Jeltoqsannyń alǵashqy kúni – shyn máninde taǵdyrsheshti kún. 1991 jyly 1 jeltoqsanda el tarıhyndaǵy alǵashqy demokratııalyq saılaýda halqymyz óziniń tuńǵysh Prezıdenti retinde Nursultan Nazarbaevty tańdady. Osy tarıhı tańdaý Qazaqstannyń táýelsiz ári qýatty memleket retindegi kemel keleshegin, tarlan taǵdyryn, boıamasyz bolashaǵyn aıqyndap berdi.
Bul kún is júzinde elimizdiń ulttyq jańǵyrýy men memlekettiliktiń irgesin bekitý jolyndaǵy jylnamasynyń da jańa paraǵy. Olaı deıtinimiz, Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń alǵashqy aıshyqty qadamdarynyń biri bolǵan Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasyn qaıta ataý jónindegi sheshimine sáıkes, álemdik geosaıasat kókjıeginde Qazaqstan Respýblıkasy degen jańa memleket paıda boldy.
1991 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy prezıdent saılaýy meniń jadymda jaqsy saqtalyp qaldy. Ol jyldary men QazMÝ-dyń áleýmettaný kafedrasynda qyzmet isteıtinmin. Otbasymmen birge Almatydaǵy Frýnze – qazirgi Medeý aýdanyndaǵy ýchaskede daýys berdim. Almatylyqtardyń sol kúngi kóńil kúıi áli kóz aldymda. Azattyq dep soqqan ár júrekte erekshe senim, sanada serpilis bar. Barshamyz da úlken úmit jetegindemiz.
Rasynda da, 1991 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy prezıdent saılaýy aıryqsha mánge ıe. Bul – prezıdenttik merzimge beriletin mandat qana emes, Táýelsiz Qazaqstan atanýǵa degen uly umtylystyń jalpyulttyq referendým formasyndaǵy kórinisi bolatyn.
Saılaý totalıtarlyq júıe men Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy kúırep, shańyraǵy ortasyna túsip jatqan asa qolaısyz kezeńde ótti. Osynaý almaǵaıyp ýaqytta qazaqstandyqtar Nursultan Nazarbaevqa daýys bere otyryp, Otanymyzdyń Erkindigi men Egemendigi, Táýelsizdigi úshin de daýys beretinin aıqyn sezindi. О́ıtkeni N.Nazarbaev sol kezdiń ózinde-aq qarapaıym halyq arasynda parasat-paıymy bıik, bilikti basshy, otanshyl azamat retinde tanylǵan edi. Almatylyqtar da ony jaqsy biletin. Sondyqtan tek N.Nazarbaev qana syndarly saıasat júrgizip, egemen eldiktiń dara jolyna bastaı alatynyna, ótpeli kezeńniń almaǵaıyp alasapyranynan aman alyp óterine sendi. Sondyqtan búkil el judyryqtaı jumylyp, Nursultan Nazarbaevtyń aınalasyna shoǵyrlandy. Saılaýshylardyń 98,8% daýysy Tuńǵysh Prezıdenttiń qolyna el-jurtynyń alǵaýsyz senimi dep atalatyn bılik mandatyn ustatty. Sol arqyly Táýelsizdiktiń tuǵyryn ornatyp, egemendiktiń jolyna ǵumyryn arnaǵan tulǵaly ulyna sarqylmas qýat nárin berdi.
10 jeltoqsanda Almatydaǵy Respýblıka saraıynda Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti retinde Ant berdi. Azattyqtyń araıly altyn tańynda jas memlekettiń erteńin jarqyn, keleshegin kemel etý jolyndaǵy Nursultan Nazarbaevtyń qajyrly qyzmeti, dara dáýiri osylaı bastaldy!
Sondaǵy ulyqtaý rásiminde Elbasy: «Biz derbes ómir súretin jaǵdaıdamyz» dep atap aıtqan bolatyn. Bul – odaqtas respýblıkalardyń bir-birine táýeldi óndiris oshaqtary arasyndaǵy baılanystar úzilip jatqan toqyraý kezeńi edi. Onyń ústine Qazaqstan sol KSRO-nyń ózinde eń kedeı elderiniń qatarynda – 15 eldiń arasynda 13-orynda bolatyn. Alaıda, Tuńǵysh Prezıdent sózinde turdy.
Álbette jumaq bir kúnde ornaǵan joq. Prezıdent is júzinde kúndiz otyrmady, túnde uıyqtamady. Búgingi ahýaldy eksheı otyryp, alys keleshektiń kókjıegine kóz tikti.
Dál sol kúnder jaǵdaıynda aýyr bolǵanymen, baıandy bolashaq úshin aıryqsha qajet reformalar men qatań sheshimder, kóregen qadamdar jasaýyna týra keldi.
Nátıjesinde, memleketimiz ýaqyt syny men túrli qaterinen súrinbeı ótip, álem jurtshylyǵy aldynda qurmetke keneldi, abyroı-bedeli artty. Kúsh-qýaty tolysyp, memlekettiliktiń irgesi bekidi. Qazaqstan 90-shy jyldardaǵy joqshylyq pen alasapyrannan – osy kúngi turaqtylyq pen baqýattylyqqa qadam basty. Bir sózben aıtsaq, damýdyń dara dańǵylyna tústi. Aldymyzǵa qoıǵan strategııalyq zor maqsat-mindetterge umtylý arqyly álemdik ortasha damý deńgeıine jettik. Endigi maqsatymyz – damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý. Kóp uzamaı bul mejege de jetetinimizge bek senimdimin.
Dúnıe júzin moıyndatqan, óz tıimdiligin kórsetken qazaqstandyq damý modeli álem jurtshylyǵyna «Nazarbaev modeli» retinde tanyldy. Onyń qaǵıdaty – «áýeli – ekonomıka, sodan keıin saıasat», bolashaqqa umtylys. N.Nazarbaev modeli – jahandyq syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerdiń aldyn-alýǵa negizdelgen batyl reformalar joly. Qazaqstandy kedeı memleketter qatarynan alyp shyǵyp, álemdik daǵdarystarǵa qarsy turýǵa múmkindik bergen N.Nazarbaevtyń úsh jańǵyrtý tolqyny Lı Kýan Iý, Lıýdvıg Erhard, Rýzvelt, Den Sıaopın, Atatúrktiń uly reformalarymen qatar atalýy da kezdeısoqtyq emes.
Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy men bes ınstıtýsıonaldyq reformalardy júzege asyrýǵa negizdelgen Ult josparyndaǵy qadamdardyń barlyǵyn tegis qamtıtyn baǵdarlamasy zamannyń eń qatań talabyna saı keletin, eldi damytýdyń asa qýatty tuǵyrnamasy dep sanaımyn. Anyǵynda, bul – aldaǵy onjyldyqtarǵa negizdelgen ulttyq ıdeıamyz.
* * *
Nursultan Nazarbaevtyń reformatorlyq rýhy – Tuńǵysh Prezıdenttiń týǵan qalasyna aınalǵan Almatyǵa asa jaqyn. Almaty – N.Nazarbaev dáýirinde jańa ómir bastaǵan, ekinshi tynysy ashylǵan Alataýdaı ór, progressıvti, ozyq shahar.
Elbasy Almatyny «Táýelsizdiktiń tal besigi» dep atady. Búginde osy qalaǵa qatysty sózdik qorymyzdaǵy eń negizgi teńeýlerdiń birine aınalǵan bul sózdi nemquraıly qabyldaý múmkin emes. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń osy teńeýiniń astarynda tamyrly tarıhy bar tereń mán-maǵyna jatyr. Sebebi bizdiń qala 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstannyń Táýelsizdigi jarııalanǵany úshin ǵana Táýelsizdiktiń talbesigi atalǵan joq. Azattyq rýhy munda odan buryn týǵany jáne ol 1986 jylǵy 16 jeltoqsanda totalıtarlyq júıege qarsy jastardyń narazylyǵy retinde kórinis tapqany belgili.
Anyǵynda, 1991 jylǵy tamyzda da shahar turǵyndary Memlekettik Tótenshe jaǵdaılar komıtetiniń (GKChP) búligin elemeı, N.Nazarbaevtyń táýelsiz baǵytyn qoldady.
Taǵdyr babalardyń ańsary bolǵan azattyqty alý múmkindigin alǵa tartqan sátte de Almaty Nursultan Nazarbaevty sol Táýelsizdiktiń kóshbasshysy retinde qabyldap, erkin eldiń erteńgi bolashaǵyn amanattady.
Jańa qazaq memleketi Almatyda kindigin kesti. Sondyqtan «Elbasy men Almaty taǵdyry ajyraǵysyz» degen sózdiń de ádil ekeni aqıqat.
Tuńǵysh Prezıdent pen Almaty arasynda aıryqsha qasterli baılanys bar. Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Almaty meniń súıikti qalam. Men ol shaharǵa áli kúnge deıin kóńil tolqynysymen baramyn. Ol – elimizdiń eń ásem shahary» degen sózi árbir almatylyq turǵynnyń kókeıinde tur.
Bizdiń megapolıste Elbasynyń saıası kóshbasshylyq óneri men el basqarý qasıeti jyldar boıy shyńdalyp, biregeı Nazarbaev stıli paıda boldy. Almatyda Nursultan Nazarbaev álemdik deńgeıdegi saıasatker retinde qalyptasty. Sondyqtan memleket qurylysynyń múlde jańa modeli – «N.Nazarbaev modeliniń» naq osy shaharda qalyptasýy da zańdylyq. Almatynyń kreatıvti rýhy adam boıyndaǵy daryndy daralaıdy. Elbasynyń memlekettik danyshpandyq qyry da dál osy qalada ashyldy.
Elbasy Almatyǵa udaıy kelip turady, almatylyqtarmen beıresmı áńgimelesedi, aqyldasady. Qala turǵyndarynyń kóńil kúıi, memleket men megapolıstiń damýyna qatysty oı-pikirleri Tuńǵysh Prezıdent úshin asa mańyzdy. Meni ákim etip taǵaıyndaǵan kezde Nursultan Ábishuly Almatyda jumys isteý asa joǵary jaýapkershilik ári búkil elge qyzmet etý ekendigin aıtqan edi.
2019 jyl – Almaty damýyndaǵy aıshyqty jyl. Tuńǵysh Prezıdenttiń tapsyrmasy negizinde megapolıstiń uzaq merzimdik damý strategııasy jasalyp, ol qalalyq BAQ-tarda jarııalandy. Qazirgi tańda strategııany keńinen talqylaý júrip jatyr. Oǵan kásipkerler, qaladaǵy zııaly qaýym ókilderi, azamattyq qoǵam belsendileri, úkimettik emes uıymdar jumylǵan. Qala taǵdyryna beıjaı qaraı almaıtyn barlyq almatylyq óz usynys-tilegin jasaǵany biz úshin asa mańyzdy.
* * *
Romen Rollan «Júregi kópshilik úshin soǵatyn adam ǵana uly adam» degen eken. Maǵan uzaq ýaqyt Elbasynyń qasynda qyzmet etý, onyń tapsyrmalaryn oryndaý qurmeti buıyrdy. Tuńǵysh Prezıdent kúni qarsańynda Elbasyn daralap turatyn aıryqsha adamı qasıetterin atap aıtqym keledi.
Sonyń eń birinshisi – Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń asa qıyn halyqaralyq kelissózderde ult múddesin qorǵaı bilý óneri. Kelissóz júrgizýshiniń joǵary sheberligi shahmat oıynyna uqsaıdy. Birde, alǵash ret mundaı kelissózderge sarapshy retinde qatysa otyryp, ustanymymyz ýysymyzdan shyǵyp bara jatqandaı kórindi. Alaıda, Elbasy túpki nátıjede Qazaqstan úshin mańyzdy jetistikke jete bildi.
Elbasynyń mańyzdy qyry – ádildikke, teń quqyqty qarym-qatynasqa umtylýynda. Sonysy úshin de ol halyqaralyq qoǵamdastyqta da aıryqsha qurmetke ıe. Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaq kelissózderi kezinde onyń ózge elderdiń óz múddelerin qorǵaýyna kómek kórsetkenin kórdim. Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın syndy saıasatkerdiń Elbasy dálelimen keliskeni de málim.
Álemdik deńgeıdegi saıasatker bola turyp, Nursultan Nazarbaev qarapaıym adamdarǵa zor qurmetpen qaraıdy. Onyń halyqpen áńgimelesýine kýá bolǵan kezderim kóp boldy. Adamı qasıeti aıryqsha. Onyń ózine ǵana tán tabıǵı bıik bedeli bar. Ol óz qýatymen tyńdaýshylaryn tamsandyra da, tańdandyra da biledi.
Elbasynyń kóregendigi, adamdardy tereń túsinýi alǵaýsyz sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi. Muny biz 2019 jyly kórdik. Elbasynyń arqasynda bılik tranzıti beıbit, turaqtylyq jaǵdaıynda ótti. Bul rette Qasym-Jomart Kemeluly Elbasy baǵytynyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etedi. Al almatylyqtar muny baǵalaıdy.
* * *
Osyndaı oımen 1 jeltoqsan – Tuńǵysh Prezıdent kúnin qarsy alamyn. Bul kún – ult taǵdyryna tańdaý jasalǵan kún. Bul kún – Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa tarıh sahnasyndaǵy uly qadamy bastalǵan kún. Bul – Elbasy Nursultan Nazarbaev Táýelsizdik tuǵyryn ornatqan tarıhı kún.
Baqytjan SAǴYNTAEV,
Almaty qalasynyń ákimi