Sońǵy kezeńde batys elderinde adam ómiriniń standarttala bastaǵanyn baıqaýǵa bolady. Bul elderde adamnyń oqyp, jetilip damýyna bólinetin áleýmettik shyǵyndardyń ulǵaıtylýyn, adamnyń eńbek etýine, bilim alýyna, densaýlyǵyn kútýine qolaıly jaǵdaı týǵyzylýyn, ekonomıka arqyly túsetin kiristerdi bólý muqııat qaralyp, bul rette Djını koeffısentiniń (adamdar arasyndaǵy tabys aıyrmashylyǵynyń kórsetkishi) qoldanylýyn sonyń bir kórinisi retinde baǵalaýǵa bolady.
Batys elderinde «ortasha statıstıkalyq adam» degen uǵym kópten beri qoldanylyp keledi. Bizdiń oıymyzsha, mine, osy «ortasha statıstıkalyq adam» standarttalǵan ómir ıesi bolyp tabylady. О́ıtkeni statıstıkalyq kórsetkish arqyly halyqtyń qalyń bóligine tán onyń áleýmettik beınesi, sonyń ishinde jas mólsheri, densaýlyq jaǵdaıy, bilim deńgeıi, tabysy men jumsaıtyn shyǵynynyń kólemi, bylaısha aıtqanda, bári eskerilgen.
Árıne osy jazyp otyrǵanymyzdyń jurnaqtary bizdiń elde de bar. Máselen «ortasha statıstıkalyq adam» kórsetkishin bizdiń statıstıkalyq organdarymyz da eseptep bere alady. Biraq bizdiń ómirimizdi áli standarttalǵan ómir retinde qarastyrýǵa kelmeıdi. Eger qarastyratyn bolsaq, bizdiń standarttalǵan ómirimiz tym tómen deńgeıde ekenin jáne onyń qazirgi adamǵa tán barlyq qajettilikterdi qamtı almaǵanyn kórgen bolar edik.
Árıne damyǵan batys elderi, jeke adam ómiriniń standartyn usyna alatyndaı jetistikke birden kelgen joq. «Ekonomıka neǵurlym erkin bolsa, soǵurlym áleýmettik bolady» dep nemis ekonomısi, ári saıası qaıratkeri Lıýdvıg Erhard aıtqandaı, adamnyń tabys tabý nıetine jol ashqan áleýmettik naryq ekonomıkasy men uzaq jyldar boıy alǵa maqsat qoıa otyryp ult bolyp jumyla eńbek etýshilik olardy osy jaǵdaıǵa jetkizdi. Bul rette óndiris ıesi kapıtalıster jumysshylarǵa olardyń ómir súrýine jetkilikti joǵary jalaqyny birden usyna qoıǵan joq. Osy jolda qanshama ereýilder boldy. Jumysshylar múddesin qorǵaıtyn kásipodaq jumys istedi. Sońynda eki jaq máseleni kóp ýshyqtyrmaı til tabysyp otyrdy. О́ıtkeni olardyń arasyndaǵy qarym-qatynas memleket zańdary arqyly retteldi.
Ekinshiden, ómirdiń standarttalýyna jol ashqan alǵysharttar da bul elderde erterek qalyptasqanyn baıqaımyz. Máselen adam men qoǵamnyń kóptegen qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa negizdelip, bilim, kásiptik biliktilik pen daǵdy jıyntyǵyn quraıtyn «adam kapıtaly» uǵymy batysta ótken ǵasyrdyń bel ortasynan bastap qoldanyla bastady. Basynda bul termın adamnyń eńbek etý qabiletin nyǵaıtý úshin onyń oqyp bilim alýyna, eńbekke úırenýine qarjy jumsaý qajettigin bildirdi. Keıinnen uǵym aıasy keńı tústi. Dúnıejúzilik banktiń málimetterine sáıkes, endi oǵan adamnyń tutynýshylyq shyǵyndary, otbasyn asyraýǵa, kıim men tamaq alýǵa, turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartyp, mádenıetin damytýǵa jumsalatyn shyǵyndary qosyldy. Osyndaı jaǵdaıǵa oraı memleket úshin «adam kapıtalyn» damytý shyǵyndy másele sanalǵan edi. Biraq bertin kele «adam kapıtalyn» damytý ekonomıkalyq turǵyda tıimdi másele ekeni anyqtaldy. Jaqsy bilim alǵan, kásiptik sheberligi joǵary, densaýlyǵy myǵym adamdar qaı elde kóp bolsa, sol eldiń basqalardan ozyq damıtyny belgili boldy. Innovasııalyq ekonomıka zamanynda «adam kapıtalynyń» qadiri tipti arta tústi. Osyny basqalardan burynyraq sezingen AQSh búkil álemnen oqyǵan, bilikti adamdardy ózine tarta bastady. Qazir bul el osy saıasaty arqyly daıyn kapıtalǵa ıe bolýda.
Batys elderi ózderiniń qolda bar múmkindikterin utymdy paıdalana otyryp, adam ómiriniń standarttalý sapasyn odan ári jaqsartýǵa negizdelgen jańa tetikter men ádisterdi molynan qoldanýda.
Máselen, XVIII ǵasyrda paıda bolǵan «Baqyt ındeksi» degen uǵymdy is júzinde qoldanýǵa kiristi. IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri, áleýmettik qoldaýdyń kólemi, ómirdiń uzaqtyǵy, ómirlik mańyzy bar máselelerdi azamattardyń ózderi qabyldap sheshe alýy, bılik pen bızneske degen senim deńgeıi men adamdardyń myrzalyǵy osy «Baqyt ındeksin» aıqyndaýshy faktorlar qataryna jatady eken. Sońǵy jyldary ár jyl saıyn BUU-nyń «Baqyt týraly búkilálemdik baıandamasy» ázirlenetin bolǵan. 2018 jylǵy málimet boıynsha bul jónindegi aldyńǵy oryndarǵa Fınlıandııa, Norvegııa, Danııa ıe bolǵan. AQSh 18-orynǵa, Ulybrıtanııa 19-orynǵa, al О́zbekstan 44-inshi, Reseı 59-ynshy, Qazaqstan 60-orynǵa jaıǵasqan.
Árıne bizdiń oıymyzsha adam ómiriniń standarttalýy onyń turmysymen qatar oı-sanasyna, tipti sezimine de áseri etýi múmkin. Máselen baqyt pen qaıǵy atty uly tabıǵı uǵymdardyń ózi standarttalýy ǵajap emes. Bul jaqsylyq pa, joq álde jamandyq pa? Ony aıta almaımyz.