Árıne, kóbimiz Sarbas Aqtaevty qosshy, basshy degendeı jýrnalıstıkanyń qosyn jekken azamat raıynda bilemiz. Rasynda da ol negizinen jýrnalıst. «Kókshetaý pravdasy», «Jetisý», «Sosıalıstik Qazaqstan», «Halyq keńesi», «Aqıqat»... mine, jýrnalıst Sarbas Aqtaev júrip, ótip kele jatqan uzyn joldyń ón boıy. Birinde tilshi, kelesisinde bólim meńgerýshisi, redaktordyń orynbasary, redaktor... Qalamnyń qatardaǵy jaýyngerinen bas qolbasshysy – bas redaktoryna deıin óse qyzmet etken. О́zimiz ardaq tutar aǵa alǵan asýlar, alqynbaı jetken bıikter, mine, osyndaı! Ásirese, alǵashqy qorǵasynynan quıyp, qalyń qaýymǵa súıikti etip qaldyryp ketken «Halyq keńesi» gazetine bas redaktor retinde sińirgen eńbegi alabóten-aq. «Halyq keńesi» shyn máninde halyq sózin aıta shyǵyp edi jaryq jalǵanǵa. Oqyp, oqyp, aıyzymyz qanar edi, shirkin!
Týrasyn aıtqanda, Sarbas Aqtaevtyń qazaq baspasózinde júrip aq tisi sarǵaıdy, sary shashy aǵardy. Baspasózge kelýden Sarbas aǵa utty ma, utyldy ma, ony aıyryp aıtý qıynnyń-qıyny! Alaıda, Aqtaevtaı oıy oralymdy, tili kórkem, qııaly júırik qalam ıesiniń baspasózge kelýinen qazaq jýrnalıstıkasy utty. O, kóp utty!
Sarbas Aqtaev ómiriniń kókórim shaǵynda ádebıet esigin aqyn bolyp qaqqan kókiregi nurly, júregi kórkem jyrly jan. Kógildir Kókshede týyp, aqyn bolmaý kúná da sekildi ǵoı oıly janǵa. Aǵamyzdyń aqyndyǵy et pen teri arasyndaǵy ter sekildi jeńil jelik dúnıesi emes-ti. Alǵashqy adym toptamasy «Jyrǵa sapar» atalatyn ujymdyq jınaqqa enipti. Túbit ıek, temirqanat bir shoǵyr jas óleń-jyrlary arasynan bedelge jyǵylyp kórmegen, aqıqat úshin kim-kimge de belin bermeı, kúresýmen ótken beldi ǵalym Beısembaı Kenjebaıuly jas aqyn Sarbas Aqtaev óleńderine iltıpat bildiripti baspasózde. Bul, árıne árqashan mártebe! Mine, osy jaı sebep boldy da S.Aqtaevtyń sonaý 1963 jyly jaryq kórgen «Tuńǵysh kitabyn» ǵalym arhıvinen taýyp, qolǵa qaıta alýǵa týra keldi.
Myna qyzyqqa qarańyz, Beısekeń iltıpatqa alsa, alatyndaı bar eken. Aqyntalap bala Sarbas Aqtaevtyń «Tuńǵysh kitaby» – ádemi aqyndyqtyń kepili bolyp shyqty.
Jaýlaǵan quz-qııanyń jula tartyp,
Zyr qaǵyp erke bulaq barady oınap.
Birde orshyp, birde aryndap tura tartyp,
Sekirip tastan-tasqa salady oınaq, – depti jas aqyn «Bulaq» atalatyn óleńinde. Kóz aldymyzda taýdan qulaı aqqan aq bulaq elestep qoıa beredi. Jáı elestemeıdi, qımyl-qozǵalysqa túsip, syńǵyrlap, syldyrlap julqyna aǵyp bara jatqan taýly tuma elesteıdi. Qımyl-qozǵalysqa toly sulý sýret qııalymyzdy qytyqtap, oıymyzdy baýrap, kógildir kóktem dúnıesine ińkárlandyra, ózine baýraı tartyp barady. Qala berdi:
Sahnasyn kóktem seri dalaǵa ashty,
Qyńyr qys yzǵyryǵyn ala qashty.
О́zender kerneıletip jónelgende
Qar eltip tolqynyna aralasty, – dep («Qyzǵaldaq») kóktemdi ekinshi bir sýretpen syzylta jóneledi. Kóktem kelbetindegi sulýlyq kókpenbek qalpynda kóńilimizge syzyla kelip qonyp, tabıǵı boıaý bolyp kóńilimizge uıalap jatyr. Usynylǵan shýmaqtar – aqyndyq kepili edi demegende, ne deımiz endi? Alpysynshy jyldary (HH ǵasyr) mundaı ádemi, árli, oıly, sergek sýretti óleń jazý – qazaq poezııasy úshin úlken jetistik edi-aý dep oılaımyz. Juqa jınaqtaǵy óleńniń deni kóptiń kóńilinen shyǵar kók óleń. О́z ýaqytymen ólsheı pikir sabaqtaǵanda aıtarymyz – «Tuńǵysh kitap» óleńderi sýrettiligimen, obrazdylyǵymen keıbir zamandastary poezııasynan oq boıy ozyq tur. Sarbas Aqtaevtyń janr almastyryp, kóz jaýyn alar kórkem óleńnen jýrnalıstıkaǵa jol tartyp ketýinen qazaq baspasózi utty, qazaq poezııasy utyldy demegende ne deıik endi?
Sákeń aqyndyqty tastaǵanymen, aqyndyq Sákeńdi birjolata tastamaǵan alaıda! Aqyndyq qalamger kóńilinen birjolata óship ketpeı, ózge janr týyndylaryna birge kóship, qunar darytyp birge júre berdi. Ocherkke nár, aýdarmaǵa bal bolyp qupjarasyp birge keledi. Aǵymdaǵy baspasózde qyzmet atqara júrip Aqtaev aqyndyq alymdylyqpen, qalamgerlik shalymdylyqpen qıly-qıly qyzyqty kórkem ocherkter jazdy. Árli til, nárli oıǵa qurylyp, ishki yrǵaqpen quıylyp jazylǵan ol ocherkterdiń keıbirin iriktep «Dala týraly tolǵaý» (1971), «Qapshaǵaı hıkaıasy» (1973), «Bular birinshi bolyp edi» (1975) sekildi kitaptaryn jaryqqa shyǵardy. Ocherki kórkem áńgime, ádemi novella, tipti derekti hıkaıat dárejesinde jazylǵan derlik bul dúnıeler respýblıkalyq baıqaýlarda birinshi júlde, ekinshi báıgeni talaı óńgerip edi kezinde.
S.Aqtaev – jýrnalıstıkada aıtýly sheber. Taqyryp tańdaýy, materıal jınaýy, keń tynys, kórkem de kesteli til qunary, dóńgelengen kompozısııalyq bitim – onyń ocherkterin meılinshe tartymdy, sonshalyqty súıkimdi ete túsedi. «Tátti, tátti deı bergenmen tilge dám úıirilmesi beseneden belgili ǵoı, az-azdap mysalǵa júginelik. Onyń bir ocherki bylaı bastalady:
«Shýdan shyǵa-aq kósile tartqan ker dala, keń dala Han taýyna baryp bir-aq tireledi. Jalynda jel oınap, jonynda saǵym bılep qulazyp qana jatatyn qyryń qazir bul emes» («Jas ta bolsa bas»). Sýretti emes pe? Kánigi sheberdiń qolynan shyqqan shynaıy sýret!
«Er ólimi eńkeıgen kún sııaqty: jarqyly sónse de, jalqyny qalady». («Amankeldi ardagerleri»). Has sýretkerdiń qolyna sırek túser jup-jumyr, shyp-shymyr aıshyqty oı ǵoı bul!
«Iá, Kerbez Kókshe. Bir sabaqqa shyqqan eki gúl ispetti bir-birinen jubyn jazbaıtyn osynaý egiz uǵym sóz oıǵa oralǵanda aspanǵa qol sozǵan alyp shyńdar men aıdynynda aı júzgen aına kólder, ıisi jupar ańqyǵan jasyl orman men betkeıinde yrys shalqyǵan buıra belder kóz aldyńa keledi. Kúz keýdesin teýip, quldyraı aqqan bulaqtar, arystandaı atylyp, asaýdaı arqyraǵan ózender... bári-bári kózdiń jaýyn alyp, qııalyńdy qytyqtaıdy» («О́ńiri gúldi, ómiri nurly ólke»).
Alǵa tartylǵandaı aıshyqty, sýretti kórkem joldar qalamger aǵa týyndylarynda qanshama deseńizshi?! Bul jýrnalısti bylaı qoıǵanda jazýshymyn dep júregi keýdesine zorǵa sıyp júrgen kóp qalamdas ýysyna túse qoımaǵan, túsine ene qoımaǵan kórkem de kósem sýretter. Jýrnalıst bola ma, jazýshy ma kórkem oılaýǵa shaqyryp turar asyl úlgi, qalamgerlik qazyna!
Tere berseń, qalamǵa iliner qanatty sóz, sýretke jeteleıtin tiri tirkester kóp qalamgerde. Qanatty sóz – qýatty sóz! Kóńilińe qona ketedi. Tere berseń, qalamǵa iliner kórikti oıdan týǵan kórkem sýret kóp qalamgerde. Kózińmen oqy, kóńilińe toqy! Jýrnalıstıkany qanaǵat tutqan berekeli beıilden týǵan qazyna! Oqyrmandy kókjıekke, týyndygerdi kórkem prozaǵa jeteleı jónelgeli turǵan kórikti sóz, ónikti oılar ǵoı bular! Qalaı súısinbeısiń?!
Aqtaev kóńilindegi aqyndyq ony kórkem aýdarmada da jelep-jebep kele jatqany haq. Aýdarma da qazaq úshin qadirsiz kásip bolyp ketti sońǵy kezderi. O, áıtpese, «aýdarma – óner» (K.Chýkovskıı), óner bolǵanda da bar ǵoı, tóltýma avtorymen jarysatyn bilim, ishteı básekelesip assam dep arpalysatyn bilikti kerek etetin qııapat óner! Ol árisi A.Qulybekov, B.Maldybaev, Á.Begıshev, berisi ózi qoıan-qoltyq jumys istegen J.Ysmaǵulov, N.Syzdyqov, N.Orazbekov, Á.Súleımenov, K.Seıdehanov sekildi zamandastarynan úırene júrip, jarysa aýdarma jasady. Aýdarma jasaǵanda da, aýdarmany óner bıigine kótere shyǵarmashylyq taza beıilmen berile tárjimalaıtyn maıtalmanyńnyń ózi! Ásirese, sońǵy jyldary qalamdas aǵa qalamshylyq daryn qabiletti kórkem aýdarmaǵa qumbyl burdy. Qazaq elin súıgen, jerine suqtanǵan qazaqýar qalamger D.N.Mamın-Sıbırıaktyń ár jyldary jazyp, ár jerde jarııalanǵan ańyz, áńgime, povest, joljazba, maqalalryn jınap-terip aýdaryp, «Japan dalanyń janashyry» – dep basyn biriktirip maqala jazǵan, «Aq boz at» atap arnaıy kitap shyǵarǵany – ultjandy jadtan týǵan usynyqty is! Aýdarmanyń kez-kelgen sátine kóz tigip, kóńil jiberseńiz – túpnusqa tabıǵatyna tereń boılap, til máıegin tógildirip tárjimalaǵan sheberlik úlgisine tap bolasyz. Aqyndyq hám prozashylyq qasıettiń bir kisi boıynan tabylýy osyndaıda aýdarmashy úshin basy bútin en baılyq. Aýdarmada, túpnusqa yryqqa jiberse, Aqtaev aqyn bolyp egiledi, aqynjandy prozashy bolyp tógiledi. Tyńdap kórińizshi «Qazaq dalasy qandaı ǵajap. Tóbesinde tóńkerilgen túpsiz zerendeı kókpeńbek aspanyn aıtsaıshy! Qyrdyń juldyzdar jymyńdaǵan túni tipti tamasha ǵoı. Sonyń bárinen Habıbollanyń ózi men báıbishesi Ázıpa turatyn sý jańa aqboz úıi artyq. О́ıtkeni onda búldirshindeı jas arý Gúlzeınep bar.» Orys tilinen aýdarylǵandaı emes, qazaq qalamgeri jazǵandaı tabıǵı sýret.
Nobel syılyǵynyń laýreaty Knýt Gamsýnnyń «Asharshylyq» atalatyn áıgili, asa qymbatty shyǵarmasyn 1932-33 jylǵy asharshylyqtyń «baǵasyn» biletin bizdiń Sákeń aıta qalǵandaı kórkem etip aýdaryp shyqty. San ret qaıtalaı oqyǵan súıikti shyǵarmany salystyryp taǵy bir oqyp shyqqanda qatty rıza bolǵanymyzdy jasyrmaımyz. Iá, ol maıtalman tárjiman!
Mine, osyndaı aqynbeıil jýrnalıst, maıtalman tárjimandy bir kúni qalamdas aǵasy Jumaǵalı Ysmaǵulov shaqyrdy. Densaýlyǵy syr berip, taza otyrǵyzǵan shaǵy. О́miriniń aqabaly sáti. Ázer sóılep otyr. О́zi sońǵy kezderi jazyp, aıaqtap ketsem dep qumbyl kirisken eki týyndysy aıaqsyz qalǵaly tur. Biri Ǵabıt Músirepov shyǵarmashylyǵy týraly monografııa da, kelesisi ádebıet synshysy, mádenıettanýshy qaıratker Ilııas Omarov jaıynda «О́negeli ómir» serııasy boıynsha jazylar derekti-ǵumyrnamalyq kitap. Ádebıetshi ǵalym, maıtalman aýdarmashy Jumekeń Sarbastaı ini qalamgerge Ilııas Omarov jaıynda jazyp bastaǵan derekti ǵumyrnamalyq kitabyn amanat etti. Jaýapkershilik salmaǵyn sezingen Sákeń qınalyp baqty. Sharasyz. Uzamaı qımas aǵa kóz jumdy. Aǵa aldynan qınalyp shyqqan Sarbas Aqtaev syılas aǵa amanatyn aq adal atqaryp, kóńil tórinde turatyn shyraıly shyǵarma jazyp aıaqtady.
E, eı, sóıtip, Sákeń qaı janr qulaǵyn ustasa da arymen arlasyp, baryn bazarly etip berip kele jatqan qalamgerden. Onyń bul oraıda mártebesi bıik, mereıi ústem!
Ýaqyt kisini árqıly moshqaıdy, synaı otyryp, árqıly tulǵalaıdy. Sákeń ýaqyt kelbetinde mol múmkindiktiń, qanaǵatshyl beıildiń, úlkenge ini, kishige (sapar aldynda belin býar) jaqsy aǵa bola bilgen kisilik bolmystyń adamy bolyp tulǵalandy. Sákeńmen keshegi ýaqyttyń nalasyn qosa arqalaǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde qalamdas bolyp qyzmet atqardyq. Sákeń basshy. Biz qosshy. Jýrnalıstıkada basshyń Sarbastaı bilimdi, kisilikti, Sherhandaı batyl bolsa – bir baqyt! Sákeń jeteli basshymyz bola bildi. Basshymyzdan kórgen jaqsylyǵymyz bozbastanǵan búgin de bizdiń júregimizdi jylytyp turady. Bir mysqal bir mysal. 1987 jyl. KPSS Ortalyq Komıtetiniń «Qazaq ultshyldyǵy týraly» Qaýlysynyń qabyndap turǵan kezi. Ortalyqtan ultshyldyqty tekserý, áshkereleý úshin úıirilip qabaǵy salyńqy arnaıy komıssııa jatyr. Komıssııa jetekshisi, bir kezde Qazaqstannan ekinshi hatshylyqtan qýylǵan M.S.Solomonsev aramyzda júr zirkildep. Zirkili zildi. Mine, osyndaı qysyltaıań ýaqytta aty «Qazaqfılm», zaty «Orysfılm» bolyp ketken kınoónerimiz jaıynda «Qazaq kınosynyń ulttyq beti qaıda?» (№124 (18699), 29 mamyr 1987 j.) atalatyn ashy syn maqala jazyp jarııaladyq. Jarııaladyq ta aıyqpas bálege qaldyq. Slavıan tuqymdas kınogerler elirip alǵan. Oǵan tili qazaqsha shyqpaǵan orysqol qazaqtar kelip qosylsyn. Ortalyq Komıtetke jazylǵan hatta «ultshyl» da, «naqurys» ta biz bolyp shyǵa keldik. Jaǵdaı ýshyqty. Qınaldyq. Arqasyn tosyp aman alyp qalǵan aǵanyń biri «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń birinshi orynbasary Sarbas Aqtaev edi! Ashtyqta jegen quıqanyń dámindeı tar qyspaqta kórgen ol jaqsylyqty qalaı umytaıyq?!
Bireýler bolady jýrnalıstıkanyń torysyna jaramaıtyn ıleýi qanbaǵan dúmbilez dúnıesin jazýshylyq kúligi etip kórsetkisi keletin. Qyzmetin buldap, tósin sabalap júrip Memlekettik syılyq alady ondaılar uıalmaı-qyzarmaı. Betke kón jamaý deısiz be? Jamaýdyń da keregi joq. Bettiń ózi kón eken ǵoı, bátir-aý. Tirshilikke júrgen tekirek kóńil, qam kókirek Tarıh-aqsaqalǵa júrmeıtinin bilmeıdi-aý ondaılar. Tarıh eshkimniń erkeligin kótermeıdi. Árli qalam, ársiz qadam dúnıelerin ár ýaqytta ártúrli elep-ekshep, ár pendeni óz ornyna qoıady kári tarıh. Tarıh bizden bastalmaıdy. Bizben aıaqtalmaıdy. Osy oraıda, kóp áriptes, kóp zamandasyna qaraǵanda kóńili kórkem sóz kómbesine jaqyn, kórkem tanym ıesi bola tura, Sarbas Aqtaev kórinip qalaıyn pende-pıǵylmen boıda bardy kózge uryp jaltyramaǵan, boıda bardy halqyna usynyqty usynýmen kele jatqan qanaǵatshyl jan. Asyly ol arzanmen kózge uryp jaltyraǵannan góri , boıda bar asylymen jarqyraǵandy hosh kóretin adam. Ortasha aqyn, ortasha jazýshy bolǵannan góri kórkem tildi, ozyq oıly jýrnalıst, túpnusqamen tiresip, jazýshymen jarysyp aýdarma jasaıtyn arly aýdarmashy bolýdy qalaǵan sebebi de osy ustanymnan týsa kerek. Áýel basta ádebıet álemine kelgen bette ol:
Laýlap janbaı nemene atym adam –
Boıda bardy kózge uryp jaltyraman.
Qarapaıym shyndyqtan oı jańartam
Júdeý sózdiń qajetsiz dańqy maǵan, – degen edi. Sózinde turdy. Kóbimiz kisilik bolmysyna, qalamgerlik adaldyǵyna súısine qaraıtyn jaqsy aǵaǵa alystan telefon shalyp, halin biletinimiz bar. Bir telefon shalǵanda: «Sońǵy múshel... Arǵy jaǵy beımálim dúnıe» degeni bar. Biz 95-in toılaý ústindegi Áljekeńdi alǵa tarttyq. Syılas kóńilden erkeleı beretin shyraımen Safýan Shaımerdenov: «Áljeke júzge kelińiz!» – demeı me?! Sonda Áljekeń: «Táıt naısap, júzden artyq san bilmeısiń be?» – degen... Júzge deıin de birsypyra san bar, Sáke! Júzden keıin de... násip bolsa nesi bar?! Iá, syılas aǵa Sarbas Aqtaev aq qarly, muz qursaǵan, alasapyran borandy taýǵa bettep barady. Joly bolsyn, abzal aǵanyń! Shylaýynda Qydyr álıksalam júrsin!
Qulbek ERGО́BEK
TÚRKISTAN