Jalǵan málimet jarǵa jyǵady

eniń oıymsha, Memleket basshysy osylaısha tek qana kózboıaýshy­lyq­ty áshkerelep otyrǵan joq. Sonymen qatar budan ári jalǵan aqparat berip jumys isteýge bolmaıtynyn kórsetip otyr. Sebebi bul ekonomıkamyzdy damy­týda úlken kedergige aınaldy. Ony du­rys basqarý úshin de jergilikti jer­lerdegi jaǵdaıdyń naqtylyǵyn bilý qajet.

Osyǵan mysal retinde bizdiń aýyl sha­rýa­shylyǵyn, naqtyraq aıtsaq, astyq óndirisin keltirýge bolady. Bıyl­ǵy qýańshylyq ondaǵy qorda­lan­ǵan kóptegen máseleniń betin ashty.

Máselen, nege damyǵan elder uq­sas aýa raıy jaǵdaıynda bizge qa­ra­ǵan­da 2 ese kóp ónim alady? Nege biz­­diń negizgi básekeles elderimizde soń­­ǵy 15 jylda bıdaıdyń ónimdi­li­gi 30-40%-ǵa, al bizde bar bolǵany 14%-ǵa ósti? Nelikten astyq óndiretin basqa iri memleketterde nannyń baǵa­sy bizdegi sııaqty kóterilmeıdi?

Múmkin, mundaı suraqtardan keıin atalǵan salanyń memlekettik saıasatyna eleýli túzetýler engizý qajet shyǵar? Al ázirshe máseleni tal­­daı qarasaq, bizde qaǵaz jú­zinde, baıan­damada bári minsiz. My­­sa­ly, jyl saıyn kóktemde «sha­rýa­­shy­­lyq­tar úzdik surypty tu­­qym­­darmen qamtamasyz etildi» dep má­lim­deımiz. Al shyndyǵynda qa­laı? Bıyl ýnıversıtetimizdiń ǵa­lym­­­dary soltústik oblystardyń 23 elıta tu­qymyn óndiretin sha­rýa­­shy­­lyq­tary­nyń eń joǵarǵy sapa­daǵy degen tu­qym­daryn zerttedi. Nátı­jesinde olardyń barlyǵynyń zeń jáne bakterııalyq aýrýlarǵa ushyra­ǵany anyqtaldy.

Taǵy bir mysal, ákimdikterdiń egin salý jáne egin jınaý jumystarynyń aıaqtalǵany týraly resmı aqparat­tary men ǵaryshtyq monıtorıng máli­met­teriniń arasynda kóp alshaq­tyq bar. Munyń ózi júzdegen myń gektar alqaptardyń qaraýsyz qalyp, bos jatqanynyń birden-bir kórset­kishi. Táýekeli joǵary eginshilik jaǵda­ıynda (ásirese bıylǵydaı) topy­raq­­­taǵy ósimdikter úshin qajetti ylǵal­dy­lyq­ty kóterý maqsatynda aýys­paly egiske par tanaptaryn engizý­diń mańyzy zor. Astyq sebetin oblys­tardyń biriniń málimetinshe, bıylǵy par tanaptary­nyń kólemi 720 myń gektardy quraǵan, al bizdiń ǵaryshtan túsirgen sýretter boıynsha onyń kólemi 2 esege az bolyp shyqty. Mundaı jalǵan aqparat ne úshin qajet? Akademık A.I.Baraev aıt­qandaı: «Jerdi aldaı almaısyń ǵoı!». Sońǵy ýaqytta jınalǵan ónimniń kólemi týraly jyl saıynǵy málimetter tipti kelekege aınalýda. Osy oraıda óziniń ǵaryshtyq monıtorıng­teri ar­qyly egistikterimizdiń jaǵ­daıyn bizden jaqsy bilip otyrǵan amerı­ka­lyqtardyń boljamyndaǵy sıfr­lar bizdegi málimetterge qaraǵanda shyndyqqa kóbirek janasatyny yń­ǵaısyz jaǵdaı týǵyzady.

Biz úlken májilisterde «egin túsi­miniń kúrt artýyn qamtamasyz etetin erekshe zamanaýı agrotehnolo­gııalar jergilikti jerlerde aıtar­lyq­taı alqaptarǵa engizilgen» dep, ótirikti shyndaı qylyp baıandaýdy úırendik. Keıde qııaldaǵan «shyndyǵymyz» da­my­ǵan elderdiń kórsetkishterinen de artyq bolyp jatady...

Qazir Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­­liginde jerdi tıimdi paıdalaný máselelerinde tártip ornatý úshin kóp jumys júrgizilýde. Biraq onyń nátı­jeli bolýy jergilikti jerlerdegi naq­ty jaǵdaıdy bilýge tikeleı baılanysty. Endi ashyq kadastrlaýdyń, shynaıy baǵalaýdyń jáne jer­men jumys istegende aıqyn áreket ja­saý­dyń ýaqyty keldi. Al bul úshin sıfr­­ly tehnologııaǵa negizdelgen ǵa­rysh­­­tyq monıtorıng jáne jerdi qa­shyq­­­tyq­tan zondtaý ádisterin batyl túr­de qoldaný kerek. Sol kezde ǵana biz durys málimetterge qol jetki­ze ala­myz jáne de barlyq deń­geı­degi ákimdikterdiń ondaǵan myń qyz­met­kerlerin qaǵazbastylyqtan bosa­typ, olardyń ózderiniń negizgi min­det­terimen, ásirese Prezıdentimiz aıtqan­daı, saraptaý jumystarymen shuǵyl­danýyna tolyq múmkindik týǵyza­tyn bolamyz. Tek osylaı «ashy» shyn­dyq­ty bilip qana, agrarlyq salany durys damyta alamyz.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, «S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti» AQ basqarma tóraǵasy