlyq qurylymy ábden qalyptasqan.

Al «QTJ» AQ-tyń tizgini Úki­met­tiń qo­ly­nda ekenin bárimiz bile­miz. Aksııa­lary­na Úkimet to­lyq­taı ıelik etetindik­ten kom­pa­nııa tabysy da Úkimetke, ıaǵnı mem­­leket qazanyna quıylady. Osy­ǵan qa­rap, temir jol salasy – ha­lyq­tyń qazy­nasy deýge bolady. Basqa kólik túrlerine qaraǵanda jolaýshylar men  júk poıyzdary qyzmetiniń arzanyraq bolýynyń basty bir sebebi de osynda jatsa kerek. Úki­mettiń munaı men metal­lýrgııa sala­syndaǵy sheteldik kom­pa­nııa­lardyń baǵa men saýda saıasatyna aralasýǵa shamasy kelmegenimen, temir jol tarıfiniń baǵasyn belgi­leýde ústem quqyqqa ıe.

Qazir «QTJ» AQ-men qatar, temir jol­daǵy júk tasymaly salasynda taǵy eki kompanııa bar. Olar – jeke menshik kom­panııalar. «Dar rail», «TTT Servıs» ata­la­tyn bul kompanııalardyń qyzmeti 2018 jyl­dyń qarasha aıynda qanat­qaqty  joba retinde bastalǵan eken. Ázirge olardyń júk tasyma­ly sa­la­syndaǵy qyzmetteriniń úlesi ekeýin qosqanda 1 paıyzdan aspaıdy.

Jumys tobynyń otyrysyn júrgizgen Básekelestikti qor­ǵaý jáne damytý komı­teti­niń tór­aǵasy Rýstam Ahmetovtiń sózi­ne qaraǵanda, temir jolda júk tasymal­daýǵa jıyny 28 kom­pa­nııaǵa lısenzııa berilgen. Biraq jo­ǵa­rydaǵy úsh kompanııa­dan basqa­la­ry áli iske kirispegen, qashan kiri­­setini de belgisiz. Sondyqtan sala bo­­ıynsha básekelestik áli durys qa­ly­p­­tas­paýyna bul jaǵdaı da áser etýde.

R.Ahmetov óz sózinde, atalǵan qyzmet sala­syndaǵy zańdylyqtyń negizinde temir jol salasynda, sonyń ishinde júk tasy­malynda bir ǵana ulttyq kompanııa bol­ǵan kezde qabyldanǵanyn, son­dyq­tan on­da sala boıynsha báseke­les­tikti qor­ǵaý má­se­lesi tolyq eskeril­me­genin aıtyp ótti. De­mek, salada báse­­ke­les­tiktiń damymaýyna bul jaǵdaı birinshi kezekte áser etýi múmkin.

Ekinshiden, ulttyq kompanııa qyzmeti­niń barynsha basym sıpaty naryqqa jeke menshik kom­panııa­lardyń enýine bóget bolýda. Búkil magıstraldy temir jol jelisiniń, jyljymaly quramnyń, tasymaldaý jumysyna qatysatyn basqa da negizgi komponentterdiń bir ǵana ult­­tyq kompanııanyń qolynda bolýy táýel­­siz jeke menshik kompanııalardy ty­ǵy­ryq­qa tireýde. Olar temir jol ınf­ra­qury­lymyna erkin qol jetkize almaıdy. Osyǵan oraı básekelestikti qorǵaý, monopo­lııamen kúres organdaryna «QTJ UK» AQ men «QTJ-Júk tasymaly» AQ ús­temdigine qatysty jeke ta­sy­­maldaýshy­lar tarapynan kóp­tegen aryz-shaǵym­dar kelip túsýde.

Máseleni talqylaǵan jumys to­bynyń otyrysynda Eýra­zııa­lyq ónerkásiptik assosıa­sııa­sy­nyń vıse-prezıdenti Elena Popan­dopýla Básekelestikti qorǵaý jáne damytý komıteti tóraǵasy kótergen problemany odan ári órbite tús­ti. Ol aldymen bul basqosýǵa «QTJ» AQ men Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstr­ligi, «Atameken» ulttyq kásip­­kerler palatasy ókilderiniń kelme­geni­ne ókinish bildirdi. Qazirgi kezde temir jol qyzmetine qatysty úsh tujy­rym­­dama talqylanyp jatqanyn, kóp uza­­maı ol Úki­met qaraýyna túsetin­di­gin aıtty. Sonyń biri – temir jol qyz­­me­tin sýbsıdııalaý týraly qu­jat. E.Popandopýla «Ýaqytsha teń­des­tiril­gen tólem» dep atala­tyn qu­jat­ta qaras­ty­rylǵan temir jol qyzmeti úshin eki tóle­mniń bireýi bıýdjetten emes, júk tasy­mal­­daýshylardan alyna­tyn­dy­ǵyna shaǵym jasady. Al jalpy temir jol qyzmeti týraly ekin­shi qujat bıznes qaýymdastyqtyń qatysýymen tal­qylan­bapty. Onyń ústine, bul qujatta júk ta­syma­ly qyzmetin kórsetýge jiberi­le­­tin básekeles kompanııanyń qar­jylyq jaǵ­daıy, tarıf boıynsha jumys isteý­ge múm­kindigi bar-joǵy aldyn ala tekseri­ledi. Sonan keıin ǵana oǵan qyzmet kórsetý­ge ruqsat etiledi eken. Sondyqtan bul qu­jat­­tardy qabyldaý máselesin toq­tata turýdy jáne osy máselege Báseke­les­­tik­ti qorǵaý komıtetiniń aralasýyn surady.

Osy jıynda sóz alǵan eki jeke menshik kompanııanyń ókilderi «QTJ» AQ qyzmetine shaǵym jasap, magıstraldy temir jol jelisi­niń qyzmetin durys paıdalana almaıtyndaryn aıtty.

Bizdiń bir baıqaǵanymyz, bas­qosýǵa, tek temir jol salasynda básekelestikti jaqtaýshylar jaǵy jınalǵan sekildi. Al monopolıst «QTJ» AQ múddesin qorǵaı­tyn eshkim bolmady.

«Tasymaldaýshylar men vagondar (kon­teınerler) operatorlary qazaq­stan­dyq assosıasııasy» dırektorynyń oryn­basary Muhambet Sábetov: «Temir jol­daǵy júk tasymaly salasyndaǵy bá­se­­­ke­lestikti damytýdaǵy bizdiń kózde­gen basty maqsatymyz ne?» degen suraq­ty or­ta­ǵa tastady. Básekelestik tek báseke­les­t­iktiń ózin damytý úshin qajet pe? Ál­­de maqsat temir jol qyzmetiniń baǵa­syn túsirý, ony halyqqa jaıly ete túsý me? M.Sábetov osy jaǵyn ashyp alýdy surady.

О́kinishke qaraı, komıtet tóraǵasy Rýstam Ahmetov bul su­raq­­qa tolyqqan­dy jaýap bermedi. Ol bul jerde baǵany tómen­detý jónindegi maqsat alǵa qoıylma­­ǵanyn, óıtkeni júk tasymal­daý­shynyń baǵa men tarıfti qalyp­tastyrýǵa negiz bolatyn shy­naıy aqparattardy bere bermeı­tinin, ózderiniń negizgi mindeti báse­ke­lestikti damytý ekenin aıtty. «Ádil baǵa tek básekelestik damyǵan jaǵdaıda ǵana qalyptasady, báse­kelestik bolmaǵan jaǵdaıda orynsyz shyǵyndar beleń alady», dedi komıtet tóraǵasy.

Árıne teorııa júzinde bul jaýap­tyń durys ekenine eshkim kúmán keltirmes. Biraq bizdiń elde naryq qatynastary ábden damyǵan batys elderine qaraǵanda jaǵdaı múldem basqasha ǵoı. Erteń temir joldaǵy júk tasymaly salasyna jeń ushynan jalǵasý arqyly bir­qatar jeke menshik kompanııalar kirdi deıik. Olardyń oılaıtyny ha­lyq­tyń qamy emes, óz qaltasy bo­la­tyny anyq. Jańa kompanııalar baǵanyń tómendeýine qyzmet ete qoımas. Qaıta tarıfti kótere tú­sý­ge áreket jasaýy múmkin. О́ıt­ke­ni bas­qa salalarda júr­gizilgen je­­ke­­­she­len­dirýler osyǵan uqsas sse­­na­rıı boıynsha óristep keldi ǵoı.

Al memleket bolsa, temir jol salasyn tolyq jańǵyr­tý­ǵa, О́zbek­standaǵy sekildi saǵa­ty­na 150-250 shaqyrym­dyq jyl­dam­­­dyq­pen júıt­kıtin poıyz ben joldy iske qosýǵa qajetti qar­jyny taba al­maı otyr. Kóp­tegen áleýmet­tik baǵ­dar­lama­lar­­dy ar­qala­ǵan­dyqtan jáne jem­qor­­­lyqtyń joly tolyq kesilme­gen­­dik­ten jalǵyz monopolıst «QTJ» AQ-nyń da qaryzy shash-etekten.

Temir jol salasynda, ásirese, júk tasymalynda jeke menshik kom­pa­nııalardy damytýǵa áli de bol­sa erterek sekildi. Bizge tipti «temir joldaǵy júk tasymaly sala­syn­daǵy básekelestikti damytý ne úshin qajet?» degen suraqtyń basyn ashyp alý, bul suraqqa teorııalyq emes, naqty jaýap alý kerek. Sodan keıin ǵana básekelestikti damytýǵa batyl kirisýge bolady.