Balqadısha...
Bul biraýyz sóz sanamyzǵa sáýle túsirse, eń aldymen áýezge toly Aqan seriniń áni oıǵa oralady. Kórnekti mýzyka zertteýshisi Ahmet Jubanov: «Árbir án-kúı tarıhtyń árbir kezeńin anyq kórsetedi, taıǵa tańba basqandaı beınelep beredi. Sondyqtan da án-kúıdi halyqtyń basynan ótken kezeńderdi sýretteıtin tarıh desek qatelespeımiz», – degen eken. Aqan seriniń el aýzynda búginde shyrqalyp júrgen, óz bıiginen túspegen «Balqadısha» ániniń keıipkeri kim edi?
Jıyrmasynshy, otyzynshy jyldary qazaqtyń kóp áni jańa sosıalıstik qoǵamnyń nasıhat quralyna aınalyp, o bastaǵy sózinen, mán-maǵynasynan ajyrady. Úkili Ybyraıdyń «Tolqyn» áni – «Elim bar kolhoz bolyp dúrildegen», «Aqbaıan» áni – «Oı, Lenın, Qarańǵyda kóp eliń» bolyp ózgerse, «Balqadısha» áni áıel teńdigin shektegen án bop shyǵa keledi. Bul jóninde kóp qyrly daryn ıesi, sezimi sergek, syrly sazger Ilııa Jaqanov óziniń «Júrek pernesi» atty lırıkalyq esseler jınaǵynda ǵajap sýretteıdi.
«Degende Balqadısha, Balqadısha,
Kúıeýiń seksen beste,
shal Qadısha»...
Iá, joǵaryda atap ótken áıel teńsizdiginiń kórinisi osy eki joldan-aq anyq baıqalady. Balqadıshanyń kelin bop túsken jeri – Kókshetaý ýálaıaty, Zerendidegi Qoıaıdar aýyly. Keıin bul aýyl Sáberli, Kenjetaı atty aýyldarmen qosylyp, Keńótkel kolhozy atalady. Soǵys jyldary Zerendiniń Keńótkelinde án saparymen kelgen bir ánshi Balqadıshany burmalaǵan sózimen aıtypty. Sonda zalda otyrǵan Balqadısha: «Myna jazǵan ne dep otyr?» dep bııazy ǵana minezimen muńaıa basyn shaıqaǵan eken. Sol jerde otyrǵan aqsaqal: «Aqqýdyń kógildirindeı úlbiregen Balqadısha óz súıgenine qosyldy», dep ún qatypty.
Dástúrli ánshi Berik Omarovtyń sózine súıensek, «Balqadısha» ánin kórnekti aqyn Farıza Ońǵarsynova Semeı óńirine saparmen barǵanda oryndapty. Farıza apamyz: «Qushaqtap qus jastyqty jyladym...», degen teńeýdi estigen soń, Aqan qatardaǵy azamattyń biri emes, jigittiń tóresi, erdiń eri emes pe? Qus jastyqty qushaqtap, búk túsip jatqan Aqan serini elestetý múmkin emes. «Quz jartasty qushaqtap jyladym», dep oryndasań jaqsy bolar edi. Keıbir ánshiler «ker bestini qushaqtap jyladym...» dep oryndap júr, qulaqqa jaǵymdy estiledi. Bul jaǵdaıdy 2017 jylǵy 2 aqpanda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Farıza aqynnyń amanaty» (avtory Azamat Qasym) atty shaǵyn maqaladan oqyp, qaıran qalyp edim. Iá, bul shaǵyn kezdesýdiń ózi úlken jaýapkershilikti júktep otyr. «Amanatqa qııanat jasama» degen qazaqı qaǵıdanyń bir kórinisi emes pe?
Masabaı men Ybyraı quda bolyp, qyzy Balqadıshany Súleımenge uzatady. Balqadıshanyń shyn esimi – Tóken. Ákesi Ybyraı úsh ret úılengen. Báıbishesi Jyqyshtan Balqadısha jáne Seıitbattal týǵan. Balqadısha ómirge eki ul, úsh qyz ákelgen.
Nemis mýzykanty A.Eıhgorn: «Qazaqtardyń qarapaıym sazdary men sózderi aınaladaǵy tabıǵatpen úndese kele, onyń syrt ómirden alǵan áserin tabıǵı qalpynda berip, sezimderin eshbir qaltqysyz baıandaıdy» degen bolatyn. Iá, Aqan seri syrshyl sezimin bul ánde qaltqysyz baıandaıdy. «Balqadısha» áni 90 shýmaqtan turǵan. 1988 jyly Qaırolla Júzbasovtyń qurastyrýymen «О́ner» baspasynan jaryq kórgen eńbeginde «Balqadısha» ániniń úsh nusqasy berilgen. Joǵaryda atalǵan birdi-ekili kemshilikterdi qalypqa keltirip, oryndaýshylar oryndasa, keler urpaqtyń tóltýma mádenıetin bilýge bastar dańǵyl jol bolary sózsiz. Orys zertteýshisi, Shoqannyń dosy Potanın: «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı kórinedi», dep jazǵan. Iá, «Balqadısha» áni áli de qazaqtyń aspanynda qalyqtaı beredi. Biz buǵan senemiz...
Ádilbek О́MIRZAQOV
ATYRAÝ