El arasynda qoǵamdyq qorlardyń jumysyna qatysty pikir san alýan. Qalaı aıtqanda da jaqsylyqqa negizdelgen istiń túpki ózeginde jaqsy úmit jatatynyn eskersek, qoǵamnyń izgilenýine qomaqty úles qosyp júrgen qaıyrymdylyq qorlarynyń ıgi bastamalaryn biraýyzdan qoldaǵan bolar edik. Búginde elimizde 14 myńnan astam úkimettik emes uıym bar.
Byltyr «Medıanet» uıymy júrgizgen saýalnama nátıjesi, el turǵyndarynyń 85 paıyzy «Úkimettik emes uıymdar degen ne jáne olar nemen aınalysady?» degen saýalǵa jaýap taba almaǵan.
Paryqtap qarasaq, úshinshi sektor bolyp sanalatyn úkimettik emes uıymdardyń qoǵamdaǵy jáne ekonomıkadaǵy róli orasan. Al olar arqyly beriletin bilim granttary men áleýmettik qoldaýlardy, túrli jeńildikterdi tıimdi paıdalana alyp júrmiz be? Máselen, bir ǵana «Soros-Qazaqstan» qory elimizde 24 jyl ishinde túrli baǵytqa 90 mıllıon AQSh dollarynan asatyn grant bólgen. Bul qomaqty qoldaý JITS syndy ǵasyr dertine balanǵan túrli indetterdiń aldyn alýǵa, shetelde oqýǵa arnalǵan stıpendııalyq baǵdarlamalar men synı turǵydan oılaý boıynsha bilim berý jobalaryn jetildirýge, sondaı-aq mádenıet pen ónerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan keń aýqymdy jumystardy júzege asyrýǵa jumsalǵan. Qazaqstandaǵy qyzmetiniń alǵashqy jyldarynda qor úkimetke densaýlyq jáne bilim berý salalaryndaǵy negizgi qyzmet júıesin jeke tulǵalardyń qajettilikterin qanaǵattandyrý baǵytyna ózgertýge qolǵabys etken. Sonyń nátıjesinde Ashyq qoǵam stıpendııalary júzdegen stýdentke Eýropa men AQSh ýnıversıtetterinde tegin bilim alyp, elge tyń tájirıbemen oralýǵa múmkindik syılady.
Aıtalyq, 1998 jyly qor qoldaýymen negizi qalanǵan «Soros-Almaty zamanaýı óner ortalyǵy» Qazaqstan sýretshileriniń qoltańbasyn shet memleketterge tanytyp, san saladaǵy óner qaıratkerlerin bir arnaǵa toǵystyrǵan mádenı alańǵa aınalǵany málim. Sonyń nátıjesinde darynymen daralanǵan qylqalam sheberleriniń sýret kórmeleri álem jurtshylyǵynyń nazaryna usynylǵan bolatyn.
Degenmen qor basshylyǵy kún sanap qatary kóbeıip kele jatqan qazaqtildi aýdıtorııamen áriptestik baılanys ornatý áli de sheshilmegen másele bolyp otyrǵanyn aıtady. «Soros-Qazaqstan» qorynyń qyzmeti sanaýly adamǵa arnalǵan, kóptiń qoly jetpeıtin dúnıe dep qabyldanbaýy tıis», degen qordyń basqarma tóraǵasy Aıda Aıdarqulova búgingi tańda qorda «Qoǵamdyq saıasat» bastamasy, «Ashyqtyq jáne eseptilik» jáne «Adam quqyqtary» baǵdarlamalary aıasynda úsh stıpendııalyq joba jumys istep jatqanyn alǵa tartty. Oǵan elimizdiń túkpir-túkpirindegi jastar, JOO magıstranttary, jýrnalıster, zertteýshiler, ekonomıka jáne bilim salasynyń mamandary, quqyq qorǵaýshylar qatysa alady. Iriktelgen qatysýshylar bir jyl boıy joba sheńberinde ótetin bir aptalyq trenıngke qatysýy shart. Ádette trenıngter Almaty men Nur-Sultanda ótetindikten shalǵaı óńirlerdegi kóptegen azamat oǵan qatysý múmkindiginen bas tartatyn kórinedi. Bir qaraǵanda Soros-Qazaqstan qyzmetiniń aýmaǵy Nur-Sultan men Almaty sııaqty iri qalalarmen shektelip qalǵandaı kóringenimen, tek «Ashyqtyq jáne eseptilik» baǵdarlamasynyń ózi sońǵy eki jylda 12 oblysty qamtyp úlgeripti.
Jýrnalıstik bilim berýdi qarjylandyrýdyń aıasynda 2005 jyldan beri 700-ge jýyq jýrnalıst sala boıynsha tereń bilim alsa, 2008 jyly qor qoldaýymen jasóspirimderge qatysty arnaıy ádil sot júıesi ázirlenip, otandyq quqyq salasynyń damýyn mańyzdy mejege kóterdi.
Tarqatyp aıtar bolsaq, ıývenaldy ádilet jobasy – kámeletke tolmaǵan quqyq buzýshylarǵa arnalǵan ádilet júıesi. Eresekter men balalardyń pshıhologııalyq oılaý deńgeıi teń emes. Sondyqtan olarǵa arnalǵan ádilet júıesinde de ózindik erekshelikter bolýǵa tıis edi. Osyǵan baılanysty 1998 jyldary qor alǵash bolyp ádilet jónindegi dıskýssııalardy bastady. Bastapqyda qanatqaqty joba retinde qolǵa alynǵan bastama ýaqyt óte kele jemis berdi. Nátıjesinde, el Úkimeti ıývenaldy sot qurý týraly sheshim qabyldady. Keıinnen ıývenaldyq ádiletten bastaý alǵan sottardy mamandandyrý úderisi keń qanat jaıyp, ákimshilik, ekonomıkalyq sottar, basqa da mamandandyrylǵan ádilet alańdary quryldy.
– Jer betinde qum túıirindeı izgilik pen meıirim qalmasa tirshilikte esh mán bolmas edi. Bizdiń túpki maqsat – qoǵamdy izgilendirý, qaıyrymdylyq shýaǵyn shashý. Memleketpen birge júzege asyrǵan jobalarymyz kóp. «Azamattyq bıýjdet» týraly bastama da bizdiń qor arqyly kóterildi. Azamattyq bıýdjet degenimiz – barshaǵa túsinikti bıýdjet. Sebebi qarapaıym adamdardyń kózimen qarasaq, bıýdjet degen qaptaǵan san men sıfr. Biraq bul siz ben bizdiń salyq tóleýshi retindegi qarjymyz bolǵandyqtan, kez kelgen azamat bıýdjettiń qaıda jumsalyp jatqanyn bilýge quqyly. Sondyqtan qarapaıym jandarǵa túsinikti bıýdjet jasaı bilý kerek. Kezinde osy jobanyń áserinen Qarjy mınıstrligi atalǵan málimetter barlyq memlekettik organdardyń veb-saıttarynda bolý kerek degen sheshim shyǵarǵan edi. Sondaı-aq qorymyz ýaqytynda qolǵa alǵan joba retinde «Pallıatıvtik kómek» jobasyn aıtýǵa bolady. Bul joba ómiriniń aqyrǵy kúnderin ótkizip jatqan jandardy qoldaýǵa baǵyttalǵan. Mundaı jandar medısınalyq kómekten bólek, psıhologııalyq qoldaýǵa zárý. Sol tusta Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tabletka túrinde shyǵarylatyn morfındi qoldanýǵa ruqsat berdi. Kóptegen memleketterde bul jabyq másele edi. Sebebi morfın esirtkilik zat bolyp esepteledi. Al esirtki zattardyń qoldanysyn shekteý kerek. Sondyqtan aýyr halde jatqan adamdardyń aýrýyn jeńildetetin dári-dármekterdiń aınalymy Qazaqstanda óte qatty shektelgen. Biz birneshe jyl boıy osy máseleni bıik minbelerden kóterip, nátıjege jettik. Biraq bul baǵyttaǵy jumystar qolǵa alynǵanymen, áli tolyq qoldanysqa engen joq. Bir qýanatynymyz, tym bolmaǵanda osy sanattaǵy adamdardyń ómirin ózgerttik. Bul qadamdardyń barlyǵy qoǵamnyń eń osal toptaryn ekonomıkalyq reformalardan tys qaldyrmaı, olardyń múddelerin eskerýge baǵyttalǵan. Qandaıda bir sheshim qabyldanar kezde eń aldymen halyqtyń pikiri elenýi kerek, – deıdi «Soros-Qazaqstan» qorynyń basqarma tóraıymy Aıda Aıdarqulova.
Búginde qordy Qamqorshylar keńesi basqarady. Onyń quramyna eldiń bedeldi qoǵam qaıratkerleri engen. Keńestiń basshylyǵymen qor elimizde ashyq qoǵam qundylyqtaryn taratyp, adam quqyqtaryn qorǵaý, memlekettik qarjynyń ashyqtyǵy men eseptiligi, táýelsiz BAQ pen belsendi azamattyq qoǵamdy damytý isin qoldaýdy kózdeıdi.
Sońǵy jyldary «Ashyq ekonomıka» bastamasy aıasynda áıelderdiń ekonomıkadaǵy úles salmaǵyn arttyrý máselesine de aıryqsha nazar aýdarylyp otyr. Máselen, Nur-Sultan men Almaty qalalarynda jumys isteıtin 90-nan astam erekshe qajettilikteri bar balalardyń analary «Mama pro» uıymy arqyly qordyń qoldaýymen biliktiligin arttyryp, tabys kózin tabýǵa múmkindik beretin mashyqtardy ıgergen. Atalǵan jobanyń ereksheligi – qatysýshy analar syrttan kómek kútpeı, óziniń bıznes bastamasyn júzege asyryp, kásibin ashyp, sondaı-aq qıyn jaǵdaıdaǵy basqa da analarǵa qoldaý kórsete alady.
Osy bastama aıasynda bıyl 8 qarashada Almatyda ekinshi ret «Ashyq ekonomıka» forýmy ótpek. «Ashyq ekonomıka» forýmy – ekonomıkalyq saıasattyń ózekti jáne ótkir máseleleri talqylanatyn táýelsiz alań. Bıyl forýmǵa tanymal ekonomıster qatysady dep kútilýde. Al jeltoqsan aıynda bilim berý salasyndaǵy ınnovasııalar taqyryby aıasynda ustazdarǵa arnalǵan taǵy bir forýmnyń shymyldyǵy túrilmek. Forýmǵa qor qoldaýyna ıe bolǵan birqatar ınnovasııalyq jobalardyń avtorlary qatysady.
ALMATY