Ádilet uǵymy adamzat órkenıetinde ejelden erekshe mánge ıe. Grek mıfologııasyndaǵy Femıda beınesi – sonyń aıǵaǵy. Bir qolyndaǵy tarazy – ádildiktiń ólshemi, ekinshi qolyndaǵy qylysh – zańnyń kúshi, al baılanǵan kózi – tóreliktiń beıtaraptyǵyn bildiredi. Búgingi quqyqtyq memleketterde de osy qaǵıdattar negizgi baǵdar bolyp otyr. Qazaqstanda júrgizilip jatqan konstıtýsııalyq reformalar da sot táýelsizdigin kúsheıtý jáne quqyq ústemdigin qamtamasyz etý maqsatymen baılanysty, dep jazady Egemen.kz.
Táýelsizdik jyldarynda eldiń sot júıesi birneshe kezeńnen ótti. Alǵashqy jyldary basty mindet – memlekettik ınstıtýttardy qalyptastyrý, quqyqtyq tártip ornatý jáne jańa memlekettiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý boldy. Keıin qoǵam damyǵan saıyn sot júıesiniń tıimdiligi men ashyqtyǵyn arttyrý máselesi kún tártibine shyqty. Qazirgi reformalar osy qajettilikterge jaýap izdeýmen baılanysty.
Sot júıesin jańǵyrtýSot júıesin jetildirý maqsatynda eki jyl buryn Senatta arnaıy jumys toby quryldy. Onyń quramyna depýtattarmen qatar tájirıbeli advokattar, zańgerler, ǵalymdar jáne memlekettik organdardyń ókilderi engizildi. Mundaı format sot reformasyn keń aýqymda talqylaýǵa múmkindik berdi.
Joǵarǵy Sot tóraǵasy Ashat Merǵalıevtiń aıtýynsha, sońǵy zańnamalyq ózgerister sot prosesteriniń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etti.
«Zańnamalyq aktilerdiń arqasynda sot prosesteriniń jyldamdyǵy men tıimdiligi arta tústi. Máselen, buryn apellıasııa satysynan oralǵan ister birinshi satylyq sotta qaıta qaralyp, ýaqyt pen qarajat ysyrap bolatyn. Qazir apellıasııalyq sottar isti qaıta qaıtarmaı, sol jerde-aq naqty sheshim qabyldaıdy», deıdi Joǵarǵy Sot tóraǵasy.
Bul ózgeris sot júıesiniń negizgi mindetteriniń biri – azamattardyń buzylǵan quqyqtaryn tez ári tıimdi qorǵaý qaǵıdatyna jaqyndaı túskenin kórsetedi.
Sot táýelsizdigin qorǵaý tetikteriSot júıesine qatysty jıi aıtylatyn máselelerdiń biri – sýdıalardyń táýelsizdigi. Sońǵy reformalar osy baǵytta naqty quqyqtyq kepildikter engizýge baǵyttalǵan.
Máselen, sýdıalarǵa qatysty jedel izdestirý sharalaryn júrgizý tártibi ózgertildi. Buryn mundaı áreketterge oblys prokýrory sanksııa berse, endi tek Bas prokýrordyń ruqsaty qajet. Bul – sýdıalarǵa syrtqy yqpal etý múmkindigin shekteýge baǵyttalǵan mańyzdy tetik.
Sonymen qatar sýdıalardy taǵaıyndaý jáne mansaptyq ósý tártibi de jańartylyp otyr. Joǵarǵy Sot sýdıalyǵyna Senatqa bir emes, eki kandıdat usynylady. Al aýdandyq sottardyń tóraǵalary sýdıalardyń ózara jasyryn daýys berýi arqyly tańdalady. Mundaı tásil sot korpýsynyń ishki derbestigin kúsheıtýdi kózdeıdi.
Sýdıa jaýapkershiligi men kásibı baǵalaýSot júıesine degen qoǵamdyq senim sýdıalardyń kásibı jaýapkershiligimen tyǵyz baılanysty. Osyǵan baılanysty reformalarda sýdıalardyń qyzmetin baǵalaý tetikteri de jetildirilip otyr.
Endi kúshi joıylǵan sot aktileri mindetti túrde Sot jıýrıiniń qaraýyna jiberiledi. Buǵan deıin keıbir jaǵdaılarda zań buzýshylyq anyqtalsa da, naqty tártiptik shara qoldanylmaı qalatyn jaǵdaılar kezdesken.
Jańa júıede sýdıalardyń jumysy naqty kórsetkishter arqyly baǵalanady. Sonymen qatar baǵalaý prosesi tek jazalaý emes, kásibı damý men álsiz tustardy anyqtaýǵa baǵyttalady. Sýdıalar óz qyzmetiniń nátıjelerin sıfrlyq júıe arqyly kóre alady.
Kassasııalyq sot reformasySot reformasynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – sot isin júrgizýdiń satyly júıesin jetildirý. Buǵan deıin qoldanylǵan birneshe modeldiń tıimdiligi talqylanyp kelgen.
Jańa usynys boıynsha úsh deńgeıli model qalyptastyrylmaq: birinshi saty, apellıasııa jáne derbes kassasııalyq sot. Elordada azamattyq, qylmystyq jáne ákimshilik ister boıynsha úsh jeke kassasııalyq sot qurý josparlanyp otyr.
Bul júıe isterdi qaıta qaraý prosesin júıeleýge jáne aımaqtyq yqpaldan táýelsiz quqyqtyq baǵalaý jasaýǵa múmkindik beredi. Isterdi úsh sýdıadan turatyn alqa qaraıdy jáne aýyzsha talqylaý júrgiziledi.
Medıasııa – bitimgershilik mádenıetiQuqyqtyq júıeniń tıimdiligi tek sot prosesteriniń sapasymen ǵana ólshenbeıdi. Daýdy sotqa jetkizbeı sheshý mádenıeti de mańyzdy. Sonyń biri – medıasııa ınstıtýty.
Halyqaralyq quqyq qorǵaý ortalyǵynyń prezıdenti, kásibı medıator Jandildá Jaqypov medıasııanyń tıimdiligi týraly bylaı deıdi:
«Qarapaıym mysal – ajyrasý prosesi. Eger taraptar kelisse, medıator bes kún ishinde tatýlasý rásimin rásimdep, nebári 3-4 saǵatta nekeni buzý men múlikti bólisý máselesin de zańdy túrde rettep bere alady. Bul – sottaǵy uzaq ári qymbat prosedýralarmen salystyrǵanda áldeqaıda tıimdi ári jeńil jol».
Medıasııa qazaq qoǵamyna da jat qubylys emes. Buryn daýlar kóbine bıler men aqsaqaldardyń araǵaıyndyǵymen sheshilgen. Sondyqtan qazirgi medıatorlar sol bitimgershilik dástúrdiń jańa quqyqtyq nysandaǵy jalǵasy retinde qarastyrylady.
Konstıtýsııalyq ózgerister jáne quqyqtyq memleketZańger ári depýtat Abzal Quspan jańa Konstıtýsııa jobasynyń quqyqtyq fılosofııasy týraly bylaı deıdi:
«Bul jobanyń qoldanystaǵy Konstıtýsııadan negizgi aıyrmashylyǵy – adamǵa baǵyttalǵandyǵy. 1995 jylǵy Konstıtýsııa táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde qabyldandy. Ol kezde basty mindet – memlekettilikti qalyptastyrý, ınstıtýttardy nyǵaıtý, bılik júıesin ornyqtyrý boldy. Keıingi ózgerister de osy baǵytty jalǵastyrdy. Al jańa joba – memleketti qalyptastyrý kezeńinen azamatqa qyzmet etetin memleket kezeńine ótýdi bildiredi. Iаǵnı qujattyń fılosofııasy ózgeredi: memleket ortalyqta emes – adam ortalyqta. Men zańger retinde «Zań jáne tártip» qaǵıdatyna erekshe toqtalǵym keledi. Bul endi saıası uran emes – konstıtýsııalyq prınsıp. Quqyqtyq memleket tek zań qabyldaýmen qurylmaıdy. Ol úsh shart oryndalǵanda qalyptasady. Ol úshin zań ádil bolýy kerek, barlyǵyna birdeı qoldanylýy qajet, mindetti túrde oryndalýy tıis. Eger biz osy úsh elementti qamtamasyz etsek – kez kelgen reforma jumys isteıdi. Qamtamasyz ete almasaq eń minsiz zańnyń ózi qaǵaz kúıinde qalady», deıdi ol.
Konstıtýsııalyq sottyń róliKonstıtýsııalyq Sot tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Nurmuhanov jańa Konstıtýsııa jobasynda sot tóreligine qatysty normalardyń aıtarlyqtaı kúsheıgenin aıtady. Sot isin júrgizý nysandarynyń qatary artty, sýdıalardyń táýelsizdigi nyǵaıdy. Sot júıesiniń kadr máseleleri sheshildi. Sondaı-aq advokatýranyń quqyqtyq mártebesi alǵash ret Konstıtýsııada naqty bekitildi.
«Bul – adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý kepildikterin arttyrýǵa, sondaı-aq qoǵamnyń sot júıesine degen senimin kúsheıtýge baǵyttalǵan mańyzdy qadam», dep atap ótti Baqyt Nurmuhanov.
Sonymen qatar ol Konstıtýsııanyń jergilikti memlekettik basqarý men ózin-ózi basqarý máselelerine arnalǵan bólimi de jańartylǵanyn aıtty. Bul ózgerister ákimshilik reformalardy eskere otyryp, memlekettik basqarýdyń jańa jaǵdaılaryna beıimdelgen.
Quqyq ústemdigi – turaqty qoǵamnyń negiziJalpy alǵanda, jańa Konstıtýsııa jobasy quqyqtyq júıeniń birneshe mańyzdy baǵytyn qamtıdy. Birinshiden, sot táýelsizdigin kúsheıtý. Ekinshiden, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý kepildikterin naqtylaý. Úshinshiden, quqyqtyq ınstıtýttardyń ózara tepe-teńdigin qamtamasyz etý.
Sot reformalarynyń basty maqsaty – azamattardyń ádiletke qol jetkizýin jeńildetý jáne sotqa degen senimdi arttyrý. Sýdıalardyń jaýapkershiligi, prosestiń ashyqtyǵy, balama daýlardy sheshý mehanızmderiniń damýy – quqyq ústemdigin nyǵaıtýdyń negizgi quraldary.
Qazaqtyń «Týra bıde týǵan joq» degen sózi ádilettiń eń qysqa formýlasy ispetti. Qoǵamda zań bárine birdeı qoldanylyp, sot sheshimderi ádil ári ashyq bolǵan kezde ǵana quqyqtyq memleket tolyq qalyptasady. Jańa Konstıtýsııa jobasy osy maqsatqa jetýdiń quqyqtyq negizin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.