Ash qaryn jubana ma..?

Uly Abaı atamyz aıtpaqshy, «Ash qaryn jubana ma maıly as jemeı...». Qas qylǵanda endi ettiń ońaılyqpen tabylmaıtyn túri bar. Kójesine qatyq tappaı otyrǵan jarly-jaqybaılar shetelderden keletin syrty jyltyr, sapasy kúmándi taýyq etin qanaǵat tutady. Olar túgili orta deńgeıli sharýalardyń ózderi etti únemdep tutynýdan basqa shara tappaı otyr. Nege?

Munyń jaýabyn mal ónim­­deri­niń kúnnen-kúnge qym­bat­tap bara jatqanynan taba­syz. Ulttyq ekonomıka mınıstr­liginiń baspasóz qyzmeti taratqan málimetke súıensek, bıylǵy qańtar-qyrkúıek aılarynda qoı etiniń baǵasy 12,7 paıyzǵa, sıyr eti – 12,6, jylqy etiniń baǵasy 7,5 paıyzǵa kóterilipti. Konservilengen sút – 9,2, sary maı 7,6 paıyzǵa qymbattaǵan.

Bylaı qarasańyz, ettiń baǵasy mun­shalyqty qymbattap ke­týine sebep joq sııaqty. Máse­len, Túrkistan oblysynda mal ósimi respýblıka boıyn­sha aldyńǵy lekte. Et óndirý­den de alǵa ozyp turmyz. Statıs­tı­kalyq derek kózi oblysymyz­da mal sany jyldan-jylǵa ósip kele jatqanyn aıtyp qýan­ta­dy. Qazir oblysta ýaq mal 6 mıllıonǵa jeteǵabyl. Iri qara 1 mıllıonǵa jýyq, jyl­qy 300 myńnan asady eken. 28 myń túıe jantaq jep júr. Son­da bazardaǵy et baǵasynyń aspan­dap shyǵa kelýiniń sebebi ne? Muny mamandar ettiń shetelge shamadan tys eksporttalýy­nan izdeıdi. Sharýalar maldy jergilikti turǵyndarǵa saýda­la­ǵannan góri shetel asyrǵandy utymdy sanaıdy. О́ıtkeni olar etti qymbat baǵaǵa alady. Ekinshiden, qarjyny aldyn ala tólep qoıady. Úshinshiden, kóter­me baǵasyna túgeldeı alyp kete­tin kórinedi. Iran, arab memle­ket­terine et ónimderin ótkizip júr­gen «Qaıyp ata» JShS basshy­lary sheteldikter orta qońdy­lyq­taǵy toqtylardy molynan alady deıdi. Demek, bul serik­testikke paıdaly. Alaıda, barlyq sheteldik qońy or­tasha mal almaıdy.  Máselen, О́zbekstan aqparat quraldary­nyń jazýynsha, bul memleket bıylǵy qańtar-maýsym aılarynda 72,2 myń iri qarany syrttan ákelgen. Sonyń 85 paıyzy Qazaqstannyń úlesinde kórinedi. Jarty jylda elge kirgen 160 myń qoıdyń 97 pa­ıyzyn Qazaqstannan tasymaldadyq dep otyr. Byltyr Qazaqstan boıynsha 16 myń tonna sıyr eti eksporttalǵan eken. Reseı, Belarýs, AQSh, Brazılııa, Ýrýg­vaı memleketteri bizden et alý­ǵa asa yntaly desedi. Al bıyl Qa­zaqstannyń shetelderge ım­porttaǵan eti 20-30 myń ton­na kóleminde. Mine, osydan soń elimizde et baǵasy qym­­battamaǵanda qaıtpek? Shym­kentte taıaýda kúnine 3 myń qoı, 300 iri qara etin óńdeıtin «IýKO-EKO-FÝD» JShS iske qosyldy. Bul et kombınaty Iran Islam Respýblıkasymen birlesip ashylǵan. Al osy memleketke jylyna 2 mıllıon 400 tonna et kerek eken. Demek, seriktestik barlyq ónimin solarǵa jiberse, jergilikti halyqqa ne qalady degen saýal kókeıden ketpeıdi.

Tap qazir Shymkentte qoı etiniń kılosy 1800 teńge tóńi­re­ginde. Sıyr men jylqy eti 2000-2500 teńgege kóterilip ket­ti. Jylqynyń semiz eti 3000 teńgege jýyq. Qazy-qarta baǵa­sy da ýdaı. Endi qarańyz, aıyna 40-50 myń jalaqy alatyn ot­basy­lardyń soǵymǵa qoly jete me? Árıne, joq.

Al Aýyl sharýashylyǵy mınıs­tr­liginiń mamandary mem­leket tarapynan mal sharýa­shylyǵyn damytý úshin úlken qoldaý kórsetilip jatqanyn úne­mi alǵa tartady. Bul baǵytta arnaıy baǵdarlama da túzil­gen. Salanyń mańyzdy baǵyt­­taryn basymdyqpen damy­tý­dyń jol kartasy da ázir. Bul joba Úkimette qoldaýǵa ıe bol­dy. Jańa joba Par­la­ment Májilisine tanystyryl­dy. Budan bylaı jeke sharýa­shylyqtardy kooperatıvterge biriktirý qolǵa alynbaq. Koo­peratıv músheleri budan bylaı ónim alýshy izdep áýrelenbeıdi. Qabyldaý pýnkteri úı sharýa­shy­lyqtaryn aralap, arnaıy tehnıkamen maldy jınap áke­tedi. Úkimet tarapynan jasaly­nyp jatqan aýqymdy jumys­tardyń nátıjesinde aýyl sharýa­shy­lyǵynyń jalpy ónim kólemi jyldan-jylǵa arta túsip otyr. Desek te, naryqtaǵy azyq-túlik baǵalarynyń kúnnen-kúnge arta túsetini qalaı? Azyq-túlik baǵalaryn tómendetpeı-aq qoıalyq, alaıda burynǵy qalpynda ustap turýǵa bolmas pa edi? Osy saýal talaılardy tún uıqysynan oıatyp júrgen syńaıly. Álde mınıstrlik keltirgen derekterde shıkilik bar ma? Joq bolsa, Parlament Májilisinde «Agroónerkásiptik keshendi memlekettik qoldaýdyń jańa baǵyttary men otandyq agrobıznestiń básekege qabi­lettiligin arttyrý perspektıvalary» aty taqyryppen ótken «Úkimet saǵatynda» Májilistiń vıse-spıkeri Vladımır Bojko mınıstrliktiń jaýapty qyz­met­kerine qaratyp «ertegi aıt­pańdarshy» der me edi?

Osy jerde ekonomıka ǵy­lymdarynyń doktory, ult­tyq agrarlyq ǵylymı bilim berý ortalyǵynyń basqar­ma tóraǵasy Tóleýtaı Raqym­be­kov­tyń dáıegin keltire keteıik. Ol: «Búginde barlyq másele alyp­sa­tarlarǵa tirelip tur. Al olar qaıdan shyǵyp jatyr? О́ıt­keni bizde kooperatıv negizinde ınfraqurylym joq. Endi iri qarany shekaradan tirideı shy­ǵaryp satý týraly aıtsaq, taǵy da aldymyzdan alaıaqtar shyǵady. Búkil mal, onyń eti de syrtqa kóbirek ketken saıyn el ishinde baǵa toqtaýsyz óse beredi», deıdi.

Aıtalyq, bazarǵa malyn shyǵarǵan sharýa ózi oılaǵandaı mejege jete almaıdy. Nege? О́ıtkeni onyń aldynan ala jibin shıratyp deldal shyǵady. Deldaldyń aıtqany bolady. Olar muqtaj bolyp turǵan nemese asyqqan adamdardyń malyn arzanǵa satyp alyp, kelesi bazarda eki-úsh ese baǵasyna saýdalaıtynyn qazir ekiniń biri biledi. Bıliktegilerdiń endigi bir tyıym salar tusy osy deldaldar sııaqty.

T.Raqymbekov: «Sharýany qol­ǵa alatyn adamnyń naryq eko­no­mıkasynyń zańdylyqtaryn jaqsy bilgeni jón. Aýyl sharýa­shylyǵyna arıfmetıkalyq esep sáıkes kele bermeıdi. Agro­sektor ekonomıkanyń draıveri, tabys túsiretin sala bolsyn de­sek, biz osy baǵytta saýatty qa­damdar jasaýymyz tıis», deıdi.

Kúni keshe Darıǵa Nazar­baevanyń tóraǵalyǵymen ótken Senat otyrysynda senator Álı Bektaev depýtattyq saýal tastap, maldyń shetelderge tirideı ketip jatqanyn aıtyp, Úkimetti synǵa aldy. Sena­tordyń aıtýynsha, Qazaq­standa maldy shetelge satý boıyn­sha kúrdeli jaǵdaı qalyp­tasqan. Kórshi memleket­ter, ásirese О́zbekstan memleket­aralyq saýda-sattyq jónin­degi qarym-qatynastyń ońtaı­ly­ǵyn paıdalana otyryp, Qazaq­stannan iri qara jáne ýaq maldy jappaı satyp alý saıasatyn júrgizýde. Máselen, 2018 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha, Qazaqstan shetelderge 88 myńǵa jýyq mal shyǵarypty. Al bıylǵy 9 aıda 333  myńnan astam mal satylǵan. Bul byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 3,8 esege kóp. Mu­nyń ishinde iri qara 2 ese, ýaq mal 7 ese kóp satylypty. Munan soń senator Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrliginiń shetelderge shyǵarylatyn maldyń analyǵyn shekteý týraly qa­byldaǵan sheshimi jetkiliksiz dep sanaıdy.

Qazir maldy shetelge zań­syz shyǵaryp otyrǵan jasyryn beketter kóp. Munyń ózi ishki naryqtaǵy taza paıdany syrtqa shash­qan­men birdeı. Sondyqtan Úkimet keden, kiris, taǵy basqa da quqyq qorǵaý organ­da­rynyń bul baǵyttaǵy jumystaryn úıles­­tiretin arnaıy normatıvtik qujat qabyl­­daýy tıis. Sharýalardyń mań­daı terimen ósirgen maly jergi­likti jerde so­ıylyp, et kom­bınat­taryna tapsyrylǵany jón. Bıyl she­telderge 4800 tonna iri qara jáne ýaq mal­dyń eti saý­dalanypty. 300 myń mal tiri kúıin­de jóneltilgen. Osy ónim­derdi ózimizde óń­de­sek, qyrýar qarjy qaltamyzda qalar edi.

«Qasqyr men qazaq egiz» dep etqumar­ly­ǵymyz týraly ádemi támsil aıtyp júrgende qyzyl­syrap qalmaıyq. Osyndaıda «endi qazaqqa mısýaktyń qajeti bar ma?» degen saýal oıǵa oralady. О́kinishti!

Sabyrbek OLJABAI,

jýrnalıst