Dara týǵan dana edi

 

Týmysy bólek, tuǵyry bıik tarıhı tulǵalardy dáýirdiń ózi týǵyzady, zaman­nyń daýyly men jaýyny, órti men derti, seli men seńi shyńdap shynyqtyrady. Ýaqyt uzaq tolǵatyp, sırek týatyn sonadaıdan kózge shalynatyn, sondaı janǵa jaqyn, kóńilge ystyq bitimi bólek bekzattyń biri edi Patshaıym Tájibaeva.

 Ǵylymda ashqan jańalyqtary, batyl boljamdary arqyly Qazaqstan baılyǵyna úlken úles qosqan álemge áıgili ǵalym, kór­nekti memleket qaıratkeri, Qazaq SSR Jo­ǵarǵy keńesiniń depýtaty, Joǵarǵy Keńes Tóraǵasynyń orynbasary bolǵan Pat­shaıym Tájibaıqyzy tiri bolǵanda júz jasqa keletin edi. Osydan otyz jyl buryn ómirden ozǵan halqymyzdyń aıaýly qyzy, Qazaqstan men Orta Azııadan shyq­qan eń alǵashqy ǵalym-geolog, professor,­ geologııa-mınerologııa ǵylymynyń doktory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń aka­­­de­mıgi, lıtologııa ǵylymynyń negizin qa­­laý­shy, Qumkóldegi mol munaı qory bar­­­­lyǵyn alǵash boljap, ony el ıgiligine ja­­ratýǵa bas­tamashy bolyp, qulshyna atsa­lysqan aıtýly tulǵanyń elge sińirgen eń­begi asa eleýli. Sondyqtanda búginderi Qa­zaqstanda, tek Qazaqstanda ǵana emes, postkeńes­tik keńistik elderde onyń júzjyl­dyq mereıtoıy keń kólemde atalyp ótýde...

Bul oryndy da. Ataqty Asqar Toqpanov­tyń sózimen aıtsaq: «Ǵylym álemindegi áıelden shyqqan Sátbaev». Tabıǵı talanty men jankeshti eńbeginiń arqasynda Ortalyq Qazaqstan men Batys Qazaqstandaǵy ken oryndarynyń ashylyp, el baılyǵyn eseleý­ge mol úles qosqan Patshaıym Táji­bae­va jaıly asa kórnekti tulǵalar kezinde talaı tamasha jyly pikirler jazdy. So­lardyń bir parasy mynadaı:

«Patshaıym Tájibaıqyzy Qazaqstan, tek qana Qazaqstan ǵylymyna ǵana emes, búkil dúnıejúzilik ǵylymǵa úles qosqan apamyz. Ol qazaq áıelderinen tunǵysh pet shyǵyp, jol kórsetip óziniń úlken eńbeginiń arqasynda Qazaqstan ǵylymyn damytyp, birinshi ret lıtologııa salasynda jańa ǵylymı baǵyt ashqan úlken ǵalym» (О́mirzaq Sultanǵazın, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty).

«V prıamom ı perenosnom smysle glýboko pronıkla Tajıbaeva v nedra rodnoı zemlı. Dobytymı eıý znanııamı ınteresýıýtsıa vo vsem mıre. Ona delaet doklad svoım kollegam na anglııskom ıazyke v Londone. Vystýpaet na kongressah geologov v Delı ı Tokıo, v Kolýmbııskom ýnıversıtete SShA. Dve mejdýnarodnye assosıasıı ýchenyh ızbralı ee svoım chlenom)». (Sara Esova, obshestvennyı deıatel).

О́z elimizdiń tarıhı tulǵalary jazǵan, aıtqan mundaı urpaqqa úlgi bolar ulaǵatty sózder óte kóp! Endi ózge elderdiń irilerin, ulylaryn tyńdap kóreıik:

«Zaslýjıvaet vnımanııa ı polnogo ýva­­jenııa mejdýnarodnaıa deıatelnost Patchaım Tajıbaevny» (Dmıtrıı Nalıv­­kın, akademık, Laýreat Lenınskoı ı Go­sýdar­stvennoı premıı, Geroı Sosıa­lıs­tıcheskogo Trýda).

«Iа voshıshen naýchnoı rabotoı almatınsev, posle znakomstva s gospojoı Tajıbaevoı ý menıa voobshe ızmenılos predstavlenıe o jenshınah» (Paýl Nahın, professor, SShA).

«Patchaım Tajıbaeva ıavlıaetsıa ızvestnym lıtologom SSSR. Blagodarıa ee deıatelnostı kazahstanskoe otdelenıe prevratılos v odno ız naıbolee krýpnyh, vedýshıh otdelenıı Soıýza» (Fedor Vasılevıch Chýhrov, akademık, laýreat Gosýdarstvennoı premıı. g.Moskva).

«Patchaım Tajıbaevna Tajıbaeva ıavlıaetsıa krýpnym spesıalıstom ı vydaıý­shımsıa ýchenym v oblastı lıtologıı» (Nıkolaı Alekseevıch Shılo,  akademık, Prezıdent Dalnevostochnogo naýchnogo sentra AN SSSR, laýreat Gosýdarstvennoı premıı, Geroı Sosıalıstıcheskogo Trýda.    g.Magadan).

«Provedennoe Patchaım Tajıbaevoı soveshanıe, ego otlıchnaıa organızasııa ı naýchnoe soderjanıe zaslýshannyh dokladov ı dıskýssıı ostavılı ý menıa bolshoe vpechatlenıe ı ýbedılı menıa v tom, chto ımenno v ıssledovanııah dokembrııa za poslednıe gody kazahstanskımı geologamı byl dostıgnýt chrezvychaıno vysokıı naýchnyı progress (Gans-Iýrgen Teshke, professor. g.Berlın).

Baıqaısyz ba, qandaı keremet, sáýleli sózder, ordaly oılar! Sony jazǵy­zyp otyrǵan qasıetti meken – qazy­naly oń­tús­tiktiń kıeli Qazyǵurtynan shyq­qan qa­zaqtyń talantty, qanatty, qaısar qy­zynyń asqan ǵulamalyǵy men asa aýqym­dy jankeshti eńbegi emes pe?! Bir halyq­tyń qyzy bolyp ómirge kelip, adamzat­tyń per­zenti bıigine kóterilýi qandaı baqyt! Patshaıym Tájibaeva sondaı baıandy baqyt ıesi, urpaqqa mura, elge, jerge, qorǵan bolar, uly, tarıhı tulǵalardyń biri!

Patshaıym Tájibaeva mundaı baqyttan bas aınalar bıikke op-ońaı kóterilgen joq. Barlyq zamandastary sııaqty óz ýaqyty ákelgen aýyrlyqtyń bárin kóppen birge kóterdi. Kámpeskege ilikken ákesi qaıtys boldy. Ashtyqtyń da azabyn tart­ty, kedeıliktiń de, jetimdiktiń de, joq­shylyqtyń da zardap, zalalyn bir kisideı kórdi. Sonyń bárin asqan tó­zim, sabyrmen, keleshekke degen kemel senim­men, eren eńbekpen, aqyl-parasatpen, kúreskerlik qasıetpen jeńe bildi.

Tas toly qap arqalap, taý men qyratty kezip júrip, qos qulynshaǵy Qarlyǵashy men Quralaıyn qatarynan kem etpeı ósirdi. Aıaýly jary Ahmet Aqqoshqarovtyń barlyq jaǵdaıyn jasady. Bárine úlgerdi...

Mine, sonyń jeńisin, ǵulama ǵalym ashqan jańalyqtar jemisin ózi súıgen, ózin súıgen týǵan halyq kórip otyr.

Jasamas eshkim máńgi,

Bári keter,

Izgilik esim ǵana máńgilik

Máńgige

Áne sol jeter, –

demep pe edi álem mádenıetiniń bir bólshegi ǵana emes, bıik ólsheminiń biri Saǵdı.

«Izgilik esimi máńgilik» Patshaıym eń­begi aqtaldy. Búginde onyń atynda Al­matyda, Túrkistan oblysynda, Shymkent qalasynda, týǵan jeri Qazy­ǵurtta kósilgen kósheler bar. Ulttyń uıasy – Ońtústikte eki birdeı eńseli eskertkish tur eldik penen erlikti eske salyp. Patshaıym jaıly bir muqabadaǵy qos kitaptan «Asyl tas­tar asqar taýda týady» – «Lısh v gorah rojdaıýtsıa laly», «Ǵylymda dara, ómirde dana Patshaıym» – «I krepche skal gordyı Edelveıs» atty tórt kitap jaryqqa shyqty qazaqsha jáne oryssha. Qazaqtyń aıtýly aqıyq aqyndary ol jaıly óleń de, poema da jazdy. Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tumanbaı Moldaǵalıev:

Kózimen, kóńilimen tyńdap bárin

Ol sheshti jer astynyń jumbaq­taryn.

Jolynda armanynyń qalap túsken

Bilmedi tań atqanyn, kún batqanyn.

Halyqaralyq «Alash» jáne A.Fadeev atyndaǵy ádebı syılyqtardyń laýreaty,

Saha (Iаkýtııa) Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri Tursynaı Orazbaeva:

Jaınaǵan janarynan naz uqtyrǵan,

Bolmysy – aıaýly da, názik bir jan.

Erdiń eri jetetin bıikti alǵan,

Bolǵan soń teń qurbydan ozyq týǵan, –

dep symbaty bólek sulý syryn ashty ápkesiniń.

Patshaıym Tájibaıqyzynyń bitimi bólek bekzat bolmysyna súıingen ǵa­lymdar da aqyn bolyp aqtaryldy. So­­lardyń biri Ulttyq Ǵylym aka­de­mııa­synyń akademıgi, fızık, professor Meıir­han Ábdildın lebizi bylaısha syr bop jyr bop tógildi:

Ǵylymnyń kóterilgen aspanyna,

Aqynnyń ózek bolar dastanyna,

Patshaıym degen atty dosy túgil,

Syılatqan Patsha ápkem qastaryna.

Aq suńqar aqyn Serik Turǵynbekulynyń:

Qyzyndaı edi patshanyń,

Tájibaı qyzy Patshaıym.

Erligin, isin

Erekshe

Esime alam sát saıyn, –

dep bastalatyn poemasynyń jóni bólek.Bul qabyrǵaly qazaq ádebıetin qazynasyna qosylǵan úlken olja!

Aqyn Baqytjan Tobaıaqov: «Týdy qazaq patsha qyz» dep jyrlady.

Patshaıymnyń azamattyq tulǵasy da bıik. Ol jaıly aqıyq aqyn Kákimbek Salyqovty tyńdalyq:

 Dúnıeden Qanysh ótse de,

Arýaqpen shaıqas bastaldy...

*  *  *

Aıta almaı ádil baılamyn

Jasqanǵanda basqa adam,

Qanyshty qorǵaý maıdanyn,

Patshaıym edi bastaǵan.

*  *  *

Patshaıym shyqty sol kezde,

Jarq etip jalǵyz maıdanǵa.

Túskende aıqyn ol kózge,

Talaılar batty qaıranǵa.

 

Shyqqanda shyndyq ójetten,

Keı «dókeıler» qysyldy.

Batyl qyz taza derekpen,

Zárelerin kókke ushyrdy.

 

Keshýmen qarly muzdy da,

Kóp soqqy kórdi aqyry.

Jazalaýǵa qyzdy da,

Barypty «tórdiń» batyly.

Kóp adam kóleńkesinen qorqyp buǵyp qalǵanda Patshaıym Qanyshty qorǵap shyqty. Sol úshin qýǵynǵa da ushyrady. Biraq alǵan betinen qaıtpady! Bul adamger­shilik­tiń úzdik úlgisi!

Patshaıym Tájibaeva SOKP saıası bıýrosy­nyń músheleri Kosygın men Pel­sheniń qabyldaýynda bolǵanda da ózi jaıly emes, eldiń muńyn, halyqtyń ja­ıyn aıtty.

Bul jaıly aqyn, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Qazybek Isa bylaı dep jyrlady:

 Ǵylymda bul erekshe ún qatsańyz,

Sońynda onyń talaı-talaı

jatty ańyz...

Eldiń jyryn, Erdiń jaıyn tolǵaǵan,

Patshańyzǵa kirgen kezde Patsha qyz...

Aıta bersek sóz uzaı beredi, Patshaıym­nyń mundaı azamattyq erlikteri kóp!

Keshegi kúnniń Maǵjany, búginginiń Mahambeti Oljas Súleımenovtiń sózimen aıtsaq:

Bul adamdar máńgi óshpeıtin

Júrek penen kóńilden.

Tiri júrse jol silter edi,

Aı, juldyz bop kógińnen,

desek te, irilik eskirmeıdi, ulylyq ólmeıdi! Patshaıym syndy danalar «О́lgen soń da oralady rýh bop» (Shondor Petepı). Onyń rýhy nur sáýlesin tógip tur.

«Jaratqannyń pendesine berilgen úlken syıy – onyń artynda qalatyn jaqsy aty, meıirimdiligi men qaıyrymdylyǵy» depti Saǵdı. Sońynda jaqsy aty, jasampaz eńbegi qalǵan Patshaıym elimen birge jasaı beredi: Qazaq barda ol da bar.

Aman bolaıyq!

 

Sábıt DOSANOV,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, M.Sholohov atyndaǵy Halyqaralyq syılyqtyń ıegeri

 Almaty