Konstıtýsııa kez kelgen memlekettiń quqyqtyq irgetasy ǵana emes, qoǵam men bılik arasyndaǵy eń joǵarǵy kelisim. Ol memlekettiń qandaı qaǵıdattarǵa súıenetinin, bılik pen azamattyń qarym-qatynasy qandaı ólshemmen retteletinin aıqyndaıdy. Elimizde 2022 jyldan bastalǵan konstıtýsııalyq reformalar osy qatynastardy qaıta qaraýǵa baǵyttaldy. Usynylyp otyrǵan jańa Konstıtýsııa jobasy sol ózgeristerdiń jalǵasy retinde qabyldanyp otyr.
Sonymen birge kez kelgen konstıtýsııalyq reforma tek saıası bastama emes, qoǵamnyń damý logıkasymen baılanysty qubylys. Sondyqtan jańa Konstıtýsııany baǵalaǵanda onyń tek deklaratıvti normalaryna emes, bılik qurylymdary men azamattyq quqyqtarǵa qalaı áser etetinine nazar aýdarý mańyzdy.
Bılik júıesin qaıta qaraý qajettiligiZań ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Ermek Ábdirasýlovtyń pikirinshe, konstıtýsııalyq ózgerister memleketti basqarýdyń tutas modelin jańartýǵa baǵyttalǵan.
«Memleketti jańǵyrtý tek jeke túzetýlermen shektelmeıdi. Ol bılik júıesiniń qurylymyn, halyq ókildigin jáne quqyqtyq mehanızmderdi keshendi túrde qaıta qaraýdy talap etedi. Sondyqtan jańa Konstıtýsııa jobasy bılik tarmaqtarynyń tepe-teńdigin nyǵaıtyp, quqyqtyq júıeniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan», deıdi professor.
Bul pikirdiń astarynda mańyzdy másele jatyr. Konstıtýsııa tek quqyqtar men mindetter tizimi ǵana emes. Ol bıliktiń qalaı uıymdastyrylatynyn, onyń qandaı shekteýlerge baǵynatynyn jáne qoǵam aldynda qandaı jaýapkershilik júkteıtinin anyqtaıdy. Sondyqtan jańa Konstıtýsııadaǵy ózgeristerdiń negizgi baǵyty bılik tarmaqtarynyń arasyndaǵy tepe-teńdikti naqtylaýǵa baǵyttalǵan.
Sarapshynyń aıtýynsha, birpalataly Quryltaıǵa kóshý men Halyq Keńesin qurý ıdeıasy da osy maqsatpen baılanysty. Mundaı ınstıtýttar azamattardyń ókildigin keńeıtip, memlekettik basqarý júıesiniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi dep kútiledi. Degenmen kez kelgen jańa ınstıtýttyń tıimdiligi onyń naqty ókilettigi men jumys mehanızmderine baılanysty bolatyny belgili.
Oqı otyryńyz: Ata zań evolıýsııasy: ótpeli kezeńnen kemel keleshekke
Adam quqyqtary: deklarasııadan kepildikkeJańa Konstıtýsııanyń basty ereksheligi retinde adam quqyqtaryn qorǵaý tetikteriniń kúsheıýi jıi atalady. Bul baǵytta birneshe mańyzdy normalar usynylyp otyr.
«Adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheıtý, zańnyń keri kúshine tyıym salý, advokatýranyń konstıtýsııalyq mártebesin bekitý – quqyqtyq ári demokratııalyq memleketti qalyptastyrýdyń berik negizi», deıdi Ermek Ábdirasýlov.
Bul normalardyń máni tek quqyqtardy jarııalaýmen shektelmeıdi. Quqyqtyq memleket úshin eń mańyzdy másele – sol quqyqtardyń naqty ómirde qalaı qorǵalatyny. Zańnyń keri kúshine tyıym salý, qorǵaýshy ınstıtýttardyń mártebesin nyǵaıtý nemese sot júıesiniń táýelsizdigin kúsheıtý sııaqty normalar quqyqtyq kepildikterdi naqtylaýǵa baǵyttalǵan.
Memlekettik keńesshi Erlan Qarın jańa Konstıtýsııanyń mazmuny qoǵamdaǵy ártúrli áleýmettik toptardyń múddesin qamtýǵa tyrysqanyn aıtady.
«Jańa Konstıtýsııada kez-kelgen sanattaǵy, kez-kelgen áleýmettik jáne kásibı topta, kez-kelgen jastaǵy adam óz múddeleri qamtylǵanyn kóre alady. Bul árbir azamat óz quqyqtaryn qorǵaýda senimdi konstıtýsııalyq kepildikterge ıe boldy degen sóz. Barlyq azamattar jasyna, áleýmettik jaǵdaıyna qaramastan eńbek etý jáne demalý quqyǵyna, bilim alýǵa, densaýlyǵyn saqtaýǵa, sóz bostandyǵy men beıbit jıyndar ótkizýge, jeke derekterin qorǵaýǵa múmkindik alady», deıdi ol.
Alaıda quqyqtyq ǵylymda jıi aıtylatyn qaǵıda bar: Konstıtýsııadaǵy quqyqtardyń shynaıy quny olardyń qalaı iske asatynymen ólshenedi. Sondyqtan jańa Konstıtýsııadaǵy normalardyń tıimdiligi quqyq qoldaný tájirıbesine baılanysty bolmaq.
Oqı otyryńyz: Jańa Konstıtýsııa – bolashaqtyń strategııalyq tańdaýy
Sıfrlyq dáýirdegi quqyqtarJańa Konstıtýsııa jobasynda jeke ómirdi qorǵaý uǵymy keńeıtilgen. Buǵan deıin bul másele kóbine turǵyn úıge qol suqpaýshylyq nemese hat-habar qupııasy deńgeıinde qarastyrylyp kelse, endi sıfrlyq keńistik te adamnyń jeke aýmaǵy retinde tanylyp otyr.
Qazirgi qoǵamda adamnyń ómiri aqparattyq tehnologııalarmen tyǵyz baılanysty. Banktik derekter, áleýmettik jelidegi málimetter, jeke kommýnıkasııalar – bári sıfrlyq keńistikte saqtalady. Sondyqtan derbes derekterdiń qaýipsizdigi quqyqtyq saıasattyń mańyzdy bóligine aınaldy.
Májilis depýtaty Únzıla Shapaq jańa Konstıtýsııadaǵy osy normalardyń halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ekenin aıtady.
«Konstıtýsııalyq sottyń Konstıtýsııanyń ústemdigin qorǵaý jáne halyqaralyq sheshimderdiń oryndalýyn baǵalaý jónindegi ókilettikteri konstıtýsııalyq sot tóreliginiń qazirgi modeline saı. Bul halyqaralyq mindettemelerden bas tartý emes, memlekettiń konstıtýsııalyq biregeıligin qamtamasyz etý tetigi», deıdi depýtat.
Bul jerde eki ustanym qatar kórinedi. Bir jaǵynan, Qazaqstan halyqaralyq quqyqtyq standarttarǵa beıimdelýge tyrysady. Ekinshi jaǵynan, ulttyq quqyqtyq júıeniń derbestigin saqtaýǵa mán beredi.
Quqyqtardy shekteýdiń naqty shekarasyKonstıtýsııalyq quqyqta eń kúrdeli máselelerdiń biri – quqyqtardy shekteýdiń negizderi. Ádette memleket qaýipsizdik nemese qoǵamdyq tártip sııaqty sebepterdi alǵa tartyp, keıbir quqyqtardy shekteýge quqyly. Biraq mundaı shekteýlerdiń naqty shekarasy bolmaǵan jaǵdaıda quqyqtyq júıede teńgerim buzylady.
Jańa Konstıtýsııada quqyqtardy shekteýdiń sharttary naqty kórsetilgen. Zańmen ǵana jáne qajetti mólsherde ǵana shekteý múmkin ekeni belgilengen. Sonymen qatar birqatar negizgi quqyqtar eshbir jaǵdaıda shektelmeýge tıis ekeni aıqyn jazylǵan.
Bul norma bılik ókilettigin quqyqtyq turǵydan shekteıtin mańyzdy qaǵıda sanalady. Iаǵnı memleket kez kelgen jaǵdaıda adam qadir-qasıetine qol suqpaýǵa mindetti.
Jańa kezeńge ótýdiń quqyqtyq negiziPremer-mınıstr Oljas Bektenov jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýy el damýynyń jańa kezeńimen baılanysty ekenin atap ótti.
«Búginde Qazaqstan damýdyń tarıhı kezeńinde tur. Memleket basshysynyń bastamasymen ótken ashyq talqylaýlardyń qorytyndysynda sarapshylardyń, ǵylymı qaýymdastyqtyń jáne qoǵamnyń barlyq sala ókilderiniń pikirleri eskerilgen jańa Konstıtýsııa jobasy daıyndaldy. Onyń basty ereksheligi – órshil rýh pen kemel keleshekke degen umtylysynda. Qujat halyqtyń arman-muratymen úndesip jatyr», dedi ol.
Shynynda da, kez kelgen konstıtýsııalyq reforma memlekettiń belgili bir damý kezeńin bildiredi. Qazaqstandaǵy alǵashqy Konstıtýsııalar kóbine ótpeli kezeńdegi memlekettik turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalsa, qazirgi ózgerister qoǵamnyń quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq damýyna beıimdelýge arnalǵan.
Oqı otyryńyz: Konstıtýsııalyq ózgerister halyq múddesine qyzmet etedi
Qoǵam men memleket arasyndaǵy jańa kelisimJalpy alǵanda, jańa Konstıtýsııa birneshe mańyzdy mindetti qatar kózdeıdi. Birinshiden, bılik tarmaqtarynyń arasyndaǵy teńgerimdi naqtylaý. Ekinshiden, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheıtý. Úshinshiden, sıfrlyq dáýirdegi jańa quqyqtyq qaýipsizdik talaptaryna jaýap berý.
Degenmen kez kelgen Konstıtýsııanyń ómirsheńdigi onyń mátininde emes, quqyqtyq mádenıette kórinedi. Zań normalarynyń naqty iske asýy, sottardyń táýelsizdigi, azamattardyń quqyqtyq sanasy – osynyń bári konstıtýsııalyq reformanyń nátıjesin aıqyndaıdy.
Sondyqtan jańa Konstıtýsııany tek jańa quqyqtyq qujat retinde emes, memleket pen qoǵam arasyndaǵy qatynastardy qaıta paıymdaýǵa baǵyttalǵan qadam retinde qarastyrý oryndy. Eger usynylǵan normalar tolyq iske assa, ol elimizdiń quqyqtyq júıesinde jańa kezeńniń bastalýyna negiz bolýy múmkin.