Qazaqstandaǵy eń úzdik bıznes-klımat – Almatyda

Osy tusta Almatynyń damý stra­tegııasyn jasaý barysyn­da álem­dik megapolısterdiń túrli táji­rı­be­leri qarastyrylǵanyn da jınalǵan­dar­dyń qaperine saldy. Qazir álem ınte­grasııa­lyq úderisterdi bastan ke­ship jatyr. «Álemdegi keı­bir qa­lalar nelikten qaryshtap alǵa jyljyp, ta­bysqa jetedi de, al endi bireýleri, kerisinshe, ke­deı­lenedi?» degen suraq tek qazaq úshin emes, álem úshin ózekti.

«San-Fransısko halqynyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy – Ame­rıkanyń eń kedeı qalalyq aımaǵyna qaraǵanda úsh ese joǵary. San-Fransısko syry kelesi úsh túrli sebepke baılanysty. О́mir súrýge qo­laıly tamasha klımat jaǵdaılary – AQSh-tyń qolaıly kún beldeýi, damyǵan ınfraqurylym jáne AQSh-taǵy eń úzdik bıznes-klımat.

«Jalpy, Almaty da «kún beldeýinde» tur. Men tek klımatty ǵana aıtyp tur­ǵanym joq. San-Fransısko sııaqty qa­la­­lardyń joly bizge óte qyzyqty. Qa­­lalyq ekonomıkanyń qurylymdyq manevriniń ıdeıasy osydan shyǵady» dep atap ótti Baqytjan Saǵyntaev.

Almaty ınvestklımat boıynsha jetek­shi orynǵa ıe. Dúnıejúzilik banktiń ultishilik reıtıngisinde Almaty bıznesti júrgizý jeńildigi boıynsha Qazaq­stannyń barlyq óńiri arasynda birinshi orynda tur. 2019 jyldyń qyr­kúıek aıynda Fitch agenttigi Alma­tyǵa VVV nesıelik reıtıngin – Qazaq­stannyń derbes reıtıng deńgeıin berdi, bul ınvestısııa úshin táýekeldiń tómengi deńgeıin bildiredi.

Is júzinde Qazaqstandaǵy eń úzdik bıznes-klımat Almatyda. Sonymen qa­tar Ortalyq Azııadaǵy ózge birde-bir megapolıs mundaı halyqaralyq ne­sıe­lik reıtıngke ıe emes. «Qala ekono­mı­kasynyń kólemi – 12,1 trln teńgeni nemese 35 mlrd dollardy quraıdy. Bul – jalpy ishki ónimniń besinshi jáne salyq­tardyń tórtten bir bóligi. Al­maty – jal­py óńirlik ónimi jan basyna shaq­qan­da 19 myń dollarǵa jýyqtaıtyn, Or­talyq Azııadaǵy eń tabysty megapo­lıs. Megapolıste ómir súrý sapasy men jaılylyqty arttyrý úshin biz qys­qa-merzimdi jáne ortamerzimdi damý jos­par­larynyń arnaıy paketin qabyl­dadyq. Olar birinshi kezekte «jańa Al­matyǵa», ıaǵnı megapolıstiń shetki aýdan­daryna, sondaı-aq Almaty aglomerasııasyna qatysty. Eki jospar da qalanyń kezek kúttirmeıtin máselelerin jyldam sheshýge baǵyttalǵan: sýmen jab­dyqtaý, jaryqtandyrý, abattandyrý jáne qaýipsizdik» dep sózin bir túıip ótti shahar basshysy.

Almatynyń damý josparynda basymdyq beretin kelesi trend – krea­tıvti ındýstrııalar. Bul tek Almaty emes, ekonomıkanyń eń perspektıvaly baǵy­­tynyń biri bolmaq. «Stıv Djobstyń búgingi álemde ıdeıalar eń qundy taýarǵa aınalady degenin esterińizge salǵym keledi. Bul pikir dáleldenýde. Álemdik iri korporasııalar qazirdiń ózinde bi­lim kapıtalyna túbegeıli aýysqan. Máse­len, álemdik kompanııalardyń naryq­tyq qunyndaǵy materıaldyq emes aktıv­terdiń úlesi sońǵy 40 jylda 17%-dan 84%-ǵa deıin ósti. Álemdegi iri kompanııalar reıtınginde alǵashqy oryndardy Google, Apple, Facebook, Amazon ıe­lenedi» dep atap ótti Almaty ákimi.

Odan ári qala ákimi kreatıvti ındýs­trııa­lar parkin salý jobasyn bastaýdy josparlap otyrǵanyn tilge tıek etti. Bul park materıaltaný, energııa­ny saqtaý jáne tasymaldaý, krıogenıka, kvanttyq materıal, astrofızıka, optı­kalyq fızıka, joǵary energııa fızıkasy, opto jáne mıkroelektronıka, syǵylǵan materııa teorııasy, bıotehnologııalar, medısına, jer týraly ǵylymdar jáne t.b. sııaqty salalarda jańa ázirlemelerdi damytýmen aınalysady.

Osyǵan deıin klassıkalyq ónerdi damytý men olardy dotasııalaý deńgeıin tómendetý úshin Almatyda qala­nyń arnaıy teatr ónerin damytý strategııasy jasa­latyny aıtylyp kelgen bolatyn. Basty maqsat – teatrdy tek qala tur­ǵyn­dary úshin ǵana emes, jaqyn qalalar men elder úshin de tartymdy etý. «Biz teatrǵa barý mádenıetin qaı­ta jań­ǵyrtýymyz qajet. Buǵan biz aýqym­dy álemdik deńgeıdegi sahna, opera jáne balet juldyzdaryn tartyp, te­atr fes­tıvaldaryn ótkizý arqyly qol jet­­kizemiz. Almatynyń mádenı murasy men bilim bazasyn eskersek, qalanyń Ortalyq Azııadaǵy sahna óneriniń orta­lyǵy bolýǵa tolyq múmkindigi bar. Osy­l­aı­sha, ortalyqazııalyq aımaqtyń túk­pir-túkpirinen osy óner túrlerin súıe­tinderdi tartýǵa bolady», deıdi Baqytjan Saǵyntaev.

Odan ári qala ákimi «Jańa Almaty» men aglomerasııany damytý josparlary qalalyq ekonomıka úshin mańyzdy draı­verler ekenin atap ótti. Osy artyq­shylyqtardyń barlyǵy bizge keıinge qaldyrmaı, qalamyzdy kúshti, serpindi ósip kele jatqan, básekege qabiletti ete túsý úshin qala ekonomıkasynda qury­lymdyq manevrdi bastaýǵa múm­kindik beredi.

«Mundaı qurylymdyq manevrdiń máni nede?» degen saýalǵa ákim ustany­myn tómendegideı negizdep ótti.

«Búginde qala ekonomıkasynda jetekshi sala kóterme jáne bólshek saýda – shamamen 32%; odan keıin qar­jylyq (10%) jáne jyljymaıtyn múlikpen jasalatyn is-sharalar (8,3%). О́nerkásip, qurylys, áleýmettik ekono­mıka jáne jańa ındýstrııanyń úlesi sha­maly. Bul rette, kóbinese dástúrli jáne arhaıkalyq saýdanyń (baraholkalar, bazarlar jáne úıdegi saýda) róli basym. Elektrondy kommersııanyń jalpy úlesi 3-5%-dan aspaıdy. Mundaı jaǵdaı qala­nyń qarqyndy damýyn edáýir tejeıdi. Bul qala ekonomıkalyq júıesiniń álsiz tustary bolmaq», deıdi Baqytjan Saǵyn­taev.

Almatyda elimizdegi eń iri salyq tóleý­­shi kompanııalardyń úshten bi­ri, otyzdan asa transulttyq kompanııa, bankterdiń 90%-y, birlesken kásiporyndardyń 43%-y jáne iri ha­lyq­aralyq kásiporyndar ornalasqan, jaqynda BUU-nyń 14 arnaıy agenttigi úshin jańa ǵımarat ashyldy. Almaty BUU turaqty damý maqsattaryna, Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy standarttaryna, álemdik úzdik tá­jirıbelerge súıenedi. Smart tehnolo­gııalardy engizýde Almatynyń ózindik erekshelikteri, basymdyqtary men tájirıbesi bar. Solardyń negizinde qaǵazsyz qujat aınalymy jolǵa qoıy­lyp, birqalyptandy. Mysaly, ınternet arqyly kásiporyn tirkeý, esep-qısap júrgizý, túrli mazmundaǵy óti­nishter berý sııaqty qoldanystaǵy on­laın-servıs­ter bar. «Qazposhta» má­limet­terine sú­ıen­sek, elektrondy saýdanyń 55%-y qalaǵa tıesili. Al BUU reıtınginde elek­­trondy úkimetti engizý boıynsha Almaty 25-orynda. Qala ákimi júr­giziletin qurylystar, turǵyn úı, kólik dáliz­deri, bilim, densaýlyq salasyna qatysty jetistikterdi málimdep, bola­shaqta Almatynyń ınvestısııalyq tar­tym­dylyǵy jáne damý strategııasy bo­ıynsha naqty qadamdardyń júıeli ári qar­qyndy júzege asatyndyǵyn aıtty.

Almaty ınvestısııalyq forýmyn­da quny 2,3 mlrd dollarǵa baǵalanǵan 31 kelisimge qol qoıyldy. Qol qoıyl­ǵan qujattar arasynda  Almaty halyq­aralyq áýejaıyna TAV Airports hol­dın­giniń ınves­tısııalary eń kóp talqylandy. Almaty ákimi Baqytjan Saǵyntaev pen TAV Airports basshysy Sanı Shener 700 mıllıon dollar kólemindegi memorandýmdy maquldady, bul qarjy aeroport termınalyn keńeıtýge jumsalady. Sondaı-aq Downtown Almaty bıznes-or­talyǵynyń jobalaryna 300 mln, Smart City jobalaryna 250 mıllıon dollar, qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýyna 232 mıllıon dollar jáne 200 oryn­dyq emhana qurylysyna 200 mıl­lıon dollar bólinetini de osy forým barysynda belgili boldy. Qol qoıylǵan ózge kelisimderdiń jalpy somasy 100 mıllıon AQSh dollary shamasynda. «TAV Airports» holdıngin satý bo­ıynsha mámileniń aıaqtalǵany tý­raly osy forým barysynda bildik. Áýe­jaı­dyń jańa ınvestorlary 150 mıllıon eýro ınvestısııa salýdy josparlap otyr. TAV Airports holdınginiń bas­shysy Sanı Sheneranyń aıtýynsha, bul mámile áýejaıdyń ınvestısııalyq múm­kindikterin jaqsartady. «Bizdiń kompanııa VPE Capital jergilikti seriktesimen birlesip kelisim jasasýda. Ol is júzinde aıaqtaldy. Almaty áýejaıy úlken. Biz bul qalanyń bolashaǵyn kórip otyrmyz, sondyqtan oǵan 150 mıllıon eýro ınvestısııa salýdy josparlap otyrmyz»,  dedi Shenera.

Ol sonymen qatar jolaýshylar aǵy­ny­nyń 1 mıllıon adamǵa artýy áýejaıda 1 myń jáne qalada 1 myń jumys ornyn qurýǵa múmkindik bere­tinin aıtty. Qala ákimi Baqytjan Saǵyn­­taevtyń sózimen aıtqanda, Alma­tynyń tabysty bolýyna barlyq qajetti alǵysharttar bar, atap aıtqanda turǵyn­dardyń joǵary bilim deńgeıi, ozyq kásipkerlik, kúshti kreatıvti klass.

Bul – Almatyny ózgelerden erekshe­lendirip turatyn basty erekshilik.

Demek, bıznes-klımattyń Almatyǵa, Almatynyń bıznes-klımatqa «stavka» jasaıtyn kezi keldi. Tabystylyq formýlasy da osy faktordyń betalysyna qarap aıqyndalady.